Mózg Józefa Piłsudskiego

Mózg Józefa Piłsudskiego (fr. Le cerveau de Joseph Pilsudski) – opublikowana w 1938 roku monografia, opracowana pod redakcją prof. Maksymiliana Rosego w Polskim Instytucie Badań Mózgu w Wilnie, podsumowująca pierwszy etap prac neuroanatomicznych nad morfologią i cytoarchitektoniką zmarłego w 1935 roku marszałka Józefa Piłsudskiego. Praca wydana została w Wilnie nakładem drukarni Józefa Zawadzkiego w ograniczonym nakładzie. Do dziś zachowało się kilka egzemplarzy tego dzieła. Śmierć prof. Rosego i wybuch II wojny światowej uniemożliwiły opracowanie i publikację planowanych dalszych części.

Strona tytułowa
Tablica z atlasu przedstawiająca powierzchnię grzbietową mózgowia Piłsudskiego

Historia badańEdytuj

W okresie międzywojennym europejscy neuroanatomowie poświęcili wiele uwagi badaniom mózgów osób o wyjątkowych uzdolnieniach. Powstawały Instytuty Badań Mózgu: jednymi z pierwszych były instytuty w Berlinie (Kaiser-Wilhelm-Institut für Hirnforschung), Moskwie (Institut Mozga) i Madrycie (Instituto Cajal). Polski Instytut Badań Mózgu powstał w 1928 roku, a jego pierwszym dyrektorem został mianowany Maksymilian Rose (1883–1937)[1].

Józef Piłsudski zmarł 12 maja 1935 roku w Warszawie. Niezwłocznie po śmierci marszałka, w nocy z 12 na 13 maja 1935 roku mjr dr Wiktor Kaliciński i dr Józef Laskowski wyjęli i zabezpieczyli mózg[2] (obaj wyjęli także serce, wykonali sekcję zwłok i pracowali nad jego konserwacją i balsamowaniem (mumifikacją)[2][3][4][5]). 21 maja 1935 preparat został w Pałacu Belwederskim w Warszawie przekazany Rosemu przez rotmistrza Aleksandra Hrynkiewicza, po czym wysłano go do Wilna i zdeponowano w Polskim Instytucie Badań Mózgu w specjalnie przeznaczonym do tego budynku.

Część prac mieli prowadzić także prof. Kazimierz Orzechowski i prof. Stefan Pieńkowski.

W pracy prof. Rosemu prawdopodobnie pomagali jego asystenci: Zofia Bojarczyk-Czyżewska, Jerzy Borysowicz, Jerzy Olszewski, Jerzy Rose i (prawdopodobnie) Zygmunt Kanigowski[6][7] oraz żona Stella[8]. Dr Stanisław Witek miał podobno tłumaczyć tekst publikacji na francuski[9]. Jednak nikt z tych współpracowników nie został wymieniony wśród autorów dzieła, podpisany jest jedynie prof. Rose.

W badaniach makroskopowych mózgowia Piłsudskiego posłużono się wykonanymi metodą Pollera-Economo odlewami[10].

Profesor Rose zmarł niespodziewanie 30 listopada 1937. Po jego śmierci nie kontynuowano tych prac, a losy mózgu Piłsudskiego są nieznane. Istnieje na ten temat kilka hipotez:

  • preparaty zostały przekazane do dalszego opracowania prof. Oskarowi Vogtowi do Berlina[6][8];
  • preparaty zostały wysłane do Warszawy do Instytutu im. Nenckiego, i uległy zniszczeniu podczas wojny;
  • preparaty zostały zabrane przez rosyjskich neuropatologów do Moskwy[11];
  • pojemnik z mózgiem został ukryty na terenie wokół PIBM przez kilku profesorów uniwersytetu w 1939[6].

Zaginął nie tylko preparat mózgu Piłsudskiego, ale też wszystkie odlewy i oryginalne klisze zdjęciowe, a także wszystkie inne preparaty z PIBM[7].

Recenzja pracy Rosego autorstwa szwajcarskiego neuroanatoma Mieczysława Minkowskiego ukazała się na łamach Schweizer Archiv für Neurologie und Psychiatrie[12].

Na początku marca 1938 informowano, że przerwane wskutek śmierci prof. Rosego badania nad mózgiem Józefa Piłsudskiego wznowiono i zostały powierzone prof. Kornelowi Michejdzie, prof. Hillerowi, prof. Stefanowi Mozołowskiemu (był on przy śmierci Marszałka), a z ramienia wojskowości płk. Kiaksta[13].

W 1939 badania nad mózgiem marszałka miał kontynuować dr Włodzimierz Godłowski[14].

