Makak (rodzaj ssaka)

rodzaj ssaka

Makak[21] (Macaca) – rodzaj ssaka naczelnego z podrodziny koczkodanów (Cercopithecinae) w rodzinie koczkodanowatych (Cercopithecidae).

Makak
Macaca[1]
Lacépède, 1799[2]
Ilustracja
Przedstawiciel rodzaju – makak czubaty (M. nigra)
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd naczelne
Podrząd wyższe naczelne
Nadrodzina koczkodanowce
Rodzina koczkodanowate
Podrodzina koczkodany
Plemię Papionini
Rodzaj makak
Typ nomenklatoryczny

Simia inuus Linnaeus, 1766 (= Simia sylvanus Linnaeus, 1758)

Synonimy
Gatunki

zobacz opis w tekście

Zasięg występowaniaEdytuj

Rodzaj obejmuje gatunki występujące od Afryki Północnej po Japonię. Kolonia makaków berberyjskich (M. sylvanus) żyje na skałach Gibraltaru[22][23][24].

CharakterystykaEdytuj

Długość ciała (bez ogona) 31,5–73,8 cm, długość ogona 0,4–71,5 cm; masa ciała 2–18,5 kg; samice są mniejsze i lżejsze od samców[24]. Makaki charakteryzują się wydłużonym pyskiem i krótkim lub całkowicie zredukowanym ogonem. Są używane do badań biomedycznych. W trakcie takich badań po raz pierwszy wykryto układ grupowy Rh (zobacz: grupy krwi).

SystematykaEdytuj

NazewnictwoEdytuj

  • Macaca: port. macaca, rodzaj żeński od macaco „małpa”; Palmer sugeruje że nazwa ta pochodzi od słowa Macaquo oznaczającego w Kongo makaka i zaadoptowaną przez Buffona w 1766 roku[25].
  • Inuus: w mitologii rzymskiej Inuus był bogiem opiekuńczym lasów i pól, utożsamainym z Panem[26]. Gatunek typowy: Inuus ecaudatus É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812 (= Simia sylvanus Linnaeus, 1758).
  • Sylvanus: w mitologii rzymskiej Sylvanus lub Silvanus był bogiem lasu, utożsamainym z Panem[27]. Nowa nazwa dla Innus É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812; młodszy homonim Sylvanus Rafinesque, 1815 (Cebidae).
  • Silenus: w mitologii greckiej Silenus (gr. Σειλήνος Seilēnos) był przywódcą satyrów[28]. Gatunek typowy: Simia silenus Linnaeus, 1758.
  • Magotus: fr. Magot, stara nazwa małpy, zaadaptowana przez Buffona w 1766 roku[29]. Gatunek typowy: „Les Magots” z Cuviera.
  • Magus: gr. μαγος magos „kapłan, mędrzec perski, mag”[29]. Gatunek typowy: Simia sylvanus Linnaeus, 1758.
  • Pithes: gr. πιθηξ pithex „małpa”[30]. Gatunek typowy: Simia sylvanus Linnaeus, 1758.
  • Cynopithecus: gr. κυων kuōn, κυνος kunos „pies”; πιθηκος píithēkos „małpa”[31]. Gatunek typowy: Cynocephalus niger Desmarest, 1822.
  • Maimon: fr. nazwa Maimonet nadana przez Buffona w 1766 roku dla krótkoogoniastych małp[29]. Gatunek typowy: Simia silenus Linnaeus, 1758.
  • Ouanderou: fr. nazwa ouanderou nadana przez Buffona w 1766 roku makakowi lwiemu[32]. Gatunek typowy: Simia silenus Linnaeus, 1758.
  • Rhesus: w mitologii greckiej Rhesus (gr. Ῥησος Rhēsos) był księciem Troi[33]. Gatunek typowy: Cercopithecus mulatta Zimmermann, 1780.
  • Salmacis: w mitologii greckiej Salmakis (gr. Σαλμακίς Salmakis) była najadą z jeziora w Karii (tj. słaba, zniewieściała osoba)[34]. Nowa nazwa dla Macaca Lacépède, 1799.
  • Lyssodes: gr. λυσσα lussa „wściekłość, furia”, od λυσσοω lussoō „wściekać się”; ειδος eidos „portret, twarz, gatunek, kształt, postać”, od ειδω eidō „być podobnym”[35]. Gatunek typowy: Macacus arctoides I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1831.
  • Nemestrinus: w mitologii rzymskiej Nemestrinus był bogiem gajów[36]. Gatunek typowy: Simia nemestrina Linnaeus, 1758; młodszy homonim Nemestrinus Latreille, 1802 (Diptera).
  • Vetulus: łac. vetulus „staruszek”, od vetus, veteris „stary, starożytny”; przyrostek zdrabniający -ulus[37]. Nowa nazwa dla Silenus Lesson, 1840 ponieważ Reichenbach sądził że nazwa ta jest zajęta przez Silenus Latreille, 1834 (Coleoptera) (obie nazwy są młodszymi homonimami Silenus Goldfuss, 1820).
  • Zati: nazwa Zati ze wschodnich Indii dla makaka czepkowego[38]. Gatunek typowy: Macaca radiata É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812.
  • Cynamolgus: gr. κυναμολγος kunamolgos „pies-dojarz”, od κυων kuōn, κυνος kunos „pies”; μολγος molgos „miech ze skóry, skóra”[39]. Gatunek typowy: Macacus irus I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1826 (= Simia fascicularis Raffles, 1821).
  • Gymnopyga: gr. γυμνος gumnos „nagi, goły”; πυγη pugē „zad”[40]. Gatunek typowy: Macacus inornatus J.E. Gray, 1866 (= Macacus maurus Schinz, 1825)
  • Aulaxinus: gr. αυλαξ aulax, αυλακος aulakos „bruzda”; rodzaj Innus É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812[41]. Gatunek typowy: †Aulaxinus florentinus Cocchi, 1872.
  • Cynomacaca: rg. κυων kuōn, κυνος kunos „pies”; rodzaj Macaca Lacépède, 1799[20]. Gatunek typowy: Papio ochreatus Ogilby, 1841.

