Maria Żywirska

polska historyk i etnograf

Maria Żywirska, właśc. Byczyńska-Żywirska. (ur. 2 lutego 1904Brańszczyku, zm. 18 stycznia 1980 w Warszawie) – historyczka, etnografka, muzealniczka i pedagożka; siostra Kazimierza Byczyńskiego, matka Marii Frankowskiej.

ŻyciorysEdytuj

Była najmłodszym dzieckiem Antoniny z d. Gardockiej i Stanisława Byczyńskich. Ojciec był ostatnim zarządcą majątku Rudzkich w Brańszczyku. Maria wychowywała się z dwoma braćmi (Piotr, Kazimierz) i dwiema siostrami (Antonina, Helena) w atmosferze pielęgnowania tradycji ziemiańskich i ludowych. Zainteresowania kurpiowską kulturą ludową kontynuowała długo po wyjeździe z Brańszczyka, czego owocem były wydawane prace monograficzne, m.in „Puszcza Biała. Jej dzieje i kultura”.

Po wybuchu I wojny światowej i postępach frontu rodzina Byczyńskich uciekła do Rostowa n. Donem, gdzie Maria rozpoczęła naukę w gimnazjum[1]. Po wojnie powrócili do Wyszkowa. Maria Byczyńska zdała maturę w 1923 w Gimnazjum im. N. Żmichowskiej w Warszawie. Studiowała historię na Uniwersytecie Warszawskim. W 1928 na podstawie pracy pt. Ostatni rok życia króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, której promotorem był prof. Henryk Mościcki, uzyskała tytuł magistra filologii w zakresie historii.

Następnie, do 1933 roku, pracowała jako nauczycielka historii, języka polskiego i rysunku w Gimnazjum Koedukacyjnym Towarzystwa Szkoły Średniej w Wyszkowie. Jako pedagog włączyła się w życie społeczno-kulturalne miasta. Zorganizowała izbę pamięci i czytelnię szkolną. Wspierała ruch krajoznawczy młodzieży, zaangażowała się w pracę wychowawczą w harcerstwie. Nawiązała kontakt z TPPL w Warszawie, dla którego gromadziła materiały dotyczące kultury ludowej Kurpiów oraz powiatów pułtuskiego i ostrowskiego, przeznaczone na Powszechną Wystawę Krajową w Poznaniu. Praca ta ujawniła jej zainteresowania sztuką ludową, w szczególności z terenów Puszczy Białej.

Po wyjściu za mąż w 1933 przeniosła się do Lublina, gdzie nadal pracowała społecznie. Była założycielką Komitetu Historii Sztuki i Etnografii przy Lubelskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. W 1935 została członkinią zarządu oddziału Towarzystwo Propagandy Sztuki. W 1937 ukończyła studium muzeologiczne prowadzone przez prof. Eugeniusza Frankowskiego przy Muzeum Etnograficznym w Warszawie. W maju tego roku została kustoszką i kierowniczką Muzeum w Lublinie, które po zreorganizowaniu wg jej projektu, zostało otwarte w czerwcu 1939. W pierwszych tygodniach wojny opiekowała się zbiorami kierowanego muzeum oraz depozytami Muzeum Śląskiego w Katowicach i licznych zbiorów prywatnych z Wielkopolski (m.in. Skórzewskiech i Bnińskich). Brała udział w akcjach ukrywania zbiorów sztuki (m.in. obrazów Kazanie Skargi i Bitwa pod Grunwaldem Jana Matejki). Usunięta przez Niemców z pracy w muzeum w listopadzie 1939 zdążyła jeszcze zabezpieczyć dokumentację i część zbiorów. Następnie prowadziła sklep z artykułami sportowymi, a w 1943 wyjechała do Warszawy. Tam zastało ją powstanie, po którego zakończeniu znalazła się w obozie Dulag 121 w Pruszkowie. Dzięki staraniom męża Żywirska wydostała się w 1945 z obozu i mogła wrócić do Lublina, gdzie podjęła współpracę z Towarzystwem Naukowym Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II.

W 1946 wyjechała na Górny Śląsk. Tutaj zainteresowała się kulturą górniczą. Nawiązała w Katowicach współpracę ze Związkiem Zawodowym Górników w Polsce (ZZG), który sfinansował jej badania nad kulturą materialną i twórczością plastyczną górników. Zainicjowała konkurs na wspomnienia górników, akcję inwentaryzacji zabytków przemysłowych, a już w 1947 utworzenie Związkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu (otwarte dla zwiedzających w 1951). Jako dyrektorka muzeum została członkinią katowickiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i członkinią-korespondentką Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. Współpracowała też z Komitetem Etnograficznym Śląskiego Instytutu Naukowego w Katowicach, dla którego prowadziła badania etnograficzne na temat kultury górniczej. Była także stałą konsultantką dziennika górniczego Muzeum Techniki w Warszawie. Również w okresie śląskim prowadziła badania dla Zakładu Socjologii Pracy PAN dotyczące wpływu tradycji zawodowych na formowanie się osobowości górniczej. Dzięki stypendium Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego dwukrotnie (w 1960 i 1962) wyjeżdżała do Francji, gdzie prowadziła badania etnograficzne wśród Polonii we Francji. W 1964 przeszła na emeryturę. Przeniosła się do Warszawy, gdzie pracowała naukowo do śmierci w 1980. Została pochowana na cmentarzu parafialnym w Brańszczyku.

Praca naukowaEdytuj

Dorobek naukowy Żywirskiej dotyczył głównie dwóch dziedzin badawczych: kultury ludowej, zwłaszcza Kurpiów, oraz kultury. górniczej. Bliżej zainteresowała się tematyką kurpiowską w trakcie pracy nauczycielki, zwłaszcza dzięki kontaktom z TPPL. Rękopis jej pracy o przemyśle ludowym powiatu pułtuskiego spłonął w trakcie powstania[2]. Jednak do tematyki ludowej wytwórczości pozarolniczej wracała wielokrotnie, opracowując szereg prac poświęconych Puszczy Białej[3]. Na emeryturze już opublikowała podsumowującą tę część badań monografię etnograficzną Puszczy Białej[4].

Duża część jej prac – jak się okazało, nowatorskich co do stawianych tez i sposobu problematyzowania zjawisk kulturowych – stanowi tematyka górnicza. Powstały pod jej i Gustawa Morcinka opracowaniem Życiorysy górników (Katowice, 1949) oraz zasłużona dla badań śląskoznawczych monografia kultury górniczej napisana we współpracy z Józefem Ligęzą[5]. Do ważnych prac tej części działalności naukowej Żywirskiej należy również Amatorski ruch plastyczny wśród górników (Katowice 1959).

Równie ważną okazały się dla Żywirskiej zagadnienia polonijne. Z racji na odbyte wyjazdy stypendialne do Francji, zajęła się tam problematyką kultury górniczej, w której szybko zauważyła duży udział imigrantów i ich potomków, zwłaszcza – według Żywirskiej – z Polski. Pojawiły się tu ważne dla tego typu wspólnot zagadnienia bagażu kulturowego, tradycji wartości i enkulturacji. Na bazie tych badań powstało kilka artykułów publikowanych w "Problemach Polonii Zagranicznej"[6].

Żywirska pod koniec życia powróciła do także do historii, zapewne po to tylko, aby przygotować do druku przejrzaną i poszerzoną wersję swojej pracy magisterskiej[7].

Uczestniczyła w powojennym reaktywowaniu działalności PTL. Na osoboste zaproszenie Józefa Gajka wzięła udział w pierwszym po 1945 Walnym Zgromadzeniu Towarzystwa (22 listopada 1945). Po przeniesieniu się na Śląsk przyczyniła się do założenia oddziału Górnośląskiego PTL (Bytom), którego została wiceprzewodniczącą (1949–1958), następnie prezesem (1958–1964). W 1979 została honorowym członkiem PTL.

Nagrody i odznaczeniaEdytuj

PublikacjeEdytuj

  • Kielich gotycki emaliowany w Opolu Lubelskim. 1938.
  • Saliny Wielickie w sztychach Wilhelma Hondiusa. 1954.
  • Kolonia Reden w Dąbrowie Górniczej. Najstarsze osiedle górnicze w Zagłębiu Dąbrowskim. 1955.
  • Atlas strojów ludowych. cz. 4 zeszyt 5. Żywirska, M. Strój kurpiowski Puszczy Białej. 1952.
  • 10 lat Związkowego Muzeum Górniczego. 1958.
  • Sprawa zbiorów polskich ewakuowanych do Kanady. Zbiór dokumentów. cz. 2. 1961.
  • Panorama Józefa Wiącka. 1965.
  • Kurpie w Puszczy Białej. 1967.
  • Gawędy górnicze. Szkice z dziejów i tradycji polskiego górnictwa. 1968.

RodzinaEdytuj

W 1933 w Wyszkowie wyszła za mąż za nauczyciela, Zygmunta Ziemysława Żywirskiego (późniejszego przemysłowca). Mieli dwoje dzieci: Piotra (1934-1992, inż. górn.) i Marię zam. Frankowską (ur. 1939, prawniczkę, prof. Uniw. Waszyngtońskiego w St. Louis).

UpamiętnieniaEdytuj

  • Tablica pamiątkowa na cmentarzu w Brańszczyku na rodzinnym grobowcu ufundowana przez mieszkańców wsi;
  • Dom rodzinny Marii Żywirskiej w Brańszczyku (ul. Jana Pawła II) - mieści się w nim „Dom Seniora”, prowadzony przez Zgromadzenie Ojców Orionistów[8].
  • Stypendium im. Marii i Zygmunta Żywirskich - promowanie wartości edukacji oraz wspieranie uczniów szczególnie uzdolnionych w zakresie historii i sportu. Stypendium przyznawane jest dla uczniów I LO im. C.K. Norwida w Wyszkowie. Fundatorem w 2012 była prof. M. Frankowska[9].
  • Ulica Marii Żywirskiej w Wyszkowie[10].
  • W październiku 2017 r. na uroczystej sesji Rady Gminy Brańszczyk radni uchwalili, że Skansen w Brańszczyku otrzymuje imię Marii Żywirskiej[11].

PrzypisyEdytuj

  1. Kaczko, Krystyna: Maria Żywirska. [W:] Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne. T. 1. Red. Fryś-Pietraszakowa, Ewa; Kowalska-Lewicka, Anna; Spiss, Anna. Wrocław - Kraków: PTL, 2002, s. 331.
  2. Zwolakiewicz, Henryk: Etnografowie i regionaliści Lubelszczyzny. "Studia i Materiały Lubelskie" T. 1: 1962, s. 14.
  3. Żywirska, Maria: Garncarstwo Puszczy Białej. "Prace i Materiały Etnograficzne" T. 7: 1948/49; tejże: Strój kurpiowski Puszczy Białej. Wrocław - Poznań: PTL, 1952. Ser. "Atlas Polskich Strojów Ludowych".
  4. Tejże: Puszcza Biała. Jej dzieje i kultura. Warszawa 1973; (wyd. 2.: Wyszków: SPWPBiK, 2009).
  5. Żywirska, Maria; Ligęza, Józef: Zarys kultury górniczej. Górny Śląsk - Zagłębie Dąbrowskie. Katowice: Wyd. "Śląsk", 1964.
  6. M.in. Emigracja polska we Francji w świetle badań francuskich. T. 2: 1961; Z badań socjologicznych nad warunkami mieszkaniowymi górników polskich we Francji. T. 3: 1962/63; Stosunek do tradycji narodowych młodego pokolenia polskiej emigracji górniczej we Francji. T. 4: 1964/65
  7. Żywirska, Maria: Ostatnie lata króla Stanisława Augusta. Warszawa 1975; wyd. 2. popr. 1978.
  8. Brańszczyk. Maria Żywirska (pol.). Nowy Wyszkowiak. [dostęp 2017-01-10].
  9. Filipowicz, Marek; Pochmara, Justyna: Pierwszy laureat stypendium im. Żywirskich. "Viscobar" 10 lipca 2012, dostęp: 2 maja 2016
  10. Pochmara, Justyna: Widziała Boga w człowieku. "Wyszkowiak" 3 listopada 2011, dostęp: 2 maja 2016
  11. Elżbieta Borzymek, http://nowywyszkowiak.pl/powiat/branszczyk-skansen-imienia-marii-zywirskiej-foto.html, 2017.goły link w tytule

BibliografiaEdytuj

  • Długołęcki, Jan Zygmunt: Dlaczego Żywirska nieznana? "Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego" T. 10: 1996, s. 55–62. (pdf)
  • Kaczko, Krystyna: Maria Żywirska. [W:] Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne. T. 1. Red. Fryś-Pietraszakowa, Ewa; Kowalska-Lewicka, Anna; Spiss, Anna. Wrocław - Kraków: PTL, 2002, s. 331-333.