Otwórz menu główne

Mikołaj Bazyli Potocki

starosta kaniowski, awanturnik
Ten artykuł dotyczy starosty kaniowskiego. Zobacz też: Mikołaj Potocki.

Mikołaj Bazyli Potocki[3] herbu Pilawa Złota (ur. 1707/1708[4][5], zm. 13 kwietnia 1782) – starosta kaniowski, kawaler maltański od 1774 roku[6], bibliofil i kolekcjoner[7] mecenas sztuki.

Mikołaj Bazyli Potocki
Ilustracja
Portret Mikołaja Bazylego Potockiego, ok. 1780
Herb
Pilawa
Rodzina Potoccy herbu Złota Pilawa
Data urodzenia 1707/1708
Data i miejsce śmierci 13.4.1782
Srebno[1]
Ojciec Stefan Aleksander Potocki
Matka Joanna Sieniawska
Żona

Marianna Dąbrowska h. Jelita[2]

Cecylia Maria Radziwiłłówna, babka
Joanna Potocka (Sieniawska), matka
Mikołaj Potocki (obraz z Galerii Lwowskiej)
Flaszka puzdrowa Mikołaja Potockiego, starosty kaniowskiego

Syn Stefana Aleksandra Potockiego, strażnika wielkiego koronnego i wojewody bełskiego oraz Joanny Sieniawskiej, córki Mikołaja Hieronima Sieniawskiego, hetmana polnego koronnego.

Wywód genealogicznyEdytuj

4. Jan Potocki (zm. 1675)      
    2. Stefan Aleksander Potocki
5. Teresa Cetner        
      1. Mikołaj Bazyli Potocki
6. Mikołaj Hieronim Sieniawski    
    3. Joanna Sieniawska    
7. Cecylia Maria z Radziwiłłów[8]      
 

ŻyciorysEdytuj

 
Mikołaj Potocki (obraz z Galerii Lwowskiej)

W dzieciństwie opiekował się nim wuj, hetman Adam Sieniawski. Uczył się w lwowskim kolegium jezuickim.

Posiadał majątki ziemskie: Złoty Potok, Horodenka, Gołogóry i Buczacz[17]. Poseł na sejmy,[18] głośny dziwak i awanturnik, gnębiciel słabszych, utrwalił się w tradycji jako sprawca szeregu gwałtów i morderstw. Zamek jego w Buczaczu słynął jako widownia najbardziej wyuzdanych hulanek i rozpusty[potrzebny przypis].

Ufundował cerkwi unickie w Buczaczu, Horodence i Potoku oraz ołtarz św. Tadeusza w buczackim kościele.[16]

W późnym wieku ożenił się z Marianną Dąbrowską, urodziwą córką swego ekonoma. Wkrótce jednak[19] rozwiódł się z nią. Potomstwa nie miał.

LegendaEdytuj

 
Mikołaj Potocki (cynkotyp według obrazu z kościoła ks. Augustianów we Lwowie)

W prawosławnym monasterze w Poczajowie po dziś dzień zachowała się pewna legenda dotycząca życia znanego awanturnika. W 1759 r. w trakcie podróży urwało się koło w karecie, którą Potocki podróżował. Porywczy szlachcic winą za to obarczył woźnicę. Z wściekłości chciał go zabić, lecz pomimo trzykrotnej próby kule wystrzelone z pistoletu nie uczyniły woźnicy żadnej krzywdy. Na pytanie zszokowanego całym zajściem Potockiego, woźnica odpowiedział, iż w momencie gdy starosta strzelał w jego kierunku, on sam w duchu modlił się do Matki Bożej zwrócony twarzą w kierunku monasteru w Poczajowie na Ukrainie, gdzie znajduje się cudowna Poczajowska Ikona Matki Bożej. Zajście to spowodowało, że Potocki się nawrócił. Sfinansował budowę cerkwi pw. Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny, która do dziś pozostaje główną świątynią klasztoru, po czym przeszedł na grekokatolicyzm i wstąpił do monasteru jako skromny zakonnik. Tam też zmarł 26 lat później. Tam też został pochowany.

Mikołaj Bazyli Potocki w literaturzeEdytuj

Był bohaterem wielu powieści i opowiadań historycznych, powstałych głównie w XIX w.; do niego odnoszą się słowa Pankracego:

Ów, starosta, baby strzelał po drzewach
i Żydów piekł żywcem
.
Z. Krasiński, Nieboska komedia, Paryż, 1835

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. na północ od Radziwiłłowa
  2. Adam Boniecki: Herbarz polski: wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich. Cz. 1. T. 4. Warszawa : Warszawskie Towarzystwo Akcyjne S. Orgelbranda S[yn]ów), 1901, s. 130.
  3. według ks. S. Barącza, w swym przywileje fundacyjnym na nowy murowany kościół parafialny (obecnie Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Buczaczu) starosta kaniowski wskazuje, iż funduje ten kościół m.in. „...ku chwałę... świętych Mikołaja, Tadeusza i innych patronów moich...” → Zob.: Sadok Barącz, Pamiątki buczackie, s. 92. [dostęp 2017-06-11]
  4. Sadok Barącz, Pamiątki buczackie, s. 69 (przyp.) [dostęp 2017-02-05].
  5. data urodzenia według ks. Sadoka Barącza, niektórzy autorzy przyjmują rok 1706
  6. Paweł Czerwiński, Zakon Maltański i stosunki jego z Polską na przestrzeni dziejów, s. 159.
  7. Wiesław Bondyra, Reprezentacja sejmowa Rusi Czerwonej w czasach saskich, Lublin 2005, s. 30.
  8. córką Aleksandra Ludwika Radziwiłła i jedo 3-j żony Lukrecji Marii Strozzi
  9. Porządek na Seymie Walnym elekcyi między Warszawą a Wolą dnia 25 Sierpnia roku Pańskiego 1733 postanowiony; Actum in Curia Regia Varsaviensi 1733 sub tempus moderni interregni, feria tertia in crastino festi S. Matthaei Apostoli et Evangelistae anno Domini 1733, s. 53.
  10. Wojsko nadworne Potockiego było liczne, według późniejszych obliczeń liczyło ok. 3000 żołnierzy
  11. Na skutek skarg mieszczan król rozkazał mu opuścić miasto
  12. Sadok Barącz: Dzieje klasztoru WW. OO.Dominikanów w Podkamieniu. Tarnopol, 1870, s. 253.
  13. Zbigniew Hornung: Merenyn Bernard (zm. 1759). [W:] Polski Słownik Biograficzny. T. ХХ/3, zeszyt 86. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk : Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1978, s. 443.
  14. szlachta halicka upraszała Potockiego o rezygnację z należnych od ziemi diet
  15. Misja ta okazała się bezowocna. Turcy nazwali Potockiego szalonym baszą
  16. a b Zofia Zielińska: Potocki Mikołaj Bazyli h. Pilawa (1706?–1782), s. 114. [dostęp 2017-11-16].
  17. uchodził za trzeciego z bogaczy w rodzie Potockich
  18. Zofia Zielińska: Potocki Mikołaj Bazyli h. Pilawa (1706?–1782), s. 113. [dostęp 2017-17-16].
  19. przed rokiem 1774

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj