Otwórz menu główne

Maciej Szukiewicz

polski poeta

Maciej Feliks Cyprian Odrowąż Szukiewicz (ur. 13 maja 1870 w Sztokholmie, zm. 28 września 1943 w Krakowie) – polski poeta, prozaik, dramaturg, krytyk teatralny, tłumacz, historyk sztuki, kustosz Muzeum Narodowego i Domu Jana Matejki w Krakowie.

Maciej Szukiewicz
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 13 maja 1870
Sztokholm
Data i miejsce śmierci 28 września 1943
Kraków
Zawód, zajęcie Polski poeta, prozaik, dramaturg, krytyk teatralny, tłumacz, historyk sztuki.
podpis

ŻyciorysEdytuj

Urodził się w Szwecji, w Sztokholmie, jako najmłodszy z trojga dzieci Oktawiana Feliksa i Bronisławy (z domu Malinowska), herbu Odrowąż. Brat Wojciecha Szukiewicza (ur. 26 stycznia 1867 w Sztokholmie, zm. w październiku 1944 w Grodzisku Mazowieckim), publicysty, działacza społecznego i emigracyjnego. Brat Antoniny Szukiewicz (ur. 1865? w Czostkowie w pow. suwalskim, zm. 18 lutego 1934 w Krakowie), żony dr. Alfreda Starża Szołayskiego, pianistki, uczennicy prof. Teodora Leszetyckiego (Theodora Leschetizkiego) (1830-1915) w Wiedniu.

Poślubił Zofię Antoninę Wąsowicz (ur. 7 kwietnia 1868 w Gręboszowie, zm. 16 września 1947). Zmarli bezdzietnie w Krakowie, pochowani w grobowcu rodziny Szukiewiczów na Cmentarzu Rakowickim.

Szukiewicz jak sam wspomina (w W sprawie nauczania języka macierzystego i jego gramatyki, Kraków 1933)[1] wyrósł w domu pełnym tradycji. Jego rodzony dziadek – Cyprjan Szukiewicz (zm. 6 listopada 1844), zamieszkały w Warszawie, był chrzestnym ojcem Cypriana Kamila Norwida (1821-1883), służył w Armii Narodowej za Stanisława Augusta, potem w Legionach Napoleońskich. Tradycja rodzinna głosi, że poetycki talent Maciej Szukiewicz odziedziczył po dziadku. Natomiast oboje rodzice Macieja uczestniczyli w powstaniu styczniowym w 1863 roku. Ojciec, Oktawian Feliks Odrowąż Szukiewicz (1840-1914), był wychowankiem konstantynowskiej szkoły wojskowej w Petersburgu, następnie podporucznikiem artylerii rosyjskiej w Dęblinie. Na wiadomość o wybuchu powstania udał się w Augustowskie, gdzie pierwsze miesiące spędził w oddziale Józefa Ramotowskiego ("Wawra"), a następnie uformował szósty oddział powstańczy, którego został dowódcą. Po klęsce powstania styczniowego wraz z żoną Bronisławą i córką Antoniną wyemigrował do Szwecji (za panowania Karola XV Bernadotte (1826-1872)). Rodzina zamieszkała w Sztokholmie. Tam w 1867 r. przyszedł na świat Wojciech, a w 1870 r. Maciej Feliks Cyprian, który z wielkim sentymentem powraca do swojego szwedzkiego dzieciństwa w książce Z ziemi fjordów i fjeldów (Warszawa 1900)[2]:

Cny czytelniku, pozwól mi łaskawie,
Że ci na wstępie moje opowieści
Imię me, ród mój i klejnot wyjawię.
Na świat przyszedłem za morzami, gdzieści,
Z ziemi Wikingów, na skalistej ławie,
Którą Mäleru fala wiecznie pieści.
W powijakach ssąc pierś zacnej Szwedki,
Wzrosłem hartowny i duchem nie wietki..
Taką pieśń zacząłem snuć w latach późniejszych, płacąc dług ziemi i miastu, gdzie ujrzałem światło dzienne...

W 1872 r. rodzina Szukiewiczów powróciła do kraju, a z nimi "Familien Journal", obrazkowy tygodnik sztokholmski, który z wielkim pietyzmem przeglądała. Najpierw zamieszkali w Zakopanem (gdzie została pochowana matka – Bronisława, zm. 5 stycznia 1900), a następnie w Krakowie, gdzie Maciej spędził resztę swojego życia.

