Otwórz menu główne

Macierz Ziemi Cieszyńskiej

polska organizacja narodowa
Ten artykuł dotyczy organizacji oświatowej działającej na Śląsku Cieszyńskim. Zobacz też: inne organizacje używające określenia Macierz Szkolna.

Macierz Ziemi Cieszyńskiej (początkowo: Macierz Szkolna dla Księstwa Cieszyńskiego, po 1918 Macierz Szkolna Ziemi Cieszyńskiej) – jedna z najstarszych śląskich organizacji patriotycznych, powstała 9 listopada 1885 roku[1][2].

Macierz Ziemi Cieszyńskiej
Ilustracja
Siedziba Zarządu Głównego w Cieszynie
Państwo  Polska
Siedziba Cieszyn
Data założenia 9 listopada 1885
Rodzaj stowarzyszenia edukacyjne, patriotyczne, regionalne
Profil działalności edukacyjne
Zasięg międzynarodowe
Członkowie 1000
Położenie na mapie Cieszyna
Mapa lokalizacyjna Cieszyna
Macierz Ziemi Cieszyńskiej
Macierz Ziemi Cieszyńskiej
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Macierz Ziemi Cieszyńskiej
Macierz Ziemi Cieszyńskiej
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Macierz Ziemi Cieszyńskiej
Macierz Ziemi Cieszyńskiej
Położenie na mapie powiatu cieszyńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu cieszyńskiego
Macierz Ziemi Cieszyńskiej
Macierz Ziemi Cieszyńskiej
Ziemia49°44′42″N 18°38′05″E/49,745089 18,634650
Strona internetowa

Tło historyczneEdytuj

Reformy józefińskie zaprowadziły obowiązek szkolny dla dzieci na terytorium Monarchii Habsburgów w tzw. szkołach trywialnych (później ludowych). W samym Cieszynie był to jeden z czynników zmiany charakteru miasta w większości słowiańskiego w XVIII wieku do dominującej roli języka niemieckiego już w pierwszej połowie XIX wieku. W okresie przynależności do Gubernium morawsko-śląskiego w wiejskich szkołach ludowych obowiązywały podręczniki morawskie z Brna, na co uwagę bezskutecznie zwracał Leopold Szersznik, od 1804 miejscowy nadzorca szkół katolickich. Postulat ten wznowiony został w okresie Wiosny Ludów, tym razem skutecznie. Zbiegło się to z początkami polskiego ruchu narodowego na Śląsku Cieszyńskim, którego inicjatorem był przede wszystkim Paweł Stalmach. Dalszy etap edukacji w tzw. szkołach realnych długo pozostawał wyłącznie niemiecki.

W 1865 w całym regionie było 161 szkół elementarnych i 9 szkół głównych (120 katolickich, 50 ewangelickich) zatrudniających łącznie 250 nauczycieli (184 w katolickich i 66 w ewangelickich). 70 szkół określonych było jako słowiańskie, 10 niemieckie (wszystkie w Bielskiej wyspie językowej) a 88 jako mieszane (11,4% dzieci w regionie deklarowało język niemiecki jako macierzysty)[3].

W 1867 weszły w życie znaczące reformy szkolnictwa podstawowego. Liczba szkół ludowych wzrosła z 128 w 1870 do 306 w 1917. Szkoły, które nie chciały zmieniać swojego dotychczasowego charakteru, np. wyznaniowego, działały dalej jako prywatne. Pod koniec XIX wieku zaczęły powstawać szkoły z inicjatywy obozów narodowych (niemieckiego, polskiego i czeskiego), starające się jak najszybciej swoje szkoły upaństwowić. Początkowo najbardziej aktywne w tym zakresie było niemieckie Deutsche Schulverein, do którego dołączył później nacjonalistyczny Nordmark. W reakcji powstała polska Macierz Szkolna, aby zapobiec postępującej germanizacji dzieci, które by wybierały szkoły niemieckie zamiast polskich, w których panowały najgorsze warunki nauczania. W 1897 powstała czeska Matice osvěty lidové[4].