Podział systematycznyEdytuj

Do rodzaju należą następujące gatunki[22][21]:

PrzypisyEdytuj

  1. Macaca, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Tableau des divisions, sous-divisions, ordres et genres des mammifères. W: B.G. de Lacépède: Discours d’ouverture et de clôture du cours d’histoire naturelle, donné dans le Muséum national d’Histoire naturelle, l’an VII de la République, et tableaux méthodiques des mammifères et des oiseaux. Paris: Plassan, 1799, s. 4. (fr.)
  3. É. Geoffroy Saint-Hilaire. Tableau des quadrumanes, ou des Animaux composant le premier Ordre de la Classe des Mammifères. „Annales du Muséum National d’Histoire Naturelle”. 19, s. 100, 1812 (fr.). 
  4. L. Oken: Lehrbuch der Naturgeschichte. T. 3: Zoologie. Cz. 2: Fleischthiere. Jena: A. Schmid, 1816, s. 1223. (niem.)
  5. G.A. Goldfuss: Handbuch der Zoologie. T. 2. Nürnberg: Johann Leonhard Schrag, 1820, s. 479. (niem.)
  6. F. von Ritgen: Natürliche Eintheilung der Säugthiere. Gießen: E.G. Müller, 1824, s. 33. (niem.)
  7. R.-P. Lesson: Manuel de mammalogie, ou histoire naturelle des mammiferes. Paris: J. B. Bailliere, 1827, s. 43. (ang.)
  8. G.T. Burnett. Illustrations of the Manupeda, or Apes and their Allies; being the arrangement of the Quadrumana or Anthropomorphous Beasts indicated in Outline. „Quarterly Journal of Science, Literature and the Arts”. 24, s. 307, 1828 (ang.). 
  9. É. Geoffroy Saint-Hilaire: P. Gervais (red.): Résumé des leçons de mammalogie, ou histoire naturelle des mammiferes: professées au muséum de Paris, pendant l’année 1835. Paris: Imprimerie de Decourchant, 1835, s. 16. (fr.)
  10. J.A. Wagner: Supplementband. W: J.Ch.D. von Schreber: Die Säugthiere in Abbildungen nach der Natur, mit Beschreibungen. Cz. 1: die Affen und Fleberthiere. Erlangen: Expedition des Schreber'schen säugthier- und des Esper’schen Schmetterlingswerkes, 1840, s. iv, 141. (niem.)
  11. Lesson 1840 ↓, s. 93.
  12. Lesson 1840 ↓, s. 95.
  13. C.W.L. Gloger: Gemeinnütziges Hand- und Hilfsbuch der Naturgeschichte. Für gebildete Leser aller Stände, besonders für die reifere Jugend und ihre Lehrer. Breslau: A. Schulz, 1842, s. xxvii, 35. (niem.)
  14. J.von N.F.X. Gistel: Naturgeschichte des Thierreichs für höhere Schulen. Stuttgart: Hoffmann, 1848, s. ix. (niem.)
  15. Reichenbach 1862 ↓, s. 139.
  16. Reichenbach 1862 ↓, s. 125.
  17. a b Reichenbach 1862 ↓, s. 130.
  18. J.E. Gray. Notice of an Ape (Macacus inornatus) and a Bushbock (Cephalophus breviceps) in the Gardens of the Society. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 1866, s. 202, 1866 (ang.). 
  19. I. Cocchi. Su di due Scimmie fossili italiane. „Bollettino del Reale Comitato geologico d’Italia”. 3, s. 68, 1872 (wł.). 
  20. a b H. Khajuria. Taxonomic Status of the Celebes Ashyblack Monkey-A Remarkable Case of Convergence. „Records of the Indian Museum”. 50, s. 303, 1953 (ang.). 
  21. a b Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 47–48. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.)
  22. a b C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 220–226. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.)
  23. D.E. Wilson & D.M. Reeder (red.): Genus Macaca. W: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-11-08].
  24. a b D. Zinner, G.H. Fickenscher, Ch. Roos, M.V. Anandam, E.L. Bennett, T.R.B. Davenport, N.J. Davies, K.M. Detwiler, A. Engelhardt, A.A. Eudey, E.L. Gadsby, C.P. Groves, A. Healy, K.P. Karanth, S. Molur, T. Nadler, M.C. Richardson, E.P. Riley, A.B. Rylands, L.K. Sheeran, N. Ting, J. Wallis, S.S. Waters & D.J. Whittaker: Family Cercopithecidae (Old World Monkeys). W: R.A. Mittermeier, A.B. Rylands & D.E. Wilson: Handbook of the Mammals of the World. Cz. 3: Primates. Barcelona: Lynx Edicions, 2013, s. 629–648. ISBN 978-84-96553-89-7. (ang.)
  25. Palmer 1904 ↓, s. 391.
  26. Palmer 1904 ↓, s. 351.
  27. Palmer 1904 ↓, s. 654.
  28. Palmer 1904 ↓, s. 631.
  29. a b c Palmer 1904 ↓, s. 396.
  30. Palmer 1904 ↓, s. 540.
  31. Palmer 1904 ↓, s. 212.
  32. Palmer 1904 ↓, s. 152.
  33. Palmer 1904 ↓, s. 604.
  34. Palmer 1904 ↓, s. 617.
  35. Palmer 1904 ↓, s. 390.
  36. Palmer 1904 ↓, s. 451.
  37. Palmer 1904 ↓, s. 706.
  38. Palmer 1904 ↓, s. 713.
  39. Palmer 1904 ↓, s. 209.
  40. Palmer 1904 ↓, s. 304.
  41. Palmer 1904 ↓, s. 129.

BibliografiaEdytuj