Otwórz menu główne

Maków Podhalański

miasto w województwie małopolskim
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Maków Podhalański (ujednoznacznienie).

Maków Podhalańskimiasto w województwie małopolskim, w powiecie suskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Maków Podhalański. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. bielskiego. Położone nad rzeką Skawą, w Beskidzie Makowskim, u stóp Bryndzówki (698 m n.p.m.).

Maków Podhalański
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Maków Podhalański – rzeka Skawa
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat suski
Gmina Maków Podhalański
Data założenia XIV wiek
Prawa miejskie 1840
Burmistrz Paweł Sala
Powierzchnia 20,12[1] km²
Wysokość 455 m n.p.m.
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

5972[2]
296,8 os./km²
Strefa numeracyjna +48 33
Kod pocztowy 34-220
Tablice rejestracyjne KSU
Położenie na mapie gminy Maków Podhalański
Mapa lokalizacyjna gminy Maków Podhalański
Maków Podhalański
Maków Podhalański
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Maków Podhalański
Maków Podhalański
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Maków Podhalański
Maków Podhalański
Położenie na mapie powiatu suskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu suskiego
Maków Podhalański
Maków Podhalański
Ziemia49°43′50″N 19°40′51″E/49,730556 19,680833
TERC (TERYT) 1215064
SIMC 0924537
Urząd miejski
ul. Szpitalna 3
34-220 Maków Podhalański
Strona internetowa

Siedziba gminy obejmującej miasto Maków Podhalański oraz wsie: Białka, Grzechynia, Juszczyn, Kojszówka, Wieprzec i Żarnówka.

Spis treści

PołożenieEdytuj

Na północ od miasta znajduje się Pasmo Koskowej Góry, nazwane tak od najwyższego punktu, Koskowej Góry (868 m). Jego częścią jest Makowska Góra. Inne wzgórza w pobliżu to Ostrysz (707 m), Kamienna Góra (719 m) i Stołowa Góra (841 m). Na południe od rzeki rozciąga się Pasmo Jałowieckie m.in. z Malikowskim Groniem (760 m). Dalej w kierunku południowym (na południe od doliny rzeki Skawicy, dopływu Skawy) wznosi się trochę wyższe Pasmo Policy (najwyższy punkt 1369 m). Jednak najbliżej Makowa Podhalańskiego leży góra Jawor (857 m) w pobliżu Juszczyna. Najbardziej na południe – na granicy ze Słowacją – widać Pasmo Babiogórskie.

HistoriaEdytuj

 
Podział gminy Maków Podhalański. 1. Maków Podhalański 2. Białka, 3. Grzechynia, 4. Juszczyn, 5. Kojszówka, 6. Wieprzec, 7. Żarnówka.
 
Kościół w Makowie Podhalańskim

Pierwsze wzmianki o Makowie jako osadzie starostów lanckorońskich pochodzą z 1378 r., chociaż już w 1358 r. wzmiankowano o istniejącej już rozległej parafii makowskiej oraz kościele. Najważniejszy ośrodek pielgrzymkowy w Karpatach w Polsce przedrozbiorowej.

Od połowy XIV w. aż do rozbiorów Polski Maków Podhalański występuje jako wieś królewska i znajduje się na terytorium dawnego starostwa lanckorońskiego. Maków i okoliczne osiedla były dobrami królewskimi – stanowiły Makowszczyznę. Pierwotna osada Makowa skupiała się na osiedlu Młyny – Stary Rynek. Na środku starego rynku rosła ponad 400-letnia lipa, lecz spłonęła na początku XXI w. Przy budowie pawilonu handlowo – gastronomicznego Krokus natrafiono na ślady osiedla historycznego i obwarowanie drewniane starego rynku. Na skutek pośpiechu przy budowie, nie przekazano tego zdarzenia władzom miasta, celem przeprowadzenia skrupulatnych badań wykopaliskowych. Przypuszczalnie był to falochron, zabezpieczający centrum osiedla Maków przed wodami rzeki Skawy, która kiedyś płynęła u stóp Makowskiej Góry. Siła wody Skawy przesunęła koryto w obecne położenie, natomiast ludzie wzmocnili nowe koryto budując tamę na osiedlu Jazy.

Makowianie od samych początków osady zajmowali się wyrębem drzew z otaczającej Maków puszczy beskidzkiej oraz bednarstwem. Już w XIV w. na potrzeby żupników wielickich zrębnicy z Makowa dostarczali beczki na sól. Tak więc bednarstwo było tradycyjnym rzemiosłem w Makowie. Wiadomo także, że w XVI w. Makowie istniał folwark, który historycy umiejscawiają tam, gdzie obecnie znajduje się stadion sportowy.

Na XVII w. przypada rozbudowa centrum Makowa Podhalańskiego. Budownictwo wkracza również na stoki górskie. Zabudowania stawiano tylko z drzewa, którego było pod dostatkiem w tutejszych lasach. Dachy były kryte gontami. Najazd szwedzki spowodował nie tylko upadek gospodarczy Makowa, ale przyczynił się do całkowitego jego zniszczenia. W 1657 r. król Jan Kazimierz Waza nadał miastu przywilej wolnego wyrębu drzewa, związany z odbudową po zniszczeniach spowodowanych wojną ze Szwedami.

W 1772 r. wskutek I rozbioru Rzeczypospolitej Maków, jak większość południowej Polski, przeszedł w ręce Austriaków.

W 1840 r. dawna wieś królewska stała się miastem (nadanie praw miejskich). Maków otrzymał swój herb (najstarszy pochodzi z 1873 r.)

W 1844 r. zaczęto budowę huty żelaza Maurycy, lecz ze względu na niską opłacalność została zamknięta w 1863 r. Pod koniec XIX w. Maków został połączony linią kolejową z Krakowem (na pn.) i Chabówką (na pd.).

Podczas I wojny światowej wielu mieszkańców z Makowa i okolic zaciągnęło się do legionów Józefa Piłsudskiego, który osobiście przebywał w Makowie w listopadzie 1914 r. i w 1916 r.

Maków dwukrotnie w swej historii był siedzibą starostwa. W 1914 r. z powodu działań wojennych starostwo nie rozpoczęło urzędowania. Ponownie starostwo powołano już w wolnej Polsce w 1923 r.

Do powiatu makowskiego wchodził okręg sądowy suski z 10 gminami, jordanowski z 16 gminami oraz makowski z 10 gminami. Przed 1929 r. przyłączone zostały gminy Ponice, Chabówka oraz miasto Rabka. Ogółem powiat obejmował 823 km² powierzchni, a zamieszkiwało go 69 000 mieszkańców (1931) – sam Maków odpowiednio 22,03 km² powierzchni i 4111 mieszkańców.

W tym czasie Maków dzięki specyficznemu mikroklimatowi i dogodnym warunkom geograficznym sukcesywnie przekształcał się w duży ośrodek wczasowy dla mniej zamożnych turystów i kuracjuszy. W latach 20. XX w. rozpoczął się okres budowy domów letniskowych, rozwijało się budownictwo miejscowe, a w 1933 r. na stokach Makowskiej Góry wybudowano ośrodek wczasowy dla kolejarzy (obecnie sanatorium przeciwgruźlicze).

Dość pomyślnie rysujące się perspektywy rozwojowe na początku lat 30. XX w. zostały przyhamowane. Złożyły się na to 2 czynniki: likwidacja powiatu makowskiego (pomimo jego bardzo dobrego prosperowania) oraz konsekwencje wielkiego kryzysu ekonomicznego. Ostatecznie rozwój miasta zahamowała II. wojna światowa.

3 września 1939 r. Niemcy zajęli Maków bez napotkania najmniejszego oporu, tym samym rozpoczynając kolejny rozdział w historii miasta. Maków wszedł w skład Generalnego Gubernatorstwa i był miastem granicznym, gdyż na Skawie przebiegała granica z III Rzeszą.

