Maria Wocalewska

instruktorka harcerska

Maria Wocalewska (ur. 29 kwietnia[1][2] lub 29 czerwca[3] 1885 w Łodzi, zm. prawd. 4[1] lub 5 sierpnia[4] 1944 w Warszawie)[1] – nauczycielka, harcmistrzyni Rzeczypospolitej, członkini Naczelnej Komendy Skautowej Polskiej Organizacji Skautowej (1915-1916), członkini Komendy Naczelnej ZHP (1916-1918), Naczelniczka Głównej Kwatery Żeńskiej (1921-1923), wiceprzewodnicząca ZHP (1924–1926), członkini Naczelnictwa ZHP (1939–1943)[5].

Maria Wocalewska
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia

24 kwietnia 1885
Łódź

Data i miejsce śmierci

prawd. 4 sierpnia 1944
prawd. Warszawa

Stopień instruktorski

Harcmistrzyni Rzeczypospolitej

Organizacja harcerska

POS, ZHP, Szare Szeregi

Naczelniczka Harcerek ZHP
Okres sprawowania

od 3 stycznia 1921
do 1923

Następca

Zofia Wocalewska

Odznaczenia
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Niepodległości Srebrny Krzyż Zasługi

Życiorys

edytuj

Była córką Bolesława Tadeusza (1856–1924) i Anny z Zakrzewskich (1861–1936). Miała czworo młodszego rodzeństwa; siostry: Zofię (1894–1934), Jadwigę (1895–1944), Annę (1888–1983), oraz brata Jana (1900–1917). Jej ojciec był pedagogiem, założycielem Łódzkiej Miejskiej Chrześcijańskiej Szkoły Podstawowej nr 11 oraz wydawcą czasopisma „Strzecha Rodzinna” i podręczników do języka polskiego[1][3].

Dzieciństwo spędziła w łódzkiej kamienicy przy ul. Konstantynowskiej 51 (ob. Legionów), której właścicielem był jej ojciec. Pierwszą edukację odebrała w rodzinnym domu, następnie uczęszczała do rosyjskiego gimnazjum. W 1904 wyjechała do Krakowa. W tym mieście, na Uniwersytecie Jagiellońskim, studiowała nauki przyrodnicze oraz polonistykę. Po studiach wróciła do Łodzi i pracowała jako nauczycielka w szkołach prowadzonych przez Helenę Miklaszewską, Julię Zbijewską oraz Cecylię Waszczyńską[3]. Stała na czele Narodowej Młodzieży Niepodległościowej. Prowadziła tajne nauczanie w kółkach samokształceniowych, na bazie których powstawały drużyny skautowe[1].

W I Żeńskiej Drużynie Skautowej im. Emilii Plater była przyboczną. W 1914 została komendantką drużyn łódzkich i pełniła tę funkcję do 1916[1]. Zorganizowała w Gałkówku pod Łodzią pierwszy kurs dla instruktorów skautowych, przerwany ze względu na wybuch I wojny światowej. W czasie wojny pracowała wraz z siostrami w zorganizowanym przez harcerki szpitalu przy ul. Gdańskiej[4]. W 1915 prowadziła pierwszą kolonię w Rudzie Pabianickiej, była delegatką na Walny Zjazd Polskiej Organizacji Skautowej w Piotrkowie i została wybrana na członka Komendy Naczelnej POS. W 1917 objęła komendę kursu dla instruktorek łódzkich w Okrągliku[6]. W tym samym roku zginął w wypadku tramwajowym jej brat Jan, drużynowy 1. Łódzkiej Drużyny Harcerzy[4]. W czasie wakacji Maria odwiedzała organizowane przez chorągiew łódzką placówki. Prowadziła wiele kursów dla opiekunek harcerskich, wizytowała obozy w całej Polsce[6].

Po połączeniu organizacji harcerskich z zaboru rosyjskiego dom Wocalewskich przy ul. Konstantynowskiej 51 stał się siedzibą Komendy Okręgu Łódzkiego ZHP[4]. W 1918 Maria weszła do Prezydium Zjazdu Zjednoczeniowego ZHP wszystkich organizacji harcerskich w kraju. W lutym 1919 weszła do grona Naczelnictwa ZHP i objęła sprawy harcerstwa żeńskiego[6]. Po odebraniu z Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego nominacji na urząd naczelnej inspektorki harcerstwa zamieszkała na stałe w Warszawie, przy ul. Podwale 3, w oficynie Pałacu Branickich. Urząd piastowała nieprzerwanie do 1939[3]. W pierwszym rozkazie Naczelnictwa z 3 stycznia 1921, kiedy utworzono dwie gałęzie organizacji, na czele żeńskiej stanęła Maria Wocalewska i pełniła funkcję naczelniczki do 1923. W latach 1923–1926 – wiceprzewodnicząca ZHP. Uczestniczyła w pracach Komisji Programowej dla Zagranicy w latach 1935–1939. W czasie II wojny światowej weszła w skład Komendy Pogotowia Harcerek, współpracowała z PCK, prowadziła dom opiekuńczy dla dzieci w Skolimowie[6].

W czasie powstania warszawskiego Maria i jej siostra Jadwiga pracowały w gmachu internatu przy ul. 6 sierpnia 16, gdzie mieściła się Komenda Pogotowia Wojennego Harcerek. Gdy przyszło ostrzeżenie o niemieckim ataku i zalecenie ewakuacji, siostry nie chciały opuścić posterunku. Źródła podają 2 prawdopodobne scenariusze śmierci sióstr: według pierwszego z nich rozstrzelano je 5 sierpnia w grupie około dwustu osób, a ciała spalono[4], zaś według drugiego, wraz z Ireną Riessówną i Marią Burkówną, Jadwiga i Maria zginęły pędzone jako "żywe tarcze" przed czołgami atakującymi pozycje powstańcze. Symboliczny grób rodzinny znajduje się na Starym Cmentarzu katolickim przy ul. Ogrodowej w Łodzi (kwatera 22)[1].

Ordery i odznaczenia

edytuj

Upamiętnienie

edytuj

Maria Wocalewska jest patronką 22 Łódzkiej Drużyny Harcerek „Watra” ZHP[10] oraz (wraz ze swoimi siostrami Jadwigą i Zofią) patronką Łódzkiego Hufca Zuchów i Harcerek „Róża” Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej[11].

Zobacz też

edytuj

Przypisy

edytuj
  1. a b c d e f g Powstańcze Biogramy - Maria Wocalewska [online], www.1944.pl [dostęp 2023-09-29] (pol.).
  2. Maria Wocalewska - ku pamięci. Ogrody Wspomnień. Cmentarz Internetowy [online], www.ogrodywspomnien.pl [dostęp 2023-09-29].
  3. a b c d http://archidiecezja.lodz.pl/lst/pdf/29(2020-1)-Piotr-Dziewulski-Harcerska-dzialalnosc-Marii-Wocalewskiej.pdf
  4. a b c d e Szletyńscy i Wocalewscy Historia dwóch niezwykłych łódzkich rodów [online], Przystanek Historia [dostęp 2023-09-29] (pol.).
  5. Janusz Wojtycza (red.), Harcerski Słownik Biograficzny, Muzeum Harcerstwa, ISBN 83-923571-0-8 [dostęp 2023-09-30].
  6. a b c d https://29pdh.files.wordpress.com/2013/09/vademecum1.pdf
  7. M.P. z 2010 r. nr 27, poz. 296 „za wybitne zasługi dla niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej”.
  8. M.P. z 1934 r. nr 6, poz. 12 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”.
  9. M.P. z 1926 r. nr 283, poz. 798 „za zasługi, położone przy organizowaniu harcerstwa w Polsce”.
  10. 22 Łódzka Drużyna Harcerek "Watra" im. Marii Wocalewskiej [online], shpasieka.pl [dostęp 2023-09-29].
  11. "Róża" sadzi róże! – Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej [online], zhr.pl [dostęp 2024-04-24] (pol.).