Matapan (moneta)

średniowieczna srebrna moneta Wenecji

Matapan (łac. grossus venetianus) – srebrna moneta wenecka będąca w obiegu w XIII i XIV wieku.

Matapan doży Francesco Dandolo (1328)

Była pierwszą w Italii monetą typu grosza wprowadzoną do obiegu przez Wenecję za rządów doży Enrico Dandolo. Przy wysokiej próbie srebra (965) i normatywnej wadze 2,178 grama, matapan stanowił równowartość 12 weneckich denarów lub 26 piccolo[1]. W późniejszym czasie miał wartość 2 srebrnych soldów (włoskich szelągów)[2].

Moneta o średnicy około 20 mm nosiła na awersie wyobrażenie patrona miasta, św. Marka, wręczającego doży sztandar jako znamię władzy; na rewersie widniało przedstawienie tronującego Chrystusa w aureoli z księgą Ewangelii w ręku[3]. Pochodząca z arabskiego nazwa (dosłownie „siedzący”) odnosiła się właśnie do rewersowej postaci[4].

Za przypuszczalny rok wprowadzenia tej monety przyjmuje się 1202[5], czyli początek IV krucjaty, i łączy się z ówczesnym wzmożonym finansowaniem własnej floty i wyposażaniem wojsk na wyprawę wyruszającą z Wenecji. Za jej przykładem emisję wartościowego grosza podjęły inne miasta północnowłoskie: do 1230 podobne wartościowe monety o zbliżonej wadze wypuszczały Werona, Bolonia, Pawia, Parma i Reggio[6]. Wymieniane są też Casale, Chivasso, Incisa, Ponzone, Turyn[7]. Dzięki ożywieniu handlu matapan szybko rozprzestrzenił się w obiegu międzynarodowym, stanowiąc wzorzec dla podobnych monet bitych na Bałkanach (Serbia, Bułgaria), w państewkach krzyżowców (np. księstwo Achai), na terytoriach zależnych (wyspa Chios), a także basilikonu w Bizancjum[8]. Emisję tej monety, określanej również jako ducatus argenteus (dla odróżnienia od złotego dukata weneckiego), dożowie utrzymali do połowy XIV stulecia, to znaczy do czasu rządów Andrei Dandolo.

Przypisy

edytuj
  1. Drobny, lżejszy denar (zwany też z łac. parvulus) o obniżonej zawartości srebra; wprowadzony w Wenecji pod koniec XII wieku jako skifatowa moneta bilonowa (H. Kahnt: Das grosse Münzlexikon von A bis Z, dz. cyt. w bibliografii, s. 351).
  2. Wprowadzonych w 1332 przez Francesco Dandolo (H. Kahnt: Das grosse Münzlexikon von A bis Z, dz. cyt., s. 449).
  3. Koresponduje to ze stwierdzeniem, że Wenecjanie uczynili z pieniądza przedmiot kultu religijnego, nawet na wekslach umieszczając napis „Niechaj Chrystus ma cię w swej opiece” (Peter Ackroyd: Wenecja. Biografia, Poznań: Zysk, 2015, s. 117).
  4. Potwierdza to Philip Grierson (The Coins of Medieval Europe, London: Seaby, 1991, s. 107). Często błędnie kojarzona z przylądkiem Matapan, gdzie w 1148 Wenecjanie w bitwie morskiej odnieśli zwycięstwo.
  5. F. von Schrötter podaje też możliwe daty 1192 lub 1194 (Wörterbuch der Münzkunde, dz. cyt. w bibliografii, s. 378).
  6. Ph. Grierson, dz. cyt., s. 107-109.
  7. F. von Schrötter: Wörterbuch der Münzkunde, dz. cyt., s. 378.
  8. Wprowadzony przez Andronika II ok. 1304, pod względem wagi i zawartości kruszcu wymienialny był z matapanem i najwidoczniej na nim wzorowany (Philip Grierson, Alfred R. Bellinger: Catalog of Byzantine Coins in the Dumbarton Oaks Collection and in the Whittemore Collection, Washington DC: Dumbarton Oaks, 1999, tom V, s. 144-145).

Bibliografia

edytuj
  • H. Kahnt: Das grosse Münzlexikon von A bis Z, Regenstauf: H. Gietl Verlag, 2005
  • Х. Фенглер, Г. Гироу, В. Унгер: Словарь нумизмата, Мосҝва: Радио и связь, 1993
  • Friedrich von Schrötter: Wörterbuch der Münzkunde. Berlin: De Gruyter, 1970