Marek Hłasko

polski pisarz

Marek Hłasko (ur. 14 stycznia 1934 w Warszawie, zm. 14 czerwca 1969 w Wiesbaden) – polski pisarz i scenarzysta filmowy.

Marek Hłasko
Ilustracja
Marek Hłasko i Krzysztof Komeda (1968)
Data i miejsce urodzenia 14 stycznia 1934
Warszawa
Data i miejsce śmierci 14 czerwca 1969
Wiesbaden
Narodowość polska
Dziedzina sztuki literatura piękna
Ważne dzieła
Popiersie Marka Hłaski w Alei Sław na Skwerze Harcerskim w Kielcach
Tablica pamiątkowa na domu przy ul. Borelowskiego 44 we Wrocławiu

ŻyciorysEdytuj

DzieciństwoEdytuj

Marek Hłasko urodził się w Warszawie jako jedyny syn Macieja Hłaski i jego żony Marii Łucji z domu Rosiak[a]. Początkowo Hłasko mieszkał z rodzicami w Złotokłosie, później w Warszawie. W rodzinie Hłasków dzieci chrzczono stosunkowo późno – przyszły pisarz został ochrzczony 26 grudnia 1935 w Kościele Najświętszego Zbawiciela w Warszawie[b].

Rodzice rozwiedli się w 1937. Ojciec ożenił się ponownie rok później, zmarł 13 listopada 1939. Głębokie piętno na Hłasce odcisnęły przeżycia wojenne; jak pisał później:

dla mnie jest oczywiste, że stanowię produkt czasu wojny, głodu i terroru. Stąd bierze się nędza intelektualna moich opowiadań; ja po prostu nie potrafię wymyślić opowiadania, które nie kończyłoby się śmiercią, katastrofą, samobójstwem czy też więzieniem. Nie ma w tym żadnej pozy na silnego człowieka, o co posądzają mnie niektórzy[1].

Matka Hłaski w chwili wybuchu II wojny światowej pracowała w sekretariacie dyrekcji Elektrowni Miejskiej w Warszawie. W czasie okupacji została zwolniona i do wybuchu powstania warszawskiego prowadziła stragan z żywnością. Wiązało się to z pogorszeniem sytuacji materialnej rodziny. W tym czasie Hłasko rozpoczął edukację, jednak wszystkie dokumenty na ten temat zostały zniszczone w czasie powstania warszawskiego. Wiadomo jedynie, że uczęszczał m.in. do szkoły prowadzonej przy Zakładzie św. Kazimierza na Tamce. W czasie Powstania Warszawskiego przebywał wraz z matką w stolicy. Po jego upadku Maria Hłasko wraz z synem udała się do Częstochowy, gdzie zamieszkała u swojej przyjaciółki Ireny Kozłowskiej. W marcu 1945 przeniosła się do Chorzowa, a dwa miesiące później do Białegostoku, gdzie zamieszkała z Kazimierzem Gryczkiewiczem. W marcu 1946 Gryczkiewicz, Maria Hłasko i jej syn zamieszkali we Wrocławiu przy ulicy Borelowskiego 44 (pozostał tam do 1950)[2]

Latem 1946 wstąpił do I Wrocławskiej Drużyny Harcerzy im. Bolesława Chrobrego; aby się do niej dostać podał – za aprobatą rodziny – jako datę urodzenia rok 1933[c]. Później został usunięty z harcerstwa; powodem było niechodzenie na zbiórki. W sierpniu 1948 pracował jako goniec przy Światowym Kongresie Intelektualistów w Obronie Pokoju, który odbywał się we Wrocławiu.