PublikacjaEdytuj

I tom pracy Mózg Józefa Piłsudskiego zawiera szczegółowy opis techniki przygotowania preparatów neuroanatomicznych i konserwacji mózgowia Piłsudskiego, w języku polskim (stronice prawe) i francuskim (stronice lewe); łącznie 211 kart in 8vo (240 × 170 mm). Poprzedzony jest wstępem autorstwa doktora Stanisława Roupperta, Szefa Wojskowej Służby Zdrowia. Koszt książki wynosił 300 złotych.

Monografii towarzyszył atlas z 36 kolorowymi tablicami fotograficznymi preparatów o wymiarach 475 × 335 mm. Plansze umieszczone były w skórzanej granatowej teczce, a ta w ozdobnym płóciennym etui o wzorze wileńskim, zamykanym na klamry w kształcie orłów polskich[6][7].

Nakład pracy nie jest znany, podobno wydano kilkanaście-kilkadziesiąt egzemplarzy[6]. Zachowane egzemplarze dzieła znajdują się w:

Zaginęły lub uległy zniszczeniu w czasie wojny egzemplarze należące do Włodzimierza Brühla i Stanisława Witka[7].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Polski Słownik Biograficzny Tom XXXII z. 1 s. 49-50.
  2. a b Wacław Jędrzejewicz: Kronika życia Józefa Piłsudskiego, 1867-1935. T. t. 2. Polska Fundacja Kulturalna, 1977, s. 520.
  3. Bogusław Kwiatkowski: Fragment książki "Mumie. Władcy, święci, tyrani". polityka.pl, 19 listopada 2009. [dostęp 2014-07-12].
  4. Zygmunt Wiśniewski: Lekarzy losy wojenne (10) - Droga do Katynia. oil.org.pl. [dostęp 2014-07-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (14 lipca 2014)].
  5. Jan Bohdan Gliński: Słownik biograficzny lekarzy i farmaceutów ofiar drugiej wojny światowej. T. I-III. Warszawa: Naczelna Izba Lekarska, 1997, 1999, 2003. ISBN 83-85842-22-5, ISBN 83-903219-3-9, ISBN 83-879444-89-0.
  6. a b c d e Sopek M, Szkudlarek M. Polski Instytut Badań Mózgu w Wilnie w latach 1931-1938. Medyk Białostocki 34 s. 26–29 (listopad 2005) PDF
  7. a b c d Bożena Borysowicz. Badanie mózgu Marszałka Piłsudskiego. Nasz Czas 7/2004 (632)
  8. a b Irena Mikulewicz. Mózg wielkiego Polaka – niezgłębiona tajemnica historii
  9. Bożena Borysowicz Dr Stanisław Witek: "Pamiętnik starego lekarza" Nasz Czas 4/2004 (629)
  10. Rose M. Mózg Józefa Piłsudskiego (Le cerveau de Joseph Pilsudski). Cz. 1. Wilno, 1938 s. 10–11.
  11. Gdzie jest mózg Marszałka Józefa Piłsudskiego mp3 (19,42 MB) Audycja PR1 z 23 maja 2009
  12. Minkowski M. Maksymilian Rose: Mózg Józefa Piłsudskiego. I. Le cerveau de Joseph Pilsudski. Premiere partie. Wilno, 1938. „Schweizer Archiv für Neurologie und Psychiatrie”. 44 (2), s. 406-409, 1939. 
  13. Wznowienie badać nad mózgiem Józefa Piłsudskiego. „Dzień dobry”. Nr 62, s. 2, 3 marca 1938. 
  14. Agnieszka Maj: Całe życie czekała na męża, który zginął w Katyniu. dziennikpolski24.pl, 14 kwietnia 2010. [dostęp 2014-07-13].
  15. Sygn. 334533 i 219905 Biblioteka Jagiellońska – Katalog Podstawowy
  16. Sygn. III 620.685 i III 620.800 A Katalog Biblioteki Narodowej
  17. Wejscie do systemu bibliotecznego OpacWWW, opac.gbl.waw.pl [dostęp 2019-09-19].
  18. Sign.: 46 R797:1/46 R797:2 i Sign.: 46 R797
  19. Sign. dn/1397 Online Katalog der ULB Düsseldorf
  20. Polish American Libraries catalog › Details for: Mózg Józefa Piłsudskiego
  21. Request Rejected, www.libis.lt [dostęp 2018-02-07].
  22. Redakcja KNM. Album zdjęć mózgu Józefa Piłsudskiego Józef Piłsudski >> Komendant, Naczelnik, Marszałek. Józef Piłsudski i jego czasy
  23. ID 41930210R Collections of the National Library of Medicine
  24. Małgorzata Szelong: De Cerebri Humani Mysterio. [dostęp 2011-08-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-04)].

Linki zewnętrzneEdytuj