Małpy szerokonose[10], małpy Nowego Świata (Platyrrhini) – parworząd niewielkich, nadrzewnych ssaków naczelnych z infrarzędu małpokształtnych (Simiiformes) o płaskim i szerokim nosie, klasyfikowane w pięciu rodzinach małp Nowego Świata.

Małpy szerokonose
Platyrrhini
É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812[1]
Ilustracja
Przedstawiciel parvordoczepiak brązowy (Ateles hybridus)
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ssaki

Podgromada

żyworodne

Infragromada

łożyskowce

Rząd

naczelne

Podrząd

wyższe naczelne

Infrarząd

małpokształtne

Parvordo

małpy szerokonose

Rodziny

7 rodzin (w tym 2 wymarłe) + 3 rodzaje wymarłe (incertae sedis) – zobacz opis w tekście

Małpy szerokonose wywodzą się z tego samego pnia co wąskonose małpy Starego Świata i człekokształtne – wraz z nimi obejmowane są nazwą małp właściwych (Simiiformes), ale ich ewolucja przebiegała odmiennie w wyniku wędrówki kontynentów. Linia rozwojowa Platyrrhini oddzieliła się od wąskonosych ok. 40 mln lat temu. Szerokonose zamieszkują wyłącznie tropikalne obszary Ameryki Południowej i Amerykę Środkową.

Charakterystyka

edytuj

Małpy szerokonose mają płaski nos, dużą przegrodę nosową i bocznie umiejscowione nozdrza. Większość gatunków ma długi ogon, zwykle mocny i chwytny. U niektórych występują worki krtaniowe pełniące funkcję rezonatorów. Poza szerokim nosem od małp wąskonosych różnią się uzębieniem i słabiej rozwiniętym mózgiem. U samic małp szerokonosych występuje uproszczona forma menstruacji.

Prowadzą nadrzewny tryb życia. Małpy te żywią się owocami, pajęczakami oraz owadami.

Systematyka

edytuj

We wcześniejszych klasyfikacjach fenetycznych z drugiej połowy XX w. małpy szerokonose zaliczane były wraz z wąskonosymi do Anthropoidea. Szerokonose dzielone były na rodziny płaksowatych i pazurkowców. W wyniku badań genetycznych przeprowadzono rewizję systematyki ssaków naczelnych i obecnie występujące współcześnie małpy szerokonose klasyfikowane są w pięciu rodzinach[11][12][13]:

Kladogram współcześnie występujących taksonów[14]:


Platyrrhini
Cebidae
Callithricidae


Callithrix



Cebuella



Leontopithecus



Saguinus




Callimico



Cebinae

Cebus



Saimiri




Atelidae
Atelinae

Alouatta




Ateles



Brachyteles



Lagothrix




Pitheciinae


Cacajao



Chiropotes



Pithecia





Aotus



Callicebus






Opisano również rodziny wymarłe[15]:

Rodzaj wymarłe o niepewnej pozycji systematycznej i nieklasyfikowane w żadnej z powyższych rodzin:

Przypisy

edytuj
  1. É. Geoffroy Saint-Hilaire. Tableau des Quadrumanes, Ou des Animaux composant le premier Ordre de la Classe des Mammifères. „Annales du Muséum National d’Histoire Naturelle”. 19, s. 104, 1812. Paris. (fr.). 
  2. G.T. Burnett. Illustrations of the Manupeda, or Apes and their Allies; being the arrangement of the Quadrumana or Anthropomorphous Beasts indicated in Outline. „Quarterly Journal of Science, Literature and the Arts”. 24, s. 307, 1828. (ang.). 
  3. Ch.G.A. Giebel: Die säugethiere in zoologischer, anatomischer und palæontologischer beziehung umfassend dargestellt. Leizpzig: A. Abel, 1855, s. 1025. (niem.).
  4. R. Owen. On the characters, principles of division, and primary groups of the class Mammalia. „Journal of the Proceedings of the Linnean Society of Zoology”. 2, s. 37, 1858. (ang.). 
  5. Haeckel 1866 ↓, s. cliv.
  6. a b c Haeckel 1866 ↓, s. clx.
  7. a b E. Haeckel: Systematische phylogenie. T. 3. Berlin: Georg Reimer, 1895, s. 600, 609. (niem.).
  8. R. Anthony & P. Coupin. Tableau résumé ́d’une classification générique des Primates fossiles et actuels. „Bulletin du Museum national d’histoire naturelle”. 2e série. 3, s. 569, 1931. (fr.). 
  9. C.A. Marelli. Los vertebrados exhibidos en los zoológicos del Plata. „Memorias del Jardín Zoológico de La Plata”. 4, s. 13, 1932. (hiszp.). 
  10. Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 36. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
  11. N. Upham, C. Burgin, J. Widness, M. Becker, C. Parker, S. Liphardt, I. Rochon & D. Huckaby: Treeview of Mammalian Taxonomy Hierarchy. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 1.11) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2023-09-10]. (ang.).
  12. C.J. Burgin: Introduction. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 22. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
  13. C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 26. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
  14. Małpy Starego i Nowego Świata. [dostęp 2009-06-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 stycznia 2011)].
  15. J.S. Zijlstra, Platyrrhini Geoffroy Saint-Hilaire, 1812, Hesperomys project (Version 23.8.1), DOI10.5281/zenodo.7654755 [dostęp 2023-09-10] (ang.).
  16. J.I. Bloch, E.D. Woodruff, A.R. Wood, A.F. Rincón, A.R. Harrington, G.S. Morgan, D.A. Foster, C. Montes, C.A. Jaramillo, N.A. Jud, D.S. Jones & B.J. MacFadden. First North American fossil monkey and early Miocene tropical biotic interchange. „Nature”. 533 (7602), s. 243, 2016. DOI: 10.1038/nature17415. (ang.). 
  17. R.F. Kay, L.A. Gonzales, W. Salenbien, J. Martinez, S.B. Cooke, L.A. Valdivia, C. Rigsby & P.A. Baker. Parvimico materdei gen. et sp. nov.: A new platyrrhine from the Early Miocene of the Amazon Basin, Peru. „Journal of Human Evolution”. 134, s. 102628, 2019. DOI: 10.1016/j.jhevol.2019.05.016. (ang.). 
  18. M. Bond, M.F. Tejedor, K.E. Campbell, Jr., L. Chornogubsky, N.M. Novo & F.J. Goin. Eocene primates of South America and the African origins of New World monkeys. „Nature”. 520 (7548), s. 538, 2015. DOI: 10.1038/nature14120. (ang.). 

Bibliografia

edytuj