HistoriaEdytuj

Inicjatorami oraz założycielami Macierzy Ziemi Cieszyńskiej byli Paweł Stalmach, ks. Ignacy Świeży, dr Jan Fiszer, Andrzej Kotula, dr Jan Michejda, dr Joachim Kleinberg, Andrzej Bardoń, ks. Jan Sikora, ks. Antoni Fuzoń, Franciszek Halfar z Poręby, Jan Sztwiertnia z Kisielowa oraz Alfred Brzeski[2][5]. Opracowali oni statut, w którym, jako cel figuruje: "zakładanie, utrzymywanie i wspieranie szkół średnich, fachowych i ludowych, tudzież ochronek z polskim językiem wykładowym"[1].

Organizacja rozpoczęła swoją działalność w Księstwie Cieszyńskim 18 grudnia 1886 kiedy odbyło się pierwsze walne zgromadzenie. Paweł Stalmach w swoim przemówieniu inauguracyjnym stwierdził: „Każdy początek jest trudny, a u nas na Śląsku wyjątkowe stosun­ki jeszcze więcej utrudniają ludowi polskiemu każde podjęcie narodowego dzieła, a zwłaszcza takiego, jakiem jest szkoła polska wyższego rodzaju.". Od początku swojego istnienia Macierz stawiała sobie za cel kultywowanie polskości Śląska Cieszyńskiego[2].

Pierwszy okres działalności skupiony był na zbieranie funduszy na działalność statutową. Sprawiało to duże trudności ponieważ Polacy na Śląsku należeli w większości przypadków do niższych warstw społecznych. Mieli oni ograniczony dostęp do edukacji oraz stanowisk, które najczęściej obejmowali uprzywilejowani pod tym względem Niemcy[2]. Na pierwszym zebraniu uczestnicy zebrali między sobą 5 koron, które dały początek funduszom organizacyjnym. Wystosowali oni również apel z prośbą o dotacje na działalność, na który oprócz Ślązaków odpowiadali także Polacy spoza granic Austro-Węgier. Zdaniem Stalmacha najwiekszy wkłady finansowe wpłynęły z Królestwa Polskiego. Znaczne środki w wysokości 10 tysięcy rubli przekazał organizacji Ignacy Bagieński z Odessy, Towarzystwo Biblioteki Polskiej w Rumunii ofiarowało 4.500 fr. rum. czyli 1711 złotych, Piotr Kmita z Warszawy zapisał organizacji połowę swego majątku w wysokości 25 000 rubli. Mecenasami, którzy pomagali Macierzy byli również sławny polski pisarz Henryk Sienkiewicz oraz prawnik Antoni Osuchowski[6].

Pierwszą instytucją oświatową, która została powołana do życia, było Gimnazjum polskie założone w 1895 w Cieszynie. Uczelnię wspierał m.in. filantrop, pionier spawalnictwa, wynalazca metody spawania łukowego oraz zgrzewania oporowego inżynier Stanisław Olszewski[7][8]. W kilka lat później, bo w 1899, założono szkołę ludową w Cieszynie. Utrzymanie obu tych instytucji pochłaniały wszystkie fundusze Macierzy do roku 1903 kiedy gimnazjum zostało upaństwowione[1].

W 1903 Macierz rozszerzyła swoją działalność o zagłębie węglowe. Przewodniczącym zarządu był wówczas ks. Józef Londzin[9]. W 1904 powstały: szkoła ludowa w Polskiej Ostrawie, ochronka w Michałkowicach i kursy uzupełniające dla dziewcząt w Cieszynie; w 1905 szkoły ludowe w Dziećmorowicach i Lutyni Niemieckiej, ochronka w Dąbrowie oraz Bursa Macierzy w Cieszynie. W latach 1906/07 powstała szkoła ludowa w Boguminie, ochronka w Rychwaldzie, ochronka w Polskiej Ostrawie; w 1908 - szkoła ludowa w Gruszowie, ochronka w Boguminie, ochronka w Cieszynie, druga ochronka w Polskiej Ostrawie[1].

W 1909 Macierz wspólnie z Towarzystwem Szkoły Ludowej zainicjowało powstanie gimnazjum realnego w Orłowej oraz pierwszej na Śląsku szkoły wydziałowej w Cieszynie. W tym roku powstała również szkoła ludowa w Kończycach Małych, szkoła ludowa w Toszonowicach Górnych, ochronka w Gruszowie. W 1910 powstała druga szkoła w Polskiej Ostrawie, druga szkoła ludowa w Pietwałdzie, ochronka w Kończycach Małych, ochronka w Lutyni Niemieckiej, bursa w Orłowej oraz szkoła uzupełniająco-przemysłowa w Cieszynie[1].

W 1907 przeprowadzono reformę Towarzystwa, polegajcą na tworzeniu w poszczególnych miejscowościach kół regionalnych Macierzy ponieważ w wyniku dużego rozwoju organizacji Zarząd Główny nie mógł już sprostać coraz to nowym ciężarom. Działalność lokalną od zarządu przejęły tzw. Koła Macierzy. W latach 1911-14 powstaje szereg nowych zakładów, jak ochronka w Porębie, druga w Cieszynie, w Orłowej, Pietwaldzie, Skrzeczoniu i Suchej Średniej. Regionalizacja Macierzy prowadzi do dalszego rozwoju organizacji. Poparciu Kół Macierzy zawdzięczały swoje powstanie szkoły fachowe najniższego stopnia, t.j. szkoły uzupełniająco-przemysłowe w Łazach, Michałkowicach, Polskiej Ostrawie, Suchej Średniej i Karwinie. W 1914 powstaje szkoła wydziałowa w Niemieckiej Lutyni. W 1914 roku istniało już 71 szkół założonych z inicjatywy Macierzy[1].

Rozwój sieci instytucji przerwała I wojna światowa. W tym okresie główna troską Zarządu Glównego stało się utrzymanie tego, co dotąd z trudem stworzono. Prawie wszystkie zakłady zdołano z ogromnymi trudnościami utrzymać z wyjątkiem niektórych szkół uzupełniająco-przemysłowych, z których wszystkie siły fachowe powołane zostały do wojska[1].

Pod koniec wojny Macierzy udało się założyć nowe instytucje edukacyjne. W 1917 powstały kursy seminaryjne dla dziewcząt w Cieszynie. Zarząd Główny przejął także szkołę gospodarstwa domowego w Orłowej oraz ochronkę w Zabłociu. W 1918 założyła szkołę handlową w Cieszynie, szkołę ludową we Frysztacie, ochronki w Czechowicach, Frysztacie i Orłowej oraz szkołę wydziałową w Polskiej Ostrawie (razem z TSL). Tego roku przejęła od TSL także szkołę ludową i wydziałową w Hermanicach i Radwanicach. W r. 1921 otworzono ochronkę w Bielsku[1].

W wyniku podziału Śląska Cieszyńskiego przez Radę Ambasadorów w lipcu 1920, znaczna część szkół administrowanych przez Macierz znalazła się po czeskiej stronie granicy. Było to w sumie 20 zakładów oraz 61 kół, w tym: 1 gimnazjum realne (Orłowa), 4 szkoły ludowe (Bogumin, Polska Ostrawa, Toszonowice, Frysztat), 2 szkoły wydziałowe (Frysztat, Polska Ostrawa), 7 ochronek (Bogumin, Frysztat, Skrzeczów, Polska Ostrawa, Głodniów, Zarubek, Sucha Średnia, Czeski Cieszyn), 5 szkół uzupełniająco–przemysłowych (Orłowa, Karwina, Sucha Średnia, Łazy, Polska Ostrawa), 1 bursa (Orłowa). W wyniku zmian granic zarząd nad tymi instytucjami przejęła nowa bliźniacza organizacja założona przez członków starej Macierzy – Macierz Szkolna Księstwa Cieszyńskiego w obrębie Republiki Czechosłowackiej[1].

Okres międzywojennyEdytuj

W okresie międzywojennym organizacja koncentrowała się na wspomaganiu Polaków na Zaolziu. Działalność ówczesna organizacji skupiała się na finansowaniu Macierzy szkolnej po stronie czeskiej, zakładaniu nowych ochronek, tworzenie nowych kół Macierzy Szkolnej, zasilanie w środki oraz książki bibliotek tych kół oraz bibliotek szkolnych i nauczycielskich. Ponadto urządzano popularne odczyty otwarte dla publiczności w ramach założonego przez Macierz uniwersytetu ludowego. W 1922 roku Zarząd Główny przejął na swój etat Państwową Szkołę Gospodarstwa Domowego w Cieszynie[1].

Okres powojennyEdytuj

Od 1985 roku Macierz wydaje czasopismo roczne „Kalendarz Cieszyński[10]

W roku 1998 Macierzy została przyznana przez Związek Górnośląski Nagroda im. Wojciecha Korfantego[11], natomiast w 2005 Nagroda im. ks. Leopolda Jana Szersznika. Obecnie stara się pielęgnować cieszyńskie tradycje regionalne.

OrganizacjaEdytuj

Od początku powstania siedzibą zarządu organizacji był Cieszyn. Od reformy Macierzy w 1907 do wybuchu I wojny światowej w 1914, organizacja założyła na Śląsku cieszyńskim w sumie 71 kół regionalnych oraz liczyła 6584 członków[1].

Koła regionalneEdytuj

  • Koło w Katowicach - W 1949 w Zabrzu na koleżeńskim spotkaniu pod przewodnictwem Feliksa Olszaka zebrało się około 100 cieszyniaków, mieszkających w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym. Władze nie pozwoliły na utworzenie organizacji, ponieważ obawiała się, że naruszy to postanowienia porozumienia polsko-czechosłowackiego z 1948. Sytuacja zmieniła się, gdy statut Macierzy dopuścił tworzenie kół poza Śląskiem Cieszyńskim. W efekcie 23 listopada 1979 w Katowicach zawiązało się nowo koło MZC. W 1980 odbyło się walne zebranie Koła Macierzy Ziemi Cieszyńskiej w Katowicach, na którym do zarządu powołano Kazimierza Popiołka, Tadeusza Kaszpera, Leszka Ogiegłę, Władysława Sabelę i Pawła Tenderę[12].
  • Koło w Kostkowicach - Koło Macierzy Szkolnej w Kostkowicach zostało założone w 1921 przez kierownika miejscowej szkoły, Floriana Pohla. Został on też jego pierwszym prezesem. W skład zarządu wchodził m.in. bednarz i bibliofil Karol Szczurek[13].
  • Koło w Krakowie - Założone po II wojnie światowej, pierwszym prezesem był Edward Kaleta[14]. Później prezesami byli Karol Krop i Karol Morys (1999)[15].
  • Koło w Mnisztwie - Zostało założone 29 marca 1925 roku. Jego prezesami byli kolejno Franciszek Czapek (1925–1930), Rudolf Krzystek, Karol Raszka, Andrzej Olszar i Jan Foltyn (od 1932)[16]. W 1939 koło wystawiło własny Dom Macierzy w Mnisztwie[17].
  • Koło w Olsztynie - Pojawiło się na Warmii w 1950 roku zaraz po likwidacji Wyższej Szkoły Gospodarstwa Wiejskiego w Cieszynie i powstaniu placówki w Olsztynie pod nazwą Wyższa Szkoła Rolnicza. Jednakże w sposób zorganizowany olsztyńscy cieszyniacy działają dopiero od trzydziestu lat, a dokładnie od października 1983 roku. Inicjatorami powstania Koła MZC w Olsztynie byli Emanuel Guziur oraz jego syn Janusz, który od początku, aż do 2009 roku pełnił funkcję prezesa[18]. Działaczem Koła był prof. Jan Kisza[19].
  • Koło w Ropicy - Zostało założone w 1909 roku. Poprzedniczką koła Macierzy w tej wsi było istniejąca w latach 1905–1909 Czytelnia Polska. Koło Macierzy w Ropicy zaprzestało działalności po wybuchu I wojny światowej. Reaktywowane w 1920, zostało rozwiązane przez hitlerowskie władze w 1939. Po zakończeniu II wojny światowej władze czechosłowackie nie wyraziły zgody na wznowienie działalności koła Macierzy w Ropicy. Ze względu na sytuację, Koło Macierzy w Ropicy mogło ponownie zacząć działać dopiero w 1991[20].
  • Koło w Warszawie - Zostało założone w 1979 roku i skupia ponad dwudziestu członków, pochodzących zarówno ze wschodniego jak i zachodniego brzegu Olzy. Pierwszą organizacją był Klub Orłowiaków, który powstał spontanicznie pod koniec lat pięćdziesiątych. Jerzy Berek z Cisownicy został pierwszym prezesem[21].

CzłonkowieEdytuj

Z tym tematem związana jest kategoria: Członkowie Macierzy Szkolnej dla Księstwa Cieszyńskiego.
Z tym tematem związana jest kategoria: Członkowie Macierzy Ziemi Cieszyńskiej.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i j k Kierski, t.I 1923 ↓, s. 273-275.
  2. a b c d Praca zbiorowa 1935 ↓, s. 7.
  3. J. Spyra, 2013, S. 358
  4. J. Spyra, 2013, S. 360
  5. Michael Morys-Twarowski: Jan Sztwiertnia (1850-1912). Działacz narodowy i społeczny ze Śląska Cieszyńskiego, "Śląski Kwartalnik Historyczny. Sobótka 2013, s. 41..
  6. Praca zbiorowa 1935 ↓, s. 7-9.
  7. Bolesław Orłowski: Stanisław Olszewski (1852-1898) (pol.). W: Inżynierowie polscy XIX i XX wieku, 100 najwybitniejszych polskich twórców techniki (red. Józej Piłatowicz) [on-line]. Polskie Towarzystwo Historii Techniki, 2001. s. 179-181. [dostęp 2014-01-21].
  8. "Stanisław Olszewski: wspomnienie pośmiertne", "Tygodnik Ilustrowany" nr 34. Warszawa: 1898, s. 600.
  9. Odezwa „Macierzy Szkolnej dla Księstwa Cieszyńskiego”. „Nowa Reforma”, s. 2, Nr 189 z 21 sierpnia 1903. 
  10. Leon Miękina, Współczesna Macierz, „Kalendarz Cieszyński 1997”, Cieszyn 1996, s. 71.
  11. Katarzyna Nowak, Laureaci nagrody im. Wojciecha Korfantego, archiwum.zwiazekg.type.pl [dostęp 2016-11-02].
  12. L. Niemiec, 20-lecie koła MZC w Katowicach, „Kalendarz Cieszyński 2001”, Cieszyn 2000, s. 169-171.
  13. S. Pohl, Praca u podstaw, „Kalendarz Cieszyński 1989”, Cieszyn 1988, s. 103.
  14. Cieszyniacy pod Wawelem, „Kalendarz Cieszyński 1999”, s. 114.
  15. Cieszyniacy pod Wawelem, „Kalendarz Cieszyński 1999”, s. 114-115.
  16. J. Wróbel, Z dziejów Mnisztwa, Cieszyn 1980, s. 18.
  17. Władysław Sosna: Cieszyn. Przewodnik krajoznawczy. Cieszyn: Offsetdruk i Media Sp. z o.o., 2005, s. 170-172. ISBN 83-918061-9-7.
  18. Warmińsko-Mazurskie Koło MZC w Olsztynie na OX.PL.
  19. Prof. zw. dr hab. Jan Kisza. In memoriam. nowypm.pl. [dostęp 2016-11-03].
  20. Stanisław Zahradnik, Ropice - vesince Těšínska. Ropica - Wioska Cieszyńska, Ropice 2004, s. 109-111.
  21. Koło MZC w Warszawie na OX.PL.

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj