Otwórz menu główne
Ten artykuł dotyczy miasta na Pokuciu. Zobacz też: Monasterzyska na Bracławszczyźnie.

Monasterzyska (ukr. Монастириська, Monastyryśka) – miasto na Ukrainie, w obwodzie tarnopolskim, nad Koropcem, siedziba rejonu monasterzyskiego.

Monasterzyska
Монастириська
ilustracja
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Ukraina
Obwód  tarnopolski
Rejon monasterzyski
Populacja (2017)
• liczba ludności

5887[1]
Nr kierunkowy +380 3555
Położenie na mapie obwodu tarnopolskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu tarnopolskiego
Monasterzyska
Monasterzyska
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Monasterzyska
Monasterzyska
Ziemia49°04′N 25°07′E/49,066667 25,116667
Portal Portal Ukraina
Monastr na mapie z 1650 r.

HistoriaEdytuj

Monasterzyska leżą nad rzeką Koropiec. Od połowy XIV wieku (później w województwie ruskim) do 1772 roku miasto należało do Korony Polskiej (od 1569 Rzeczypospolitej), założono je w roku 1454. Od 1772 do 1918 pod zaborem austriackim wchodziło w skład austriackiej prowincji Królestwo Galicji i Lodomerii (czasem po prostu Galicja). W II Rzeczypospolitej miasto znajdowało się w powiecie buczackim województwa tarnopolskiego. Od 1991 miasto na Ukrainie.

W okresie międzywojennym miasto wielowyznaniowe (rzymskokatolickie, greckokatolickie, żydowskie, protestanckie) i wielonarodowościowe (Polacy, Ukraińcy, Żydzi i w mniejszości Niemcy oraz Węgrzy).

KalendariumEdytuj

1433 i 1437 – Monasterzyska własnością rycerza Zygmunta

1454 – 1465 – Monasterzyska własnością rodziny Buczackich-Jazłowieckich herbu Abdank

1498 – miasto zniszczone przez najazd Mołdawian i Turków

1552 – wybudowano kamienny zamek

1578 – Monasterzyska oblegane przez Tatarów i Turków

1621 – zmieszczenie zamku w Monasterzyskach przez Tatarów

1629 – Stanisław Lubomirski pokonał w bitwie pod Monasterzyskami hordy Tatarów krymskich

1630 – od tego roku właścicielem Monasterzysk była rodzina Potockich herbu Pilawa, która przebudowała zamek na pałac

1655 - powstanie Chmielnickiego, Monasterzyska oblegane przez wojska kozackie pod dowództwem Iwana Bohuna. W lutym 1653 odbyła się bitwa o Monasterzyska podczas powstania Chmielnickiego. Monasterzyska były oblegane przez wojska polskie Stefana Czarnieckiego (sam dowódca został ranny w podniebienie); miasta bronił Iwan Bohun. Wojska polskie poniosły klęskę i na pewien czas zaprzestały działań wojennych.

1809 – kwiecień - październik, wojna polsko-austriacka, jako część wojen polsko-napoleońskich, toczyła się również w Galicji

1809 - w Monasterzyskach kwaterował oddział pułkownika Piotra Strzyżowskiego (Strzyżewskiego)

1841 – epidemia tyfusu w Monsterzyskach (wielu mieszkańców zmarło – zapisy w metrykach parafii rzymskokatolickiej w Monasterzyskach)

1844 – Właścicielem Monasterzysk był Przemysław Potocki, syn Antoniego i Róży z Potockich (córka Stanisława Szczęsnego), ożeniony z Teresą Sapieżanką. W tymże roku sprzedał on Monasterzyska wraz z folwarkami Berezówka, Czechów, Huta Stara i Nowa, Słobótka Górna i Wyczółki Karolowi Bako de Hette. Według innych źródeł[jakich?] przejął on Monasterzyska jako posag swej żony z linii Potockich, a wdowy po Korytkowskim. Karol Bako de Hette wybudował w Monasterzyskach piekarnię, koszary i stajnie dla kawalerii. Założył także papiernię, poruszaną wodą.

1854 - garnizon husarii Austriackiej (nr regimentu 15) rozpoczyna stacjonowanie w Monasterzyskach. Stacjonował podobno przez jeden rok, później byli tu dragoni.

1860 – Monasterzyska siedzibą powiatu (niem. Bezirk Monasterzyska, powierzchnia 8.5 mil kw.) który wchodził w skład obwodu Stanisławów (niem. Stanislauer Kreis)[2].

przed 1866 - w Monasterzyskach powstaje Fabryka Tytoniu i Cygar. W sprawozdaniu za okres 1866-1870 podano, że fabryka ta, przerabiająca tytoń krajowy oraz węgierski, turecki i amerykański, zatrudniała około 500-800 osób (głównie kobiet). Przy fabryce był szpital dla chorych robotników. Fabryka funkcjonuje do dzisiaj. Według innych źródeł[jakich?] fabryka tytoniu została założona w 1797 roku przez Karola Bako. W późniejszym okresie była to rządowa fabryka austriacka produkująca tytoń i cygara, z główną dyrekcją w Wiedniu.

1867 - Karol Bako de Hette odsprzedał Monasterzyska Józefowi Marcinowi Młodeckiemu h. Półkozic, synowi Kazimierza Młodeckiego (zm. 1854 r.) i Doroty Potockiej-Młodeckiej. Józef Młodecki[3] z żony Doroty ks. Lubomirskiej (córka ks. Antoniego Juliusza) miał troje dzieci: Marię Młodecką–Potocką (żona Artura hr. Potockiego z Buczacza), Jadwigę Młodecką (niezamężna) i Władysława Młodeckiego (1870-1925), następnego dziedzica posiadłości ziemskiej Monasterzysk. Władysław miał dwoje dzieci: Stefana Młodeckiego (1903 r. Koszowa – ok. 1980) i Józefa Młodeckiego (1898 r. Koszowa – po 1945 r. Kraków), który był kolejnym dziedzicem Monasterzysk, kawaler, bezdzietny.

1872 – epidemia cholery w Monasterzyskach (w księgach metrykalnych zgonów wielu mieszkańców zmarło na cholerę)

1884 - 15 listopada, otworzono linię kolejową Stanisławów-Buczacz (przez Monasterzyska)

1888 – ogłoszenie generalnej dyrekcji K. K. Fabryki Tytoniu w Wiedniu (Tabakregie) zamieszczone w «Gazecie Lwowskiej» dotyczące przetargu na rozbudowę fabryki

1894 - Monasterzyskom groziła epidemia cholery

1903 – pożar w mieście, wielkie szkody, zachował się kościół. Największe straty w wioskach Folwarki i Berezówka. Doszczętnie płonie położona nad rzeką Koropiec w zachodniej części Starego Miasta dzielnica żydowska zwana "Stambułem" wraz z 600 letnią modrzewiową synagogą, nową synagogą i ratuszem. Od strony południowej płomienie powstrzymała cerkiew, pastwą płomieni padło jednak probostwo greko-katolickie.Łącznie podczas pożaru w Monasterzyskach spłonęło 300 domostw.

Dobra ziemskie MonasterzyskaEdytuj

Z Monasterzyskami związana była szlachecka rodzina Potockich herbu Pilawa Złota. W 1844 roku ostatni właściciel dóbr Monasterzyska, Przemysław Potocki, sprzedał je, wraz z folwarkami Berezówka, Czechów, Huta Stara i Nowa, Słobódka Górna i Wyczółki, Karolowi Bako de Hette. Nowy właściciel wybudował w Monasterzyskach piekarnię, koszary i stajnie dla kawalerii.

W 1867 Karol Bako de Hette sprzedał dobra Monasterzyska Józefowi Marcinowi Młodeckiemu herbu Półkozic.

Właścicielami części Monasterzysk byli również bracia Safrin[4]: Juda Safrin – prezes kahału w Monasterzyskach i właściciel gorzelni w pobliskim Buczaczu, a zarazem dziadek Horacego Safrina oraz Izrael Herz Safrin – długoletni burmistrz Monasterzysk (w latach 1871–1875, również w roku 1877)[5], jednocześnie wieloletni członek Rady Powiatowej w Buczaczu z grupy gmin miejskich jako właściciel dóbr.

Bracia Safrin dzierżawili od Józefa Młodeckiego prawo propinacji i produkowali w miejscowym browarze piwo (Browar Monasterzyska).

ZabytkiEdytuj

 
kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny
  • warowny zamek istniał do połowy XVIII w. Ludwika Potocka wydzierżawiła zamek rządowi Austrii na fabrykę tytoniu. Niebawem zamek spłonął i nie został odbudowany[6]
  • pałac wybudowany w stylu klasycystycznym, w 1780 r. przez Ludwikę Potocką przetrwał do 1914 r., kiedy spłonął podpalony przez Kozaków. W 1918 r. rozpoczęto odbudowę obiektu, której nie dokończono[6]
  • cmentarz rzymskokatolicki. W mieście znajduje się jeden z największych polskich cmentarzy na Podolu, liczący ponad 2000 kamiennych nagrobków, kaplica grobowa Potockich oraz kwatera wojskowa, na której spoczywają powstańcy styczniowi z 1863 oraz legioniści polscy z okresu walk 1914-1918. Obiekt ten w 2006 był w złym stanie i wymagał natychmiastowej konserwacji.
  • cmentarz greckokatolicki
  • cmentarz żydowski
  • kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Obecny, murowany kościół wybudowano w połowie XVIII wieku w miejscu wcześniejszego drewnianego. Fundatorem kościoła był dziedzic miasta Józef Potocki, kasztelan lwowski (lub Bazyli Potocki[potrzebny przypis]). Konsekracja w 1751 roku dokonana przez biskupa sufragana krakowskiego Michała Kunickiego. Najokazalszą ze świątyń miasta, obecnie cerkiew prawosławna (UAKP).
  • wjazd do miasta zapewniały niegdyś Brama Bystrzycka i Brama Podolska.

Znane postacie pochodzące z MonasterzyskEdytuj

Właściciele MonasterzyskEdytuj

Katarzyna z Martynowa, Monasterzysk, Jazłowca, małżonka Teodoryka Buczackiego

  • Jan Monasterski, właściciel
  • Jan Sienieński, wojewoda podolski, właściciel
  • Józef Marcin «II» hr. (primog.) Młodecki h. Półkozic[12]
  • Izrael Herz Safrin i Juda Safrin

Ludzie związani z MonasterzyskamiEdytuj

  • Leon Chameides – burmistrz Monasterzysk w 1914, doktor[13]
  • Anzelm Mosler – adwokat w Monasterzyskach, żydowski działacz społeczny.
  • Antoni Sztyl – rzeźbiarz lwowski, autor prac w miejscowym kościele.
  • Stanisław Józefczuk – nauczyciel, w 1933 mianowany kierownikiem 7-klasowej szkoły męskiej[14]

Honorowi obywatele MonasterzyskEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Чисельність наявного населення України на 1 січня 2017 року. Державна служба статистики України. Київ, 2017. стор.66
  2. Handbuch des Lembergerer Statthalterei-Gebietes in Galizien für das jahr 1860. Lemberg, 1860, s. 8. (niem.)
  3. Otrzymał nowy herb od Papieża Leona XIII; zob.: Teodor Żychliński: Złota księga szlachty polskiej. R. XIII. Poznań, 1891, s. 246–247.
  4. Natasza Celer za:Gesher Galicia, Monasterzyska Cadastral Map, 1847.
  5. Schematyzm Galicji 1871 rok, 1871.
  6. a b Roman Aftanazy, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, wyd. drugie przejrzane i uzupełnione, t. 7: Województwo ruskie, Ziemia Halicka i Lwowska, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1995, s. 125-128, ISBN 83-04-04229-0, ​ISBN 83-04-03701-7​ (całość).
  7. Sprawozdanie Dyrekcyi C. K. Gimnazyum z wykładowym językiem polskim w Przemyślu za rok szkolny 1908. 1908, s. 5 [19].
  8. Władysław Szklarz i Zbigniew Żyromski. Buczaczanie typowani do wpisania do «Złotej Księgi Kresowian. „Głos Buczaczan”. 3 (58), Wrocław, 2006, s. 41.
  9. Z dziejów walki z chorobami zakaźnymi w Kielcach
  10. Zmarł Zbigniew Żyromski
  11. Pierścień Milenijny dla Zbigniewa Żyromskiego. Dziennikarze RP. 25 września 2017.
  12. Józef Marcin «II» hr. (primog.) Młodecki h. Półkozic
  13. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1914. Lwów, 1914, s. 513.
  14. Ruch służbowy. „Dziennik Urzędowy Kuratorjum Okręgu Szkolnego Lwowskiego”. 7, s. 230, 1933, R. XXXVII.
  15. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1907. Lwów: drukarnia Wł. Łozińskiego, 1907, s. 30.

BibliografiaEdytuj

  • Jan K. Ostrowski: Kościół parafialny p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii w Monasterzyskach. [W:] Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej. Cz. I : Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego. T. 4. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury, Drukarnia narodowa, 1996, 211 s., 402 il. ​ISBN 83-85739-34-3

Linki zewnętrzneEdytuj