Michael Jary

Michael Jarypseudonim artystyczny Maximiliana Michaela Jarczyka, urodzonego 24 września 1906 roku w dzisiejszych Siemianowicach Śląskich (w akcie urodzin Laurahütte, Cesarstwo Niemieckie) – kompozytor, dyrygent, twórca muzyki filmowej i rozrywkowej. Organizator i dyrygent m.in. Orkiestry Radia Berlińskiego (1945 rok). W latach pięćdziesiątych XX wieku obwołany „królem szlagieru”. Zmarł w szpitalu w Monachium 12 lipca 1988 roku. Kompozytorem był również jego młodszy brat Herbert Jarczyk.

Życie i karieraEdytuj

Do II wojny światowejEdytuj

Na świat przychodzi jako najstarszy syn Anny i Hugo Jarczyków z terytorium dzisiejszych Siemianowic Śląskich, zostaje ochrzczony 30 września w kościele św. Krzyża[1] jako Maksymilian Michał. Mieszkają w Siemianowicach Śląskich na dzisiejszej ulicy Komuny Paryskiej. Ojciec, mistrz w hucie i matka, krawcowa, dbają o wykształcenie dzieci. Kierują syna na księdza. W wieku lat dziesięciu zostaje wysłany do klasztoru Św. Krzyża Zgromadzenia Misjonarzy Słowa Bożego (Werbiści) w Nysie. Tam przygotowując się do kariery klasztornej poznaje piękno chorału gregoriańskiego. Zaczyna komponować własną muzykę, która jednak mimo starań nauczycieli jest coraz bardziej świecka niż kościelna. W wieku lat osiemnastu opuszcza Zgromadzenie i zdaje egzamin maturalny w Bytomiu, uczy się w szkole muzycznej w Bytomiu. W trakcie nauki w gimnazjum prowadzi liczny chór męski w kościele Św. Krzyża w Siemianowicach Śl.. Przygrywa na fortepianie jako taper w kinie i w kawiarni miejskiej. W 1924 roku debiutuje na falach Radia Gliwice prezentując własne utwory muzyczne. Karierę zawodową na polu muzycznym zaczyna od stanowiska Drugiego Kapelmistrza Teatru Miejskiego w Nysie.

W 1929 roku zdaje jako jeden z trzech na trzydziestu kandydatów egzamin do Staatliche Hochschule fur Musik in Berlin. Studiuje w klasie kompozycji pod okiem m.in. Arnolda Schönberga, Igora Strawińskiego. W czasie studiów prezentuje swoje kompozycje w Bytomiu wraz z orkiestrą teatru (Kontrapunkty). W 1931 roku zdobywa prestiżową Nagrodę Beethovenowską Miasta Berlin. Egzamin dyplomowy studenta z Górnego Śląska przypada na 8 lutego 1933 roku, niedługo po dojściu A.Hitlera do władzy. Na egzaminie Jarczyk prezentuję swą kompozycję na dwa fortepiany, trąbkę, puzon i orkiestrę. Koncert nawiązujący do kompozycji Kurta Weilla oburza profesora Paula Gränera i powiązany z NSDAP Kampfbund für Deutsche Kultur i zostaje burzliwie nazwany „typowym dla bolszewickiej kultury jazgotem polskiego Żyda”. Jarczyk nie jest bolszewikiem, ani Żydem. Obraza niemająca podstaw w klasztornym wychowaniu autora kompozycji ma za zadanie najciężej jak jest to możliwe wykluczyć go z nowego, nazistowskiego społeczeństwa. Ponadto wypomniano młodemu studentowi jego polskie pochodzenie. Dalsza kariera muzyczna Jarczyka staje pod znakiem zapytania.

Berlin był bardzo atrakcyjnym dla muzyków miejscem. Ilustracją atmosfery panującej w Berlinie jest film „Kabaret” z Lisą Minelli.

Maksymilian Michał Jarczyk podążał do Berlina droga obraną przez wielu muzyków, w tym Polaków. Przykładowo od początku lat dwudziestych XX w. w Berlinie prowadzi swą orkiestrę Marek Weber. Uciekł on ze Lwowa przed bolszewikami, ale nie do Warszawy, tylko do Berlina. Muzykę, w latach 20 XX w. grano w Warszawie, w Berlinie i w Paryżu, taka samą.

Marek Weber prowadzi tutaj z powodzeniem swój big band i grał wtedy tak: [1]. Święci sukcesy i wprowadza na ten rynek słynne przeboje [2][2]. Wprowadza też inne przeboje „warszawskie”, czyli przebój Petersburskiego” Donna Clara[3] i Całuję Twoja dłoń Madame’[4]. Ta atmosfera wpływa na wybory młodego Jarczyka. W niej wyrósł i w niej szuka swego miejsca. Mając problem pochodzenia przyjmuje pseudonimy artystyczne takie jak: Jackie Leeds, następnie, wykorzystując transformowanie swego nazwiska, używa pseudonimu Max Janzen, by po pewnym czasie użyć swego drugiego imienia oraz usuwając dwie litery z nazwiska stworzyć funkcjonujący do dziś pseudonim Michael Jary. Tak rodzi się Michael Jary. Zarabiając na życie grywa w barach, kawiarniach i lokalach tanecznych niemieckiej stolicy (przykładowo w lokalu Moka-Efti przy Friedrichstraße), a także – na rok przed rozpoczęciem wojny – zakłada w Berlinie „Kammer-Tanzorchester”. Wcześniej jeszcze, bo w roku 1934, powróci do Bytomia, tym razem do teatru, z operetką Wiceadmirał (Der Vizeadmiral). Mimo że w swej edukacji muzycznej wychowany był na muzyce poważnej i kompozycjach w skali dwunastotonowej, Max szuka swego miejsca w muzyce rozrywkowej. W swojej przygodzie z muzyką rozrywkową podąża za duchem czasów, czyli muzyką amerykańsko- angielska, swingujących big bandów, jazzu, rytmów foxtrota. W tym duchu komponuje i wykonuje wraz z kierowaną przez niego Kammer–Tanzorchester wiele utworów, swoich kompozycji i znanych standardów. Udaje mu się grywać i wydawać płyty z nagraniami swinga w czasie gdy był on zabroniony w Niemczech. Popularność jego i jego orkiestry rośnie. W podsumowaniach ważnych wydarzeń muzyki, jazzu przedstawień scen berlińskich latach 1920–1940 Michael Jary i jego orkiestra wymieniane są na równi często jak nazwiska Barnaby von Geczy czy Marka Webera. Nadal poszukuje swego miejsca w komponowaniu muzyki innej niż muzyka taneczna. Wykorzystując swe wykształcenie w zakresie kompozycji i muzyki poważnej w roku 1936 rozpocznie swą wielką przygodę z dziesiątą muzą. Jarczyk -„Jary”, w tym roku skomponuje utwór muzyczny do filmu o Balzaku („Die Große Welt, die kleine Welt”) oraz piosenki do filmu Nunzia Malasommy „Die unerhörte Frau”. Rok 1936 będzie ważnym rokiem w życiu Michała Jarczyka. Spotyka się z autorem tekstów Bruno Balzem. Bruno Balz, od tego roku pisze teksty do piosenek komponowanych przez Jarego. Mieszkają w jednej kamienicy przy Fasanenstr. 50[5][6]. Balz jest prześladowany przez władze i starania Jarego wyciągają go z więzienia. Trzeciego Października 1938 roku na rynku pojawia się płyta wydana przez Telefunkena z piosenką z filmu „Schwarzfahrt ins Glǘck”. – Czerwony Mak – Roter Mohn[7]. Utwór ten w rytmie tanga staje się przebojem duetu Jary- Balz. Piosenkę tą wykonuje Rosita Serano – chilijska piosenkarka czarująca w tych czasach swym głosem publiczność berlińską. Zapoczątkowuje on serię utworów na stałe zapisujących się w historii muzyki rozrywkowej. Michał Jarczyk współpracuje z polskimi filmowcami. W Warszawie w 1937 roku, podczas realizacji polsko-niemieckiego filmu Dyplomatyczna żona (film 1937 wersja niemiecka) i Dyplomatyczna żona (film 1937 wersja polska) Carla Bösego i Mieczysława Krawicza, Jary tworzy muzykę filmową tych filmów. Teksty do piosenek pisze Bruno Balz. Główną rolę w ekipie polskiej grała wtedy córka polskiego dyplomaty w Berlinie, Jadwiga Kenda. Ta przygoda będzie miał poważny wpływ na dalsze życie Jarczyka – Jarego. Twórczość Jarego dla filmu rozkwita. W 1939 roku zdobywa sławę utwór śpiewany przez trzech znanych aktorów Heinza Rühmanna, Josefa Siebera i Hansa Brausewettera – „Das kann doch einen Seemann nicht erschüttern” z filmu Kurta Hoffmanna „Das Paradies des Junggesellen”. Utwór ten błyskawicznie staje się ogólnoniemieckim szlagierem mimo, że jest kompozycją sprzed kilku lat. W tym jednym roku 1939 Jary tworzy piosenki aż do sześciu filmów. Między rokiem 1939 a 1945 będzie tych filmów już dwadzieścia siedem, wśród nich jest między innymi „Wielka miłość” „Die Große Liebe” – jeden z najpopularniejszych filmów niemieckich w ogóle (tylko do końca wojny obejrzało go 27 milionów widzów!). Sukces ten film zawdzięcza wspaniałej roli zaimportowanej ze Szwecji Zarah Leander – śpiewającej niezwykłe piosenki zespołu autorskiego Jary- Balz. „Ich weiß, es wird einmal ein Wunder gescheh’n” – (Wiem, że kiedyś zdarzy się cud), oraz „Davon geht die Welt nicht unter” – (Od tego świat się nie zawali). Kolejne filmy z muzyką Jarego to: – „Koncert życzeń” (Wunschkonzert, 1940), „Karnawał miłości” („Karneval der Liebe”, 1942). Oprócz komponowania muzyki filmowej Jarczyk komponuje utwory muzyki rozrywkowej, prowadzi orkiestrę i wypełnia artystyczne życie muzyczne kolejnymi przebojami. Wydaje kolejne płyty z muzyką. Nie stroni również od grania znanych utworów innych kompozytorów we własnej aranżacji. Jego kompozycje i aranżacje wypełniają fale radiowe w całej Europie.

Po II wojnie światowejEdytuj

Tuż po zakończeniu wojny, Michała Jarczyka odwiedził oficer zwycięskiej Armii Czerwonej i jak się okazało jego znajomy z czasów pracy w Polsce nad filmem „Dyplomatyczna żona”. Spotkanie zaowocowało rekomendacją i wsparciem radzieckiego wojska tak, że Michał mógł niemal zaraz zacząć pracę w nowym Radiu Berlin, rozpoczyna pracę w Radio z legitymacją służbową Radia z numerem 1[8] gdzie niebawem założył kierowaną przez siebie Orkiestrę taneczną Radia Berlin (RBT – Radio Berlin Tanzorchester). Jego Górnośląski rodowód pomógł mu dostać dokumenty podróżne pozwalające na poruszanie się, nie tylko po strefie radzieckiej, ale i po innych strefach Berlina, jak i Niemiec.

Pierwszy koncert założonej przez Jarego – Jarczyka orkiestry odbywa się dziewiętnaście dni po zakończeniu wojny. Orkiestra jego liczy wtedy 48 członków[7].

W roku 1946/7 powołuje do życia Orkiestrę Radiową Radia Saarbrücken. W 1948 roku zakłada wydawnictwo – „Michael Jary Produktion”, które to wydawnictwo muzyczne w latach 50 XX w. ma swoją filię w Nowym Jorku[9]. Jest bardzo aktywny na forum muzycznym. Dyryguje orkiestrą, komponuje nowe przeboje, aranżuje utwory dla znanych piosenkarzy takich jak: Zarah Leander, Lale Andersen[10], Rosita Serrano, Heinz Rühmann oraz Hans Albers, nagrywa płyty.Wiele z jego utworów staje się szlagierami. Komponuje muzykę do filmów. Dla hamburskich wytwórni „Real Film” i „Arion Film” pisze muzykę do filmów „Trzeci z prawej” („Die Dritte von rechts”) (1950), „Tanzende Sterne” (1952) i „Die Beine von Dolores”[11] (1957).

Kariera kompozytora muzyki filmowej powoli odchodzi do historii na początku lat 60 XX w. Zmieniają się gusta widzów i producentów filmowych. W 1961 roku Jary komponuje swoją ostatnią muzykę do filmu reżysera Hansa Questa. Z tego filmu pochodzi utwór „Nie rozstaniemy się nigdy” “Wir wollen niemals auseinandergehn”. Utwór ten jest zaprezentowany na konkursie Grand Prix Eurovision 1960 gdzie śpiewa go reprezentująca Niemcy Heidi Brühl. Utwór ten zajmuje drugie miejsce na tym festiwalu, ale jest najczęściej odtwarzanym utworem w radiowych koncertach życzeń.

W trakcie swego życia Max Michał Jarczyk komponuje muzykę do ponad 130 filmów i musicali oraz prawie dwa razy tyle piosenek[12]. Zostaje obwołany królem szlagierów.

W kolejnych latach życia Jary zwraca się do źródeł, czyli komponowania. Wśród jego dorobku tego okresu znajduje się musical „Nicole”, którego premiera odbywa się w 1963 roku w Norymberdze a rok później musical ten jest wystawiany w Operetce Śląskiej w Gliwicach. Musical ten cieszy się dużym powodzeniem i wystawiany jest na licznych scenach teatralnych Europy Wschodniej. Jarczyk swym doświadczeniem wspiera przygotowania do przedstawienia tego musicalu w Polsce. Pojawia się w Sopocie na XII Międzynarodowym Festiwalu Piosenki[13]. Odwiedza też swe miasto rodzinne. Pracuje nad kolejnym musicalem opartym o „Chatę wuja Toma”. Komponuje muzykę poważną. Trzeci zawał serca w 1973 roku odsuwa kompozytora od intensywnej pracy. Przeprowadza się na jakiś czas z Hamburga do miejscowości w Szwajcarii. Umiera w szpitalu monachijskim. Pochowany jest na cmentarzu Friedhof Ohlsdorf w Hamburgu.

PrzypisyEdytuj

  1. Świadectwo Chrztu wydane 27 kwietnia 1933 roku przez Katolicki Urząd Parafialny św. Krzyża.
  2. (Wersja nagrana w 1933 roku w Londynie starszego przeboju berlińskiego).
  3. Wersja niemieckojęzyczna Tanga Milonga.
  4. Tez polski utwór w wykonaniu orkiestry Marka Webera z nagrania w Berlinie.
  5. Anglojęzyczna wersja hasła w Wikipedii wspomina o nr.60, ale dokument podróży wystawiony przez władze berlińskie w 1945 podaje adres Fasanenstr.50.
  6. https://www.deutsche-kinemathek.de/sites/deutsche-kinemathek.de/files/public/styles/medium_325/public/images/ausstellungen/michael_jary/passierschein.jpg?itok=lEJa9SHs.
  7. a b Nur für Mitglieder – Grammophon und Schellackplatten Portal 78rpm, grammophon-platten.de [dostęp 2017-11-25] (niem.).
  8. Andrzej Gwóźdź; „Król szlagierów z Huty Laury” – Śląsk- 2007. Nr.1, s. 58–59.
  9. Hans J. Wulff, „Michael Jary (1906-1988)” – Kieler Beiträge zur Filmmusikforschung, 3, 2009 / 148 – (www.filmmusik.uni-kiel.de/kielerbeitraege3/KB3-Jary.pdf).
  10. Przykładowo nagrywa z Lale Andersen remake „Lili Marleen” słynnego przeboju piosenkarki z 1939 roku, śpiewanego przez żołnierzy wszystkich armii.
  11. Youtube.com: Gerhard Wendland – Das machen nur die Beine von Dolores 1961.
  12. Zygmunt Kiszakiewicz: „Jary – niepożądana kariera”- „Panorama” nr 39 z dnia 24 IX 1972 roku.
  13. Zygmunt Kiszakiewicz - tamże.

Linki zewnętrzneEdytuj