Pojawiły się też problemy z edukacją. Hłasko, jak pisze w jego biografii Andrzej Czyżewski, rozpoczął naukę, mając sześć i pół roku. Przez cały czas szkoły był zawsze jednym z najmłodszych w klasie. Na domiar złego miał bardzo dziecięcy wygląd. Nie mógł więc popisywać się tym, czym chłopiec w powszechnej szkole chce imponować – siłą, zręcznością i dorosłością. Nadrabiał to agresywnością i zadziornością, również w stosunku do nauczycieli. W rezultacie nie miał prawie szkolnych kolegów i przyjaciół. Zawsze był obcym. Zanim zdążył się zaprzyjaźnić i oswoić, odchodził[3]. W czerwcu 1948 ukończył Szkołę Powszechną nr 2 im. Marii Konopnickiej we Wrocławiu.

Od września do listopada 1948 uczył się w Liceum Administracyjno-Handlowym Izby Przemysłowo-Handlowej we Wrocławiu, a od marca do czerwca 1949 roku w Szkole Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci w Legnicy (w tym czasie mieszkał w internacie), a od września 1949 w warszawskim Państwowym Liceum Techniki Teatralnej. Jednak na przełomie grudnia 1949 i stycznia 1950 został z tej szkoły usunięty za notoryczne lekceważenie przepisów szkolnych, wykroczenia natury karnej oraz za wywieranie demoralizującego wpływu na kolegów[4].

Praca kierowcyEdytuj

W wieku szesnastu lat ukończył kurs prawa jazdy i zaczął pracować jako kierowca ciężarówki. 28 września 1950 został przez Sąd Grodzki we Wrocławiu skazany na dwa miesiące pracy z potrąceniem 10% zarobków (podstawą prawną było naruszenie artykułu 7 punkt 2 ustawy o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy – opuszczenie jednorazowo bez usprawiedliwienia czterech lub więcej dni pracy)[5][6]. Zmienił pracodawcę po odpracowaniu wyroku.

Od 15 listopada 1950 do 1 stycznia 1951 pracował w Bazie Transportowej w Bystrzycy Kłodzkiej; doświadczenie zdobyte w tym miejscu stało się inspiracją do napisania powieści Następny do raju, na podstawie której w 1958 nakręcono film Baza ludzi umarłych. W styczniu 1951 roku wraz z matką i ojczymem przeprowadził się do Warszawy. Hłasko często zmieniał pracę, zawsze jednak odchodził na własne życzenie – pracował kolejno w Bazie Sprzętu Zjednoczenia Budownictwa Miejskiego (od 26 lutego do 15 kwietnia 1951), Metrobudowie (od 27 kwietnia 1951 do 16 czerwca 1952), Spółdzielni Przewozowej Warszawskich Spółdzielni Spożywców (od 4 sierpnia do 1 grudnia 1952) i w Stołecznym Przedsiębiorstwie Transportowym Miejskiego Handlu Detalicznego (do 30 marca 1953).

Szansą na wyrwanie się z monotonnego zajęcia było pisanie. Pisać zaczął w 1951 – na ten rok sam datował swoje pierwsze opowiadanie Bazę Sokołowską. W czasie pracy w Metrobudowie został korespondentem terenowym Trybuny Ludu. Pod koniec 1952 zdecydował się przedstawić fragmenty swojej powieści Bohdanowi Czeszce. Ten odpowiedział listem datowanym na 3 grudnia tego samego roku, w którym krytycznie omówił nadesłane próby literackie, zwracając jednak uwagę na talent młodego autora. W tym samym 1952 roku Hłasko, za radą Stefana Łosia, nawiązał kontakt ze Związkiem Literatów Polskich i działającym w tej organizacji Igorem Newerlym, pełniącym rolę opiekuna młodych. Czeszce i Newerlemu Hłasko przedstawiał się jako niewykształcony szofer, który w wolnych chwilach po pracy próbuje opisać swoje życie[7].

