Otwórz menu główne

Spis treści

Miary długościEdytuj

Podstawową jednostką rzymskich miar długości była stopa: pes. Mniejsze jednostki, na które dzielono stopę, noszą te same nazwy co jednostki wagi, na które dzielono librę: dodrans (3/4), bes (2/3), triens (1/3), quadrans (1/4), sextans (1/6), uncia (1/12), digitus (1/16), semuncia (1/24), sicilicus (1/48).

Odległości mierzone były osobnymi miarami. Były to: gradus (krok), passus (podwójny krok), pertica (tyczka), actus (długość bruzdy wyoranej przez woły bez zatrzymania dla wypoczynku), miliarium lub mille passus (tysiąc kroków, czyli mila rzymska). W nieznanym współcześnie momencie zrównano passus z 5 stopami, tworząc następujący system:

Wielkość w m. Miliarium Actus Pertica Passus Gradus Pes
Miliarium 1478 1
Actus 35,47 41 2/3 1
Pertica 2,956 500 12 1
Passus 1,478 1000 24 2 1
Gradus 0,739 2000 48 4 2 1
Pes 0,296 5 000 120 10 5 2 1/2 1

Rzymianie akceptowali także łokieć, cubitus, miarę pochodzenia egipskiego, która nie dała się włączyć w rzymski system. Zrównano ją z 1½ stopy, ustalając długość na 0,44 m.

Miary powierzchniEdytuj

Najpospolitszą miarą powierzchni, było iugerum (liczba mnoga: iugera). Podobnie jak w Grecji plethron, iugerum pierwotnie oznaczało obszar, który para wołów (stąd nazwa od iugum = jarzmo) może zaorać w ciągu dnia. Było to pole o bokach 120 i 240 stóp (ok. 35,5 m i 71 m) = 2520,6 m². Gdy zachodziła potrzeba posługiwania się większymi jednostkami, stosowano heredium = 2 iugera, centuria = 200 iugera i saltus = 800 iugera. W praktyce rozmiary heredium i centurii przy pomiarach towarzyszących zwłaszcza przy zakładaniu kolonii mogły odbiegać od wskazanych wyżej w zależności od jakości i obszaru ziemi, która była do dyspozycji.

W Egipcie rzymskim w powszechnym użyciu była arura (gr. ἄρουρα) – stara miara faraońska, równa kwadratowi o boku 100 łokci. Przy łokciu 0,525 m, arura równała się 2756 m², przy łokciu 0,450 m, arura = 2025 m².

Miary pojemnościEdytuj

Miary pojemności wywodzą się z naczyń, w których przechowano takie produkty, jak oliwa wino, miód, ziarno, mąka, suszone owoce (były to naczynia gliniane, drewnianymi beczkami we wczesnych epokach w basenie Morza Śródziemnego w ogóle się nie posługiwano). Ponieważ innych naczyń używano do płynów, innych do artykułów sypkich, ustalono dla nich osobne serie miar. Przy dużych jednostkach miary o tej samej nazwie miały różną pojemność w zależności od tego, czy były przeznaczone do oliwy czy wina.

PłynyEdytuj

Rzymianie przejęli swe miary pojemności od Ateńczyków. System raz ustalony (w III w. p.n.e.) nie podlegał poważniejszym zmianom aż po czasy bizantyńskie. Podstawową jednostką dla płynów był sextarius = 0,545 l.

Wielkość w l. Quadrantal Urna Congius Sextarius Libra Hemina Quartarius Acetabulum Cyathus
Quadrantal (amfora) 26,20 1
Urna 13,10 2 1
Congius 3,27 8 4 1
Sextarius 0,545 48 24 6 1
Libra 0,327 80 40 10 1 2/3 1
Hemina 0,274 96 48 12 2 1 1/5 1
Quartarius 0,136 192 96 24 4 2 2/5 2 1
Acetabulum 0,068 384 192 48 8 4 4/5 4 2 1
Cyathus 0,0455 576 288 72 12 7 1/5 6 3 1 1/2 1

Gdy w grę wchodziły duże ilości płynów, posługiwano się miarą culleus = 20 quadrantali = 524 l. Przy małych ilościach, np. przy przygotowywaniu leków, stosowano cochlear (łyżka) = ¼ cyathus.

Substancje sypkieEdytuj

Do mierzenia substancji sypkich używano tych samych miar od sextariusa w dół. Dla większych ilości tych produktów stosowano modius, odpowiadający greckiemu hekteus (1/6 medimnosa = 8,733 l) i jego połowę semimodius = 4,366 l. Sześć modii czyli attycki medimnos równał się 43,5 l, okresie hellenistycznym natomiast medimnos równał się 51,8 l.

Miary masyEdytuj

Rzymianie nazywali swoją podstawową jednostkę wagową libra lub pondus.

Słowo libra oznacza zarówno miarę, jak i przyrząd służący do ważenia, czyli wagę. Geneza tego terminu nie jest jasna, zapewne nie jest pochodzenia indoeuropejskiego. Libra, poczynając przynajmniej od III w. p.n.e. (bardzo prawdopodobnie i wcześniej), miała ustaloną wagę nieulegającą poważniejszym wahaniom.

Obliczenia wagi monet rzymskich i odważników pozwalają określić ją na około (wynik jest średnią różnych danych) 327,45 g. Libra dzieliła się na 12 uncji (1 uncja = 27,288 g).

Dość często tłumaczy się ten termin przez funt (słowo pochodzące pośrednio od pondus), który określał miary średniowieczne i nowożytne powstałe pod wyraźnym wpływem rzymskiej libry. Jednostki podziału libry przedstawia zestawienie:

Nazwa Waga w gramach Waga w uncjach
Libra (as) 327,45 12
Deunx 300,16 11
Dextans 272,88 10
Dodrans 245,59 9
Bes 218,30 8
Septunx 191,02 7
Semis 163,73 6
Quincunx 136,44 5
Triens 109,15 4
Quadrans 81,86 3
Sextans 54,58 2
Sescuncia 40,93 1 1/2
Uncia 27,288 1
Semuncia 13,664 1/2
Binale sextulae 9,096 1/3
Sicilicus 6,822 1/4
Sextula 4,548 1/6
Drachma 3,411 1/8
Dimidia sextula 2,774 1/12
Scripulum 1,137 1/24
Obolus 0,568 1/48
Lupinus 0,283 1/96
Siliqua 0,189 1/144

Jednostki takie jak drachma i obolus, pochodzenia greckiego, weszły w użycie w czasach cesarskich. Siliqua, odpowiednik greckiego keration, i lupinus („waga ziarna łubinu”) pojawiły się dopiero od czasów Konstantyna i służyły do ważenia złota. Funkcjonowały także jednostki wyższe od libry:

Nazwa Wielokrotność libry Waga w gramach Waga w uncjach
Dupondius 2 654,9 24
Tressis 3 982,35 36
Nonussis 9 2947,05 108
Vicessis 20 6549 240
Tricessis 30 9823,5 360
Centussis 100 32 745 1200

BibliografiaEdytuj

  • Vademecum historyka starożytnej Grecji i Rzymu, t-1, pod red. Ewy Wipszyckiej, Warszawa 1982.