W 1883 r. rozpoczął naukę w nowodworskim Gimnazjum św. Anny, prowadzonym przez Leona Kulczyńskiego. W 1890 r. uzyskał świadectwo dojrzałości oraz zadebiutował poetycko na łamach "Przyszłości". Jesienią Maciej i Wojciech wyjechali do Pragi, gdzie przez trzy lata Maciej studiował chemię technologiczną w niemieckiej szkole technicznej. Tam też zapoznał się z literaturą czeską.

Po powrocie z Pragi podjął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, na kierunku historii sztuki. W tym okresie związał się z cyganerią, która kładła podwaliny pod nadchodzącą Młodą Polskę. Był czas, lata 1895, 1896, kiedy to on, w następstwie po Tadeuszu Micińskim, skupiał na sobie nadzieje krakowskiej młodzieży uniwersyteckiej – w nim widziano wodza artystycznego "Filozofii". Jemu też na ogólnoakademiskim wiecu powierzono w imieniu młodzieży przemówić publicznie na odsłonięciu pomnika Mickiewicza na Rynku krakowskim (cyt. Grzymała-Siedlecki).

Wiosną 1896 r. Maciej Szukiewicz rozpoczął korespondencję ze Stanisławem Przybyszewskim (listy przekazał Bibliotece Jagiellońskiej 29 listopada 1927). Przetłumaczył dramat Das grosse Glück Przybyszewskiego na język polski – Dla szczęścia[3] (rękopis Dla szczęścia w tłum. Szukiewicza znajduje się w IS PAN). Po zakończeniu niefortunnej znajomości z Przybyszewskim, Szukiewicz zajął się tworzeniem własnej literatury i studiami historii sztuki. W latach 1893-1894 pod pseudonimem Cyprian pisywał artykuły dla "Tygodnia", następnie dla "Dziennika Krakowskiego" (1896-1897) i dla studenckiego czasopisma "Młodość" (1898-1900). Jego artykuły pojawiały się w "Czasie", "Bluszczu", "Gazecie Lwowskiej", "Głosie Rzeszowskim", "Kronice Rodzinnej", "Krytyce", a od 1897 r. w "Życiu".

W 1899 r. na krótko przed ukończeniem studiów na Uniwersytecie Jagiellońskim, Szukiewicz podjął pracę w Muzeum Narodowym w Krakowie, a od 1900 r. w Domu Jana Matejki.

 
Maciej Szukiewicz w 1900 roku.

U progu XX stulecia jego sytuacja się ustabilizowała – razem z żoną Zofią Antoniną zamieszkał w kamienicy przy ul. Floriańskiej. W 1901 r. opublikował tomik Poezji, w których znalazł się wybór młodzieńczych wierszy oraz jednoaktówka Śnieg. Okładkę zaprojektował Jacek Malczewski. W 1902 r. ukazała się drukiem (50 egz.) czteroaktowa baśń Arf[4] i jednoaktówka Dwa światy, następnie w 1903 r. chłopski dramat Na wymowie oraz 1904 r. historyczna tragedia Glejt. W roku 1897 napisał aż siedem dramatów. Jego dramaty były wystawiane w Krakowie, we Lwowie, w Poznaniu, w Wilnie, w Gdańsku, w Petersburgu, w Warszawie, w Nowym Sączu, w Katowicach,w Sosnowcu, w Kaliszu, w Bydgoszczy, Toruniu i Grudziądzu. W 1902 r. wydał dwutomową powieść Juliusza Zeyera Jan Maria Plojhar, a w 1929 r. poemat Svatopluka Čecha (21 lutego 1846-23 lutego 1908): Pieśni niewolnika (Písně otroka)[5].

W latach 1911-1918 wykładał historię sztuki na Wyższych Kursach Naukowych dla Kobiet im. Baranieckiego, a następnie historię teatru i stylów dla słuchaczy Dwuletniego Kursu Dramatycznego. W latach 1907-1909 kilkakrotnie jeździł z odczytami po terenach Zagłębia i Śląska Cieszyńskiego. W listopadzie i grudniu 1908 r. wygłosił cykl prelekcji w Wilnie i Mińsku, jak również w Pradze, Petersburgu, Kijowie i Żytomierzu.

