Otwórz menu główne

Marchew

rodzaj roślin

Marchew (Daucus L. 1753) – rodzaj roślin z rodziny selerowatych. Rodzaj liczy w zależności od ujęcia od ok. 22[3]–28[4] gatunków do ok. 44[5]–60[6]. W tym drugim wypadku włączane są tu rodzaje: Agrocharis, Margotia, Melanoselinum, Pseudorlaya, Turgenia[5]. Rośliny te występują na wszystkich kontynentach, ale centrum zróżnicowania stanowi Europa, południowo-zachodnia i środkowa Azja[3][5], zwłaszcza obszar śródziemnomorski[7]. W Polsce rośnie dziko podgatunek typowy marchwi zwyczajnej D. carota subsp. carota i w uprawie marchew zwyczajna jadalna D. carota subsp. sativus. Uprawiana i przejściowo dziczejąca jest poza tym także marchew złocista D. aureus[8].

Marchew
Ilustracja
Marchew zwyczajna
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd selerowce
Rodzina selerowate
Rodzaj marchew
Nazwa systematyczna
Daucus L.
Sp. Pl. 242. 1 Mai 1753
Typ nomenklatoryczny
Daucus carota L.[2]

Ważną rośliną użytkową jest marchew zwyczajna S. carota. Jej podgatunek typowy (subsp. carota) rosnący także w Europie uznawany jest za trujący. Podgatunek jadalny (subsp. sativus) udomowiony został w Afganistanie[5]. Roślina spożywana jest jako warzywo na surowo i przetworzona, także stosowana jest do wyrobu ciast[5]. Jadane są korzenie, które w popularnych współcześnie odmianach mają kolor pomarańczowy, a dawnej i w mniej popularnych odmianach lub w różnych regionach uprawiane są rośliny o korzeniach barwy żółtej, białej lub ciemnoczerwonej (te ostatnie są szczególnie popularne np. w Indiach)[3]. Roślina wykorzystywana jest także jako pastewna. Korzenie po upieczeniu wykorzystywane były jako substytut kawy. Olejek uzyskiwany z owoców używany jest do aromatyzowania likierów i w kosmetyce[5].

Korzenie odmiany uprawnej marchwi zwyczajnej

MorfologiaEdytuj

 
Daucus glochidiatus
Pokrój
Rośliny zielne osiągające ponad 1 m wysokości[3]. Łodygi zwykle rozgałęziające się, nagie lub owłosione[7]. Korzeń wrzecionowaty[9]. Oryginalny pokrój ma D. decipiens z Madery i Azorów o łodydze pachykaulicznej (słabo rozgałęzionej i gruboszowatej) osiągającej 3 m wysokości[5].
Liście
Skrętoległe[7], dolne ogonkowe, górne o coraz krótszych ogonkach i w końcu siedzące, o zmniejszającej się blaszce[10]. 2- i 3-krotnie pierzaste[3]. Pochwa liściowa i liście miękko owłosione[10][3]. Liście dwu-, trzy-[3] lub wielokrotnie[9] pierzasto złożone, przy czym końcowe odcinki liści wąskie i drobne[9][10].
Kwiaty
Zebrane w baldachy złożone. Pokrywy i czasem pokrywki trójwrębne lub pierzasto dzielne[9], rzadko całobrzegie, zwykle liczne[10]. Kielich drobny, ze słabo widocznymi ząbkami działek lub brak ich zupełnie[3][9]. Płatki korony białe, żółtawe lub różowe[9], odwrotnie jajowate, wycięte na końcach, w kwiatach brzeżnych płatki zwykle nieco większe od tych znajdujących się wewnątrz baldachów i skierowanych do jego wnętrza[9]. Pręciki w liczbie 5. Zalążnia dolna, dwukomorowa, w każdej z komór z pojedynczym zalążkiem. Słupki dwa[3] o szyjkach dłuższych od stożkowatego krążka miodnikowego[9].
Owoce
Rozłupnia rozpadająca się na dwie rozłupki[3], wydłużone, elipsoidalne lub jajowate[9], spłaszczone lub walcowate[10][3]. Opatrzone są 5 żebrami z rzędami szczecinek i kolców[9].

Biologia i ekologiaEdytuj

 
Daucus decipiens

Najczęściej rośliny dwuletnie, rzadziej jednoroczne i byliny[9]. D. decipiens jest hepaksantem[5]. Kwiaty zapylane są zwykle przez muchówki[3]. Rośliny te w naturze zasiedlają łąki, murawy, suche i skaliste zbocza, także klify na wybrzeżach morskich[3].

SystematykaEdytuj

Synonimy[11]

Ammiopsis Boiss., Heterosciadium Lange, Pomelia Durando ex Pomel

Pozycja systematyczna

W obrębie rodziny selerowatych (baldaszkowatych) Apiaceae rodzaj klasyfikowany jest do podrodziny Apioideae, plemienia Scandiceae i podplemienia Daucinae[11].

Wykaz gatunków[4][12]

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-05-01].
  2. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-28].
  3. a b c d e f g h i j k l m Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 308. ISBN 0-333-74890-5.
  4. a b Daucus. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2019-05-21].
  5. a b c d e f g h David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 278. ISBN 978-1-107-11502-6.
  6. Daucus. W: New York Botanical Garden [on-line]. World Flora Online. [dostęp 2019-05-21].
  7. a b c Daucus L.. W: Flora Mesoamericana [on-line]. Tropicos.org. [dostęp 2019-05-21].
  8. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  9. a b c d e f g h i j k Władysław Szafer, Bogumił Pawłowski (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. IX. Kraków: PAN, PWN, 1960, s. 130-131.
  10. a b c d e She Menglan, Mark F. Watson: Daucus Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2019-05-21].
  11. a b Genus: Daucus L.. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2019-05-21].
  12. Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 67. ISBN 978-83-925110-5-2.