Okres twórczościEdytuj

W kwietniu 1953 dzięki Stefanowi Łosiowi[8] otrzymał trzymiesięczne stypendium twórcze Związku Literatów Polskich, ostatecznie porzucił pracę kierowcy i wyjechał do Wrocławia, aby pracować nad swoim debiutem – za radą Czeszki ze swoich szkiców stworzył samodzielne opowiadanie (była to ostateczna wersja Bazy Sokołowskiej) i ukończył powieść zatytułowaną Sonata marymoncka. W tym czasie Hłasko bardzo dużo czytał, wtedy też zafascynowała go twórczość Fiodora Dostojewskiego.

Na początku 1954 powrócił do Warszawy, w kwietniu tego roku w „Sztandarze Młodych” zaczęło się ukazywać w odcinkach debiutanckie opowiadania Hłaski – Baza Sokołowska. W warszawskim środowisku literackim zrobiło się głośno o młodym zdolnym pisarzu. Od lipca do września 1954 Hłasko opublikował trzy opowiadania: Złotą jesień, Szkołę i Noc nad piękną rzeką. We wrześniu tego samego roku debiutował w tygodniku „Po prostu” jako felietonista.

Szybko zyskał sławę najzdolniejszego pisarza młodego pokolenia. Zakochany był w nim Jerzy Andrzejewski. Mieszkał u Stanisława Dygata. W latach 1955–1957 redagował dział prozy w Po Prostu, ale nie był dobrym publicystą. W 1956 otrzymał własne mieszkanie przy ulicy Częstochowskiej na warszawskiej Ochocie.

Zdobył rozgłos i popularność dzięki nietypowemu stylowi twórczości, a także niekonwencjonalnemu zachowaniu (szczególnie ubiorowi). Był legendarną postacią młodego pokolenia, symbolem nonkonformizmu. Potężnie zbudowany (84 kg), w istocie nadwrażliwy, niepewny, ze skłonnością do depresji. Inklinacja do awantur kontrastowała w nim z faktem, że znajomi wypowiadali się o nim wyjątkowo ciepło. W 1958 wyjechał do Paryża. Prasa nazywała go wschodnioeuropejskim Jamesem Deanem (był do niego uderzająco podobny). Zyskał wtedy światowy rozgłos. Następnie wyjechał do Niemiec i Włoch. Wydanie antykomunistycznych Cmentarzy w paryskiej „Kulturze” wywołało nagonkę prasową w kraju. Maszynopis utworu przywiozła do Paryża Agnieszka Osiecka, z którą Hłasko miał romans.

Gdy nie chciano przedłużyć mu paszportu, poprosił o azyl polityczny w Berlinie Zachodnim. Po trzech miesiącach rozmyślił się i próbował wrócić do kraju, ale zanim doczekał się odpowiedzi, wyjechał w 1959 do Izraela[9]. Aklimatyzację za granicą uniemożliwiał mu brak talentu do języków obcych. Wiódł życie tułacze, chwytając się pracy robotniczej w celu zapewnienia sobie podstawowych warunków bytowych. Od 1960 mieszkał w Niemczech z żoną, sławną niemiecką aktorką Sonją Ziemann.

W 1963 spędził miesiąc w areszcie za zatargi po pijanemu z policją. W latach 1963–1965 spędził łącznie 242 dni w klinikach psychiatrycznych. W 1966 wyjechał do Los Angeles, ściągnięty przez Romana Polańskiego. Miał pisać scenariusz, według którego Polański chciał nakręcić film, jednakże reżyser wycofał się z przedsięwzięcia. Marek skomentował to słowami: „Zostawił mnie jak psa”. Kolejnym reżyserem zainteresowanym filmową współpracą z Markiem okazał się Nicholas Ray. Niestety zastał on swoją żonę Betty w niedwuznacznej sytuacji z Hłaską, co doprowadziło zarówno do rozpadu małżeństwa Hłaski z Sonją, jak i do wycofania się przez Raya z realizacji filmu na podstawie scenariusza Hłaski. Podczas swojego pobytu w Ameryce Marek spełnił swoje marzenie i uzyskał licencję pilota.

 
Grób Hłaski na Starych Powązkach (2012)

Przyjaźnił się z Krzysztofem Komedą. W grudniu 1968, podczas wspólnego spaceru z Markiem Hłaską w Los Angeles, na skutek przyjacielskich przepychanek, Komeda upadł i zranił się poważnie w głowę. Stwierdzono krwiak mózgu. Podczas pobytu Komedy w szpitalu, gdzie lekarze walczyli o jego życie, Hłasko powiedział do żony Komedy: Jeśli Krzysio umrze, to i ja pójdę. Przewieziony przez żonę Zofię do kraju Komeda zmarł w szpitalu w Warszawie w kwietniu 1969.

W czerwcu 1969 Hłasko pojechał do Niemiec. Zmarł w nocy z 13 na 14 czerwca 1969 w Wiesbaden, w domu przy Hauberisserstrasse 26, w mieszkaniu redaktora niemieckiej telewizji i scenarzysty filmowego Hansa-Jürgena Bobermina. Bezpośrednią przyczyną zgonu, który nastąpił pomiędzy godziną 1 w nocy a 8 rano, była zapaść wywołana połączeniem nadmiernej ilości środków nasennych z alkoholem[10].

W 1975 prochy Hłaski sprowadzono do Polski i pochowano na cmentarzu Powązkowskim (kwatera b-2-2)[11]. Inicjatorką sprowadzenia prochów pisarza do Polski była matka pisarza Maria Hłasko, której pomógł Lesław Bartelski[12]. Na nagrobku został wykuty napis, który zasugerowała matka Hłaski: Żył krótko, a wszyscy byli odwróceni.

14 czerwca 2009, w 40. rocznicę śmierci pisarza, dzięki akcji „Teraz Hłasko” zainicjowanej przez stowarzyszenie Młoda RP, wymieniono stary i zniszczony nagrobek na nowy, ufundowany przez znajomych, przyjaciół i z funduszy uzbieranych w ramach akcji.

TwórczośćEdytuj

W życiu osobistym upodabniał się do bohaterów swych utworów, romantycznych buntowników, którzy stali się dla jego pokolenia symbolami rozczarowania rzeczywistością lat 50. Jego idolami byli Humphrey Bogart i Fiodor Dostojewski. Jego proza stała się wyrazem sprzeciwu wobec schematyzmu i zakłamania literatury socrealistycznej. Opowiadał o buncie natury moralnej. Znakomicie opisywał środowisko społecznych nizin, w którym panuje beznadzieja i cynizm. Jego bohaterowie żyją marzeniami o zmianie, ale marzenia te zawsze okazują się płonne. W Polsce zakaz druku jego utworów obowiązywał przez 20 lat. Był także współscenarzystą filmów Koniec nocy (1957), Pętla (1957), Spotkania (1957), Ósmy dzień tygodnia (1958) i Baza ludzi umarłych (1958).

PowieściEdytuj

OpowiadaniaEdytuj

WspomnieniaEdytuj

Zbiór esejówEdytuj

EkranizacjeEdytuj

Z tym tematem związana jest kategoria: Filmowe adaptacje utworów Marka Hłaski.

Filmy dokumentalneEdytuj

Powstały filmy dokumentalne o Marku Hłasce:

  • Życie bujne i tragiczne. Marek Hłasko (1982, scenariusz i reżyseria: Temida Stankiewiczówna)[19]
  • Piękny dwudziestoletni (1986, scenariusz i reżyseria: Andrzej Titkow)[20]
  • Marek Hłasko bez mitów (1994, scenariusz i reżyseria: Hanna Etemadi)[21]
  • Opowiem wam o Marku (1999, scenariusz: Jakub Ossowski, Jan Sosiński, reżyseria: Jan Sosiński)[22]
  • Wracając do Marka (2002, scenariusz i reżyseria: Wiesław Saniewski)[23]

Odniesienia w kulturze masowejEdytuj

Polska grupa street punkowa – The Analogs – w nazwie jednej ze swoich płyt użyła pseudonimu Marka Hłaski, jakim ten podobno miał się posługiwać podczas swojego pobytu w Izraelu. Chodzi tu o album Hlaskover Rock, a jego tytułowy utwór stanowi hołd dla pisarza.

UwagiEdytuj

  1. (1908-1987). Rodzice Marka Hłaski pobrali się 26 stycznia 1933.
  2. Rodzicami chrzestnymi byli Maria Prochowska, siostra ojca, i Ryszard Rosiak, brat matki.
  3. Rok 1933 jako datę urodzenia podawał także w roku 1950, kiedy kończył kurs kierowców samochodowych kategorii III.
  4. Powieść ukazała się po raz pierwszy w listopadzie 1956 roku w Twórczości. Jej pierwsze wydanie książkowe pochodzi z 1957 roku.
  5. Powieść pod tytułem Głupcy wierzą w poranek ukazywała się w odcinkach od stycznia 1957 roku w tygodniku Panorama. Jej pierwsze wydanie książkowe pochodzi z 1958 roku.
  6. W tym tomie znalazł się także Ósmy dzień tygodnia.

PrzypisyEdytuj

  1. Czyżewski 2005 ↓, s. 24.
  2. Kamila Sowińska: Miejsca Marka Hłaski. W: Wyspa – kwartalnik literacki, Marzec 2011 [on-line]. marekhlasko.republika.pl. [dostęp 2018-01-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-02-21)].
  3. Czyżewski 2005 ↓, s. 51.
  4. Czyżewski 2005 ↓, s. 67.
  5. Czyżewski 2005 ↓, s. 72.
  6. przypuszczał, że przewinieniem mogło być spóźnienie albo opuszczenie dniówki.
  7. Czyżewski 2005 ↓, s. 78.
  8. J. Siedlecka, Obława – Losy pisarzy represjonowanych, s. 86.
  9. Gańczak Filip – wywiad z Esther Steinbach: Sen o Marku. Newsweek Polska 2010, 7, 84-86, ISSN 1642-5685.
  10. Tadeusz Stefańczyk: Marek Hłasko (pol.). culture.pl, grudzień 2006. [dostęp 2018-01-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-20)].
  11. Cmentarz Stare Powązki: MAREK HŁASKO, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [online] [dostęp 2019-11-06].
  12. Andrzej Czyżewski: Jan Himilsbach i Marek Hłasko (pol.). Marek Hłasko – strona poświęcona pisarzowi, 2010-11-20. [dostęp 2018-01-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-09-06)].
  13. Koniec nocy w bazie filmpolski.pl
  14. Ósmy dzień tygodnia w bazie IMDb (ang.)
  15. Pętla w bazie IMDb (ang.)
  16. Baza ludzi umarłych w bazie IMDb (ang.)
  17. Sonata marymoncka w bazie filmpolski.pl
  18. FilmPolski.pl [dostęp 2016-07-18].
  19. Życie bujne i tragiczne. Marek Hłasko. filmpolski.pl. [dostęp 3 lutego 2014].
  20. Piękny dwudziestoletni. filmpolski.pl. [dostęp 3 lutego 2014].
  21. Marek Hłasko bez mitów. filmpolski.pl. [dostęp 3 lutego 2014].
  22. Opowiem wam o Marku. filmpolski.pl. [dostęp 3 lutego 2014].
  23. Wracając do Marka. filmpolski.pl. [dostęp 3 lutego 2014].

BibliografiaEdytuj

  • Andrzej Czyżewski: Piękny dwudziestoletni. Biografia Marka Hłaski: biografia. Elf, 2005. ISBN 978-83-392-7859-8.Sprawdź autora:2.
  • Barbara Stanisławczyk: Miłosne Gry Marka Hłaski: biografia. Poznań: Wydawnictwo REBIS, 2009, s. 300. ISBN 978-83-7510-387-8.Sprawdź autora:2.

Linki zewnętrzneEdytuj