W 1910 r. Krakowskie Muzeum Narodowe obchodziło 25-lecie swojego istnienia. Z tej okazji Tadeusz Boy-Żeleński (Słówka: Zielony Balonik – Muzeum Narodowemu) skomentował opiekuna Domu Jana Matejki:

Ten pokój pan opustosz:
Tu będzie kustosz;
Tam w sieni będzie stało
Dwóch woźnych z pałą;
Słowian się sprosi,
Potem Szukiewicz Maciej
Odczyt wygłosi.

W latach 1909-1910 nadsyłał korespondencję do "Kuriera Litewskiego" (red. naczelny Wojciech Baranowski). Od sezonu 1926/1927 zaczął współpracować z "Głosem Narodowym", gdzie publikował recenzje Z teatru im. Słowackiego, Teatr popularny, felietony Na marginesie referatu teatralnego. W latach 1928-1929 nadsyłał artykuły dla "Teatru" (m.in. o Tadeuszu Pawlikowskim, dyr. Teatru im. J. Słowackiego).

Maciej Szukiewicz również korespondował z Wandalinem Szukiewicz (1857-1919), stryjecznym bratem, znanym archeologiem mieszkającym na Litwie, który w latach 1911-1914 wielokrotnie podtrzymywał na duchu kuzyna[6].

 
Maciej Szukiewicz między 1918 a 1939 rokiem.

Ukoronowaniem kilkudziesięcioletniego okresu twórczości poetyckiej Macieja Szukiewicza były Rymy i rytmy (1936). Tytuł nawiązuje do dzieła Giosuè Carducciego Rime e ritmi (1898). W Rymach i rytmach znajduje się wiersz (str. 55) Pamięci Orląt Lwowa inaczej: Pamięci Jurka Bitschana. Szukiewicz był jednym z pierwszych, który podał poetycką wersję ostatnich godzin chłopca, który poległ na Cmentarzu Łyczakowskim 21 listopada 1918 roku.

Część dorobku pisarskiego powstawała z myślą o młodszym pokoleniu odbiorców. I tak Szukiewicz napisał dramatyczną trylogię Na swojską nutę, osnutą na motywach utworów Aleksandra Fredry, Władysława Syrokomli i Adama Mickiewicza. Następnie baśń sceniczną Noc św. Mikołaja i powieść Niezwykłe przygody dwóch malców (1930).

Szukiewicz był także i wydawcą. Opublikował Listy Matejki do żony Teodory Matejkowej z l. 1863-1881 oraz Pamiętnik Wojciecha K. Stattlera. Studia malarskie w Krakowie i Rzymie przed 100 laty[7].

 
Grób Macieja Szukiewicza na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie

Na kilka miesięcy przed śmiercią artysta złożył w Bibliotece Jagiellońskiej zbiór spisywanych w 1943 r. Wspomnień, które uzupełniają humorystyczne Fraszki i Bibeloty (dołączone do spuścizny pisarza przez jego rodzinę). Wspomnienia zostały dopiero po raz pierwszy wydane w 2007 r., opracowane przez prof. Tadeusza Linknera.

Część dzieł Macieja Szukiewicza do tej pory nie została opublikowana. Wiele materiałów przechowuje Archiwum Artystyczne i Biblioteka Teatru im. J. Słowackiego oraz Oddział Rękopisów Biblioteki Jagiellońskiej, gdzie znajduje się kilkadziesiąt woluminów zawierających artystyczny dorobek autora. Archiwaliami dysponuje również Biblioteka Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Egzemplarzami dramatów dysponują: Muzeum Teatralne w Warszawie i Biblioteka Ossolineum we Wrocławiu. Korespondencja i inne dokumenty, głównie pozascenicznej działalności Szukiewicza, materiały znajdują się m.in. w zasobach Biblioteki Miejskiej w Bydgoszczy, Biblioteki Narodowej w Warszawie, Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. Do tej pory nie zostały przebadane dokumenty w archiwach bibliotek we Lwowie i Pradze[8].

TwórczośćEdytuj

 
Tablica pamiątkowa poświęcona Maciejowi Szukiewiczowi znajdująca się na parterze w Domu Jana Matejki (oddział Muzeum Narodowego w Krakowie). Autorem medalionu jest Karol Hukan (1888-1958)

Sceniczne utwory Macieja SzukiewiczaEdytuj

W przypadku sztuk niedrukowanych podana jest sygnatura ze zbiorów rękopisów Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie.

Wybrane publikacje i materiały rękopiśmienne Macieja SzukiewiczaEdytuj

Książki przetłumaczone przez Macieja SzukiewiczaEdytuj

Książki wydane przez Macieja SzukiewiczaEdytuj

  • Listy Jana Matejki do żony Teodory 1863-1881, Kraków 1927.
  • Pamiętnik Wojciecha K. Stattlera. Studya malarskie w Krakowie i Rzymie przed 100 laty. Kraków 1916. Nakładem Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa.

Wydania pośmiertne Macieja SzukiewiczaEdytuj

Sesje naukowe poświęcone M. SzukiewiczowiEdytuj

  • Dramat XX wieku. Dwie sylwetki: Maxwell Anderson i Maciej Szukiewicz – Lublin, KUL, 15 marca 2003. Sesja wewnętrzna z udziałem doktorantów w Katedrze Dramatu i Teatru KUL.
  • Krótkie formy dramatyczne w okresie Młodej Polski, Toruń, UMK. Instytut Literatury Polskiej, 17-19 maja 2004. Konferencja poświęcona lit. okresu Młodej Polski. Cel badawczy: pogłębienie, a zarazem – ujednolicenie obrazu młodopolskiego dramatu jednoaktowego z punktu widzenia historyczno- i teoretycznoliterackiego.
  • Od Szukiewicza do Karpowicza. Z problematyki badań nad dramatem i teatrem XX wieku – Lublin, KUL, 11 czerwca 2005. Sesja wewnętrzna z udziałem doktorantów w Katedrze Dramatu i Teatru KUL.

IkonografiaEdytuj

 
Ludwik Misky - Portret Macieja Szukiewicza, 1917

PrzypisyEdytuj

  1. Maciej Szukiewicz, W sprawie nauczania języka macierzystego i jego gramatyki, wyd. 1933., polona.pl [dostęp 2018-07-13].
  2. Maciej Szukiewicz, Z ziemi fiordów i fjeldów : luźne kartki z podróży, wyd. 1900., polona.pl [dostęp 2018-07-13].
  3. Stanisław Przybyszewski, Dla szczęścia, wyd. 1900., polona.pl [dostęp 2018-07-14].
  4. Maciej Szukiewicz, Arf, wyd. 1902., polona.pl [dostęp 2018-07-13].
  5. Svatopluk Čech, Pieśni niewolnika ; z oryg. czes. przeł. Maciej Szukiewicz, wyd. 1929., polona.pl [dostęp 2018-07-14].
  6. Listy, BJ, rkps 8817 III.
  7. Wojciech Korneli Stattler, Pamiętnik Wojciecha K. Stattlera : studya malarskie w Krakowie i Rzymie przed 100 laty, wyd. 1916., polona.pl [dostęp 2018-07-14].
  8. Anna Podstawka, Dramaturgia Macieja Szukiewicza, Lublin 2006.
  9. Maciej Szukiewicz, Kraków i jego pamiątki : (artystyczna przechadzka po Krakowie). Cz. 1, Kraków-Śródmieście, wyd. 1908., polona.pl [dostęp 2018-07-14].
  10. Maciej Szukiewicz, Kraków i jego pamiątki : (artystyczna przechadzka po Krakowie). Cz. 2, Kraków-Wawel, Katedra i Zamek Królewski, wyd. 1908., polona.pl [dostęp 2018-07-14].

BibliografiaEdytuj

  • Anna Podstawka, Maciej Szukiewicz i jego wizja teatru, "Roczniki Humanistyczne KUL" 2004, tom 52, zeszyt 1, s. 77-112, ISSN 0035-7707.
  • Anna Podstawka, Dramaturgia Macieja Szukiewicza, Lublin 2006, Towarzystwo Naukowe KUL, ​ISBN 83-7306-318-8​.
  • Anna Podstawka Jednoaktowe sztuki Macieja Szukiewicza na tle dramatyczno-teatralnych tendencji przełomu XIX i XX wieku [w:] red. Hanna Ratuszna, Radosław Sioma, Krótkie formy dramatyczne, Toruń 2007, Wyd.UMK, ​ISBN 978-83-231-2144-2​.
  • Rajmund Bergel, Starsze krakowskie pokolenie dramaturgów, "Kurier Poznański" 1928, nr 450.
  • Maria Bobrownicka, Wiadomości i uwagi o listach Polaków do Franciszka Adolfa Šuberta, "Slavia Occidentalis" 23 (1963).
  • Tadeusz Boy-Żeleński, Zielony Balonik – Muzeum Narodowemu [w:] tenże, Słówka, wstęp i wybór tekstów T. Weiss, Wrocław 1988.
  • Adam Grzymała-Siedlecki, Nie pożegnani, Kraków 1972.
  • Adam Grzymała-Siedlecki, Don Kichot w kontuszu, "Ilustrowany Kurier Polski" 1950, nr 3555.
  • Bożena Gzik, Dramaturgia Macieja Szukiewicza na tle Młodej Polski i dwudziestolecia międzywojennego, praca magisterska, Instytut Filologii Polskiej KUL, Lublin 2002.
  • Karol Ludwik Koniński, Mit poetycki M. Szukiewicza [wstęp do:] M. Szukiewicz, Rymy i rytmy, Kraków 1936.
  • J.S. Koryński, Kraków literacki, "Polska Zachodnia" 1928, nr 278.
  • Edward Kozikowski, Maciej Szukiewicz [w:] tenże, Od Prusa do Gojawiczyńskiej, Kraków 1969.
  • Tadeusz Linkner, Z wędrówek Macieja Szukiewicza po młodopolskim Krakowie [wstęp do:] M. Szukiewicz, Wspomnienia, Gdańsk 2007.
  • Józef Magnuszewski, Stosunki literackie polsko-czeskie w końcu XIX i na początku XX wieku, Wrocław 1951.
  • Moassi (M. Kanfer), Pretensje p. Szukiewicza do teatru polskiego, "Nowy Dziennik" 1937, nr 126.
  • Alicja Okońska, Maciej Szukiewicz [w:] Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku, seria V: Literatura okresu Młodej Polski, t. II, Warszawa 1967.
  • Mariusz Olbromski, Przyśniła się dzieciom Polska – O Lwowskich Orlętach w poezji, "Lwowskie Spotkania" nr 5-6/2005, s. 13 (numer specjalny, poświęcony Orlętom Lwowskim).
  • Kazimierz Olszewski, Wojaże literackie M. Szukiewicza, "Zwrot" 1972, nr 8.
  • Leokadia Pośpiechowa, Kontakty Macieja Szukiewicza z pisarzami czeskimi. Z polsko-czeskiej współpracy kulturalnej, "Kwartalnik Opolski" 1977, nr 1.
  • Leokadia Pośpiechowa, Polskie Oberammergau czyli próba wskrzeszenia misterium w Kalwarii Zebrzydowskiej przez Macieja Szukiewicza, "Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu. Filologia polska", z. XVI, Opole 1978.
  • Stanisław Przybyszewski, Moi współcześni. Wśród swoich, Warszawa 1930.
  • Eugeniusz Schummer, Twórczość Macieja Szukiewicza, "Rodzina Polska" 1933, nr 2.
  • Roman Taborski, Maciej Szukiewicz – dramatopisarz modernistyczny, "Przegląd Humanistyczny" 1964, nr 3.
  • Roman Taborski, Ministrant Młodej Polski [w:] tenże, Trzech dramatopisarzy modernistycznych. Przybyszewski – Kisielewski – Szukiewicz, Warszawa 1965.
  • Zofia Wąsowicz, Pierwszy projektodawca stworzenia Muzeum Teatralnego w Krakowie, "Teatr" 1969, nr 12.
  • Agnieszka Wirchanowicz, Wspomnienia Macieja Szukiewicza. Rekonstrukcja edytorska (maszynopis), Gdańsk 1996.
  • Henryk Zbierzchowski, Maciej Szukiewicz, "Gazeta Poranna" 1930, nr 9164.
  • Witold Zechenter, Krakowscy poeci zapomniani, "Życie Literackie" 1968, nr 25
  • Stanisław Zieliński, Mały słownik pionierów polskich kolonjalnych i morskich, Warszawa 1932.
  • Biblioteka Jagiellońska w Krakowie. Katalog Podstawowy (tzw. Stary) druków wydanych od czasów Gutenberga do 1949 roku włącznie.

Linki zewnętrzneEdytuj