Otwórz menu główne

Mątki (województwo warmińsko-mazurskie)

wieś w województwie warmińsko-mazurskim

Mątki (dawniej niem. Mondtken[1]) – wieś na Warmii w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, w gminie Jonkowo. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

Mątki
Mątki
Państwo  Polska
Województwo warmińsko-mazurskie
Powiat olsztyński
Gmina Jonkowo
Strefa numeracyjna (+48) 89
Kod pocztowy 11 – 042 Jonkowo
Tablice rejestracyjne NOL
SIMC 0477127
Położenie na mapie gminy Jonkowo
Mapa lokalizacyjna gminy Jonkowo
Mątki
Mątki
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Mątki
Mątki
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Mątki
Mątki
Położenie na mapie powiatu olsztyńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu olsztyńskiego
Mątki
Mątki
53°51′N 20°21′E/53,850000 20,350000

Nazwa Montken (Mątki) wzięła się od imienia pierwszego sołtysa i zasadźcy Prusa o imeniu Munten.

Spis treści

Historia wsiEdytuj

Wieś pod pierwotna nazwą Hoenfelt została założona przez Kapitułę Warmińską w 1348 r., dawnym pruskim polu osadniczym Gudicus, na 50 włókach. Akt lokacyjny na prawie chełmińskim został wystawiony dnia 14 sierpnia 1352 we Fromborku. Zasadźcą i pierwszym sołtysem był Prus Munten. Otrzymał 5 włók wolnych i 12 lat wolnizny dla wsi, ponadto przydzielono mu dwie włóki leśne z wolnizną . Od jego imienia przyjęła się nazwa wsi – Montken (początkowo wieś nazywano Hoenfelt, później Monthendorf i w końcu Mondken). Munten otrzymał ponadto przywilej na założenie karczmy (połowa dochodów miała być dla kapituły warmińskiej). W 1445 r. kapituła sprzedała 11 włók na prawie pruskim z jedna służbą konną w zbroi (z wolnizną na 30 lat). Wspomniane włóki w 1552 r. kupił na prawie magdeburskim Lazarus Lauterwald, burgrabia z Pieniężna. W 1594 r. wydano odnowiony akt lokacyjny wsi i przywilej na założenie karczmy a w 1638 r. kolejny raz.

W roku 1782 liczyła 32 mieszkańców, a przyrost naturalny był dodatni aż do 1895 r. Aktualnie wieś liczy około 400 osób i ciągle się rozrasta. W latach 1516-1521 wieś została kilka razy odwiedzona przez Mikołaja Kopernika, który jako administrator dóbr kapituły warmińskiej dokonywał lokalizacji nowych gospodarstw.

Rano 4 lutego 1807 r. część korpusu napoleońskiego pod dowództwem gen. Soulta wyruszyła ze wsi Bergfreid w kierunku Mondtken. Była tu również rozlokowana część armii francuskiej. W 1825 r. asesor rejencji królewieckiej Reinhold Bernhard Jachman odbyła się wizytacja szkół powiatu olsztyńskiego, w szkole w Mątkach nauczał Piotr Fresa. Według kroniki parafialnej kościoła w Jonkowie wieś zamieszkana była prawie w całości przez ludność pochodzenia polskiego. W latach 1860-1866 w Mątkach panowała epidemia cholery, która pochłonęła liczne ofiary. Zmarłych chowano po lewej stronie drogi na Olsztyn, ten swoisty cmentarz został zlikwidowany w 1911 r. w związku z przebudową drogi. Dezynfekcję wsi przeprowadził Bernard Sabelek, a mieszkańcy Mątek złożyli ślubowanie, że corocznie 16 sierpnia w dzień św. Rocha będą pielgrzymować do kościoła w Jonkowie.

W okresie kulturkampfu (lata 70. XIX w.) z powodu zamknięcia kościoła w Jonkowie nabożeństwa odbywały się w Gutkowie, a później w Brąswałdzie. W 1892 r. Mątki nawiedził duży pożar, prawdopodobną przyczyną było zaprószenie ognia w zabudowaniach zajmowanych później przez Pawła Puffa. Pożar strawił większość budynków, mieszkańcy byli wtedy na mszy w Jonkowie lub na odpuście w Szulewize (Międzylesie). Budynki odbudowane po pożarze powstawały w latach 1894-1905. Przed II wojną światową istniała w Mątkach 8-klasowa szkoła niemiecka zatrudniająca 3 nauczycieli oraz niemieckie przedszkole, którego kierowniczką była pani Certa.

Zimą 1945 r. w pobliżu wsi miało miejsce starcie wojsk radzieckich i niemieckich. Zginęło około 250 osób, w tym część ludności cywilnej. Poległych pochowano po obu stronach drogi do Jonowa. Przez pewien czas istniał tam cmentarz, który zlikwidowano po ekshumacji ciał i przeniesieniu ich do Jonkowa i Olsztyna.

W 1992 r. powstała kaplica św. Walentego, podlegająca parafii w Jonkowie.

ZabytkiEdytuj

We wsi znajdują się dwie kapliczki.

  • Pierwsza w środku wsi a druga naprzeciw szkoły. Pierwsza powstała pod koniec XVII w. Była początkowo z drewna a po pożarze z 1896 r. została odbudowana z cegły. W kapliczce była kiedyś figura św. Barbary, patronki dobrej śmierci a później w górnej części krucyfiks i dzwon, natomiast w dolnej Matka Boska z Dzieciątkiem Jezus, trzymającym w ręku kulę ziemską. W 1945 r. została uszkodzona przez pocisk artyleryjski, odrestaurował ją w 1951 r. Franciszek Dolewski i murarz Jan Redzkich. Po raz drugi została gruntownie odnowiona w 1973 r. dzięki pracy i ofiarności mieszkańców wsi.
  • Druga kapliczka została wzniesiona w 1851 r. przez Jana Hanowskiego. Dolna część wykonana była z kamienia polnego, natomiast górna z niewypalonej cegły. Remontował ją w 1928 r. Piotr Falk a odbudowała od fundamentów w 1958 r. rodzina Wilkowskich. Obecnie w górnej części kapliczki znajduje się lastrykowy krucyfiks a we wnęce stoi figura Matki Boskiej. Z tyłu została wmurowana deska z metalowym krucyfiksem oznaczonym datą 1856 i narzędziami męki Pańskiej. W dolnej części jest lastrykowa płyta z kwiatami i inicjałami A.M. ("Ave Maria"). Kapliczka poświęcił 1 maja 1958 r. ksiądz Jan Hanowski przy udziale proboszcza Golubskiego i mieszkańców wsi.

Ludzie związani z miejscowościąEdytuj

BibliografiaEdytuj

  • Robert Syrwid, Kościoły parafialne gminy Jonkowo, Wydawnictwo Litera, Olsztyn 2005
  • Wieś na stronie gminy Jonkowo www.jonkowo.pl
  • Mieczysław Wieliczko, Janina Bosko, Bronisław Magdziarz, Kościoły i kaplice Archidiecezji Warmińskiej, tom I. Święta Warmia, Olsztyn: Kuria Metropolitalna Archidiecezji Warmińskiej, 1999, ISBN 83-86926-07-4, OCLC 831022259.
  • Georg Kellmann, Historia parafii Klebark Wielki, jej wiosek i okolic. Parafia p.w. Znalezienia Krzyża Świętego i Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Klebarku Wielkim, Klebark Wielki 2007, ​ISBN 978-83-918968-1-5
  • Mapa granice Warmii

PrzypisyEdytuj

  1. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. nr 142, poz. 262)