Przez cały okres okupacji w na terenie Makowa (przede wszystkim w lasach) i w okolicy działała partyzantka, której wielu mieszkańców miasta pomagało. Jednak aktywni byli również Niemcy, którzy swoją siedzibę mieli w willi Marysin, gdzie dokonywano przesłuchań i licznych egzekucji. Do największej z nich doszło 25 sierpnia 1942 r. kiedy to rozstrzelano 72 osoby. Makabrycznej zbrodni hitlerowcy dokonali na Osiedlu Zagórze z 4 na 5 kwietnia 1944 r. – pacyfikując, mordując i żywcem paląc 42 osoby.

28 stycznia 1945 r. po blisko tygodniowej walce Armia Czerwona wraz z oddziałem Walka płk Kalinowskiego zajęła Maków. W walkach poległo blisko 1000 żołnierzy sowieckich[potrzebny przypis].

Dopiero od lat 60. XX w. zaczął się dla miasta okres ponownego rozwoju, choć przemiany ustrojowe na początku lat 90 XX w. ponownie go przyhamowały. Miasto stale rozbudowuje się i jeśli w pełni postawi na rozwój turystyki to ma szanse stać się znaczącym ośrodkiem wczasowo – sanatoryjnym – zwłaszcza że ma ku temu wszelkie warunki.

W 1979 r. obraz Matki Boskiej Makowskiej został ukoronowany przez papieża Jana Pawła II.

25 lipca 2001 r. miasto nawiedziła silna powódź, która zniszczyła centrum miasta, gdzie z brzegów wystąpił przepływający tu Księży Potok. Suma opadów atmosferycznych tego dnia wyniosła aż 190,8 mm.

Nazwa miastaEdytuj

Do początku XX w. powszechnie funkcjonowała nazwa Maków. Jest to nazwa dzierżawcza, pochodzi prawdopodobnie od imienia chłopa zasadźcy Maka. Popularna etymologia wiążę jednak tę nazwę z rośliną makiem, co znalazło odzwierciedlenie w herbie miasta.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. na obszarze Polski były dwa miasteczka o takiej nazwie (drugie to Maków Mazowiecki). O uporządkowanie nazewnictwa wnioskowała kolej. Zaproponowano kilka określeń, które mogły być drugim członem nazwy: Krakowski, Podgórski, Małopolski i Podhalański. Ostatecznie przyjęta została ta ostatnia wersja, choć z geograficznego i historycznego punktu widzenia jest ona niepoprawna – kraina Podhale zaczyna się kilkadziesiąt kilometrów od miasta. Decyzję tę zaakceptowało Ministerstwo Spraw Wewnętrznych 16 października 1930 r.

W latach 1924–1933 Maków był siedzibą powiatu makowskiego.

DemografiaEdytuj

  • Piramida wieku mieszkańców Makowa Podhalańskiego w 2014 roku[2].
     

TurystykaEdytuj

Spokojne miasteczko, położone w dolinie o specyficznym mikroklimacie, już w latach międzywojennych przyciągnęło wiele osób, które postawiły tutaj swoje wille. Na stoku Makowskiej Góry powstało także sanatorium przeciwgruźlicze. Miasto jest znane ze swojej szkoły krawieckiej, założonej w 1896 r., w której uczy się typowego dla tego obszaru haftu makowskiego. Wyroby lokalnego rękodzieła ludowego są popularnymi pamiątkami z tego regionu.

ZabytkiEdytuj

  • wpisane do rejestru zabytków:
  • pozostałe zabytki:
    • Kościół klasycystyczny z XIX w. – Sanktuarium Matki Bożej Królowej Rodzin
    • Domy drewniane z I połowy XIX w.
    • Budynek Miejskiej Biblioteki Publicznej
    • Kapliczki i pomniki przydrożne

Szlaki turystyczneEdytuj

Wydarzenia sportowe i kulturalneEdytuj

  • Tydzień Kultury Beskidzkiej (TKB) – sierpień
  • Międzynarodowy Bieg Uliczny po Ziemi Makowskiej – maj
  • Dni Makowa Podhalańskiego – lipiec
  • Rajd Podbabiogórskie Miasta
  • Rajd Krakowski – kwiecień
  • Rajd Pieszy Koskowa Góra
  • Terenowy Wyścig Rowerowy – wrzesień
  • Międzynarodowy Plener Rzeźbiarsko-Malarski w Makowie Podhalańskim

Ośrodki turystyczneEdytuj

  • Hotel Halniak,
  • Hotel Carlton (dawna Willa Marysin)
  • Ośrodek Wczasowo-Campingowy Jazy
  • Willa Świt (Pensjonat)
  • Ośrodek Wypoczynkowy Pod Łysą Górą
  • Ośrodek Wypoczynkowy Podhale
  • Młodzieżowe Schronisko Turystyczne
  • Zajazd Aśka

Urzędy oraz inne ważniejsze instytucje w Makowie PodhalańskimEdytuj

  • Urząd Miejski
  • Urząd Pocztowy
  • Komisariat Policji
  • Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej (MOPS)
  • Miejski Dom Kultury
  • Gminny Zarząd Placówek Oświatowych (GZPO)
  • Miejska Biblioteka Publiczna
  • Przedsiębiorstwo Wodno-Kanalizacyjne Eko-Skawa Sp. z o.o. (dawne MZWiK)
  • Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) w Makowie Podhalańskim-Centrum
  • Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) w Makowie Podhalańskim-Dolnym
  • Dom Pomocy Społecznej (DPS)

Placówki medyczneEdytuj

 
Maków Podhalański – Zakład Długoterminowej Opieki Medycznej im. św. Katarzyny Sieneńskiej (dawne sanatorium przeciwgruźlicze)
  • Szpital im. księdza dr Stanisława Czartoryskiego, al. Kasztanowa
  • Zakład Długoterminowej Opieki Medycznej im. św. Katarzyny Sieneńskiej (dawne sanatorium przeciwgruźlicze), ul. Mickiewicza
  • Miejska Przychodnia Zdrowia, ul. Kościuszki
  • Poradnie Specjalistyczne (przy szpitalu im. księdza dr Stanisława Czartoryskiego)

6 aptek, 2 sklepy medyczne, 2 sklepy optyczne.

Osiedla mieszkanioweEdytuj

  • Osiedle Tysiąclecia
  • Tzw. „nowe” bloki przy ul. 3 Maja

MuzeaEdytuj

  • Izba Regionalna w Miejskiej Bibliotece Publicznej
  • Muzeum Historyczne Makowa Podhalańskiego (MHMP)

BibliotekiEdytuj

  • Miejska Biblioteka Publiczna
  • Biblioteka Parafialna przy parafii rzymskokatolickiej pw. Przemienienia Pańskiego

TransportEdytuj

W latach 1990–2003 istniała w Makowie Podhalańskim komunikacja miejska, wykonywana przez Miejski Zakład Komunalny (MZK). Autobusy miejskie, kursujące na liniach o numeracji od 1 do 8, łączyły Maków z wsiami na terenie gminy, a także Suchą Beskidzką, Stryszawą i Skawicą.

Najbliższe lotniska znajdują się w Krakowie i w Katowicach. W 2013 ok. 6 km na południowy zachód od miasta oddano do użytku prywatne lądowisko Blachdom Plus Maków Podhalański.

DrogiEdytuj

 
Droga krajowa 28 – widok w kierunku Suchej Beskidzkiej

KolejEdytuj

MostyEdytuj

Most kolejowyEdytuj

  • Most nad rzeką Skawą

Mosty drogoweEdytuj

  • Most łączący Maków Podhalański i Suchą Beskidzką
  • Most łączący Maków Podhalański i Białkę
  • Most Grzechyński

Most spacerowyEdytuj

  • Most Jedziński

GospodarkaEdytuj

Przemysł w gminie Maków PodhalańskiEdytuj

  • drzewny i meblarski (m.in.: Drewmax – producent mebli z litego drewna sosnowego z elementami rattanu lub szkła[3], Drewpol – producent mebli woskowanych[4], Arbox – producent mebli z drewna litego[5], Stolarstwo Meblowe Mirosław Bochenek[6], Drzewna Spółdzielnia Pracy Spólnota – producent leżaków i sanek z siedzibą w Białce koło Makowa Podhalańskiego[7])
  • odzieżowy (m.in. Dalia)
  • spożywczy

HandelEdytuj

W mieście funkcjonują liczne sklepy i hurtownie.

Kluby, stowarzyszenia, fundacjeEdytuj

  • Polana Makowska – zespół regionalny
  • Miejski Klub Sportowy Halniak
  • Stowarzyszenie Babiogórska Grupa Krótkofalowców
  • Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Makowskiej
  • Małopolskie Stowarzyszenie Promocji Agroturystyki
  • Stowarzyszenie Rodzina Kolpinga przy parafii rzymskokatolickiej pw. Przemienienia Pańskiego
  • Feniks – Klub bilardowy
  • Stowarzyszenie Gmin Babiogórskich (SGB)
  • Beskidzkie Stowarzyszenie Kombatantów i Osób Represjonowanych
  • Babiogórskie Stowarzyszenie Twórców Kultury
  • Związek Podhalan
  • Polski Związek Wędkarski (PZW)
  • Fundacja Aktywnej Rehabilitacji (FAR)
  • Ognisko Muzyczne Moderato
  • Gminna Orkiestra Dęta Maków Podhalański
  • The Chilloud – zespół rockowy (dawniej Narwana)
  • Zespoły Szkolne (np. chór Septyma)

EdukacjaEdytuj

PrzedszkolaEdytuj

  • Gminne Przedszkole Samorządowe
  • Przedszkole Niepubliczne Sióstr Serafitek pw. św. Anny
  • Prywatne Przedszkole Słoneczny Uśmiech

Szkoły podstawoweEdytuj

  • Szkoła Podstawowa nr 1 im. Henryka Sienkiewicza
  • Szkoła Podstawowa Stowarzyszenia Przyjaciół Szkół Katolickich (SPSK)

GimnazjumEdytuj

  • Gimnazjum im. ks. dr Stanisława Czartoryskiego

Szkoły ponadgimnazjalneEdytuj

  • Zespół Szkół im. św. J. Kantego:
    • Liceum Profilowane (LP)
    • Uzupełniające Liceum Ogólnokształcące (po ukończeniu ZSZ)
    • Technikum (T)
    • Zasadnicza Szkoła Zawodowa (ZSZ)
  • Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych Zaoczne, ul. Wolności

Szkoła policealnaEdytuj

  • Asystent Osoby Niepełnosprawnej (w Zespole Szkół im. św. J. Kantego)

Pozostałe placówki szkolneEdytuj

  • Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy (SOSW)
    • Szkoła Podstawowa, ul. Orkana,
    • Gimnazjum, ul. Orkana,
    • Internat, ul. Moniuszki.

Ludzie związani z Makowem PodhalańskimEdytuj

Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Makowem Podhalańskim.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2008. (GUS), [1].
  2. a b http://www.polskawliczbach.pl/Makow_Podhalanski, w oparciu o dane GUS.
  3. Drewmax – meble sosnowe. pacyga.pl. [dostęp 2012-11-20].
  4. Meble woskowane: Drewpol. meblewoskowane.pl. [dostęp 2012-11-20].
  5. Meble drewniane – łóżka piętrowe, szafy, sosnowe, dębowe i bukowe. Arbox sklep. arbox.eu. [dostęp 2012-11-20].
  6. Meble stylowe – Producent – Mirosław Bochenek – Maków Podhalański. meblestyl.net. [dostęp 2012-11-20].
  7. DSP Spólnota: producent mebli z litego drewna. spolnota.pl. [dostęp 2012-11-20].

BibliografiaEdytuj

  • Józef Łasak – Andrzej Buś (1943-2003) – Ostatni Powsinoga Kultury Beskidzkiej Wadoviana – nr 8 – 2004
  • Gazeta Lekarska. Przegląd numerów Gazety Lekarskiej. Rocznik 2005 Gazety Lekarskiej Numer 2005-12 Zbigniew Żak wiceprezes Naczelnej Rady Lekarskiej nie żyje
  • Kwartalnik W górach jesień 2005

Linki zewnętrzneEdytuj