Murzyn

polskie słowo oznaczające osobę czarnoskórą
Zobacz też: inne znaczenia haseł „Murzyn” i „murzyn”.

Murzyn – określenie osoby czarnoskórej w języku polskim. Wyraz ten funkcjonuje także w znaczeniu osoby ciężko pracującej nie na swoje nazwisko, osoby wykorzystywanej do ciężkiej pracy lub osoby bardzo mocno opalonej (por. wieloznaczność) i jest wówczas zapisywany małą literą[1][2]. W tym drugim znaczeniu wyraz ten używany jest także w utartych związkach frazeologicznych, np. „być sto lat za murzynami”[a], „robić za murzyna”, „murzyn zrobił swoje, murzyn może odejść”, „biały murzyn” czy „opalić się na murzyna”[2][4][5].

Określenie kontrowersyjne, przez część użytkowników języka uznawane za pejoratywne. W 2020 Rada Języka Polskiego zarekomendowała zaprzestanie używania tego określenia w komunikacji o charakterze publicznym.

EtymologiaEdytuj

Etymologia słowa nie jest jednoznacznie ustalona, może wywodzić się od niem. słowa Mohr, co z kolei wywodzi się od łac. maurus (-a, -um) plur. mauri (-orum) oznaczającego czarny i będącego rzymskim określeniem mieszkańców dzisiejszego Maghrebu[6]. To samo źródło może mieć staropolskie „murzyć” (czernić coś)[7], a to z kolei z łac. maurus poprzez dodanie -in.

Kontrowersyjny statusEdytuj

Jeszcze w czerwcu 2020 Słownik Języka Polskiego PWN uznawał słowo „Murzyn” za neutralne i nie było ono opatrzone żadnymi kwalifikatorami czy notami o użyciu[8] (w przeciwieństwie do słowa „czarnuch” – ang. nigger – które oznaczone było jako „pogardliwe”[9][10]). Aktualnie zarówno Słownik Języka Polskiego PWN, jak i Wielki Słownik Języka Polskiego notują, że współcześnie wyraz ten jest uznawany za obraźliwy[1][4]. Starsze słowniki często nie zawierają informacji o negatywnych skojarzeniach związanych ze słowem[11].

Wyraz jest uważany za pejoratywny przez część użytkowników języka, w tym niektórych czarnoskórych, m.in. ze względu na związaną z nim frazeologię[12][13][14][15][16][17][18][19]. Polski poseł Killion Munyama zapytany, czy uważa słowo „Murzyn” za obraźliwe, odpowiedział twierdząco, dodając, że „Murzyn kojarzy się ze złymi powiedzeniami typu »sto lat za Murzynami« i jest obraźliwym określeniem”[20]. Bianka Nwolisa, która zasłynęła na warszawskiej manifestacji transparentem Stop calling me Murzyn („Przestań nazywać mnie Murzynem”), pojawiła się na okładce „Vogue” jako znak nadziei i walki z dyskryminacją[21]. Pięć Polek zainicjowało akcję #DontCallMeMurzyn, w której stwierdziły, że określenie to „kojarzy się im z upokorzeniem, bólem czy strachem”; „wielu Polaków myśli, że jeśli uznają Murzyna za słowo obraźliwe, to stracą sposób na ukryte poniżanie drugiego człowieka”[19].

Niekiedy jest zwracany uwagę fakt, że w Polsce nie ma konotacji historycznych związanych z niewolnictwem osób czarnoskórych wzorem krajów anglojęzycznych, w których wyraz „Nigger” jest jednoznacznie kojarzony z niewolnictwem, oprócz tego Polacy, którzy osiedlili się na Haiti, pierwotnie zesłani przez Napoleona w celu pacyfikacji powstania, lecz ostatecznie zasymilowani z tamtejszym czarnoskórym ludem, zostali nazwani przez marszałka Jeana-Jacquesa Dessalinesa „honorowymi białymi Murzynami Europy”[22].

Jednocześnie argumentem za neutralnością wyrazu jest możliwość jego łączenia z wyrazami oznaczającymi cechy pozytywne, np. „piękna Murzynka”, „przystojny Murzyn”, w odróżnieniu od określeń o wydźwięku pejoratywnym, w przypadku których takie połączenia budziłyby przeciwstawne odczucia, np. „miły czarnuch”[23]. Opinię o neutralności tego słowa podzielają m.in. dwaj językoznawcy: profesorowie Jerzy Bralczyk[24] i Jan Miodek[25].

Do nazwy „Murzyn” przychylnie odniósł się inny czarnoskóry mieszkaniec Polski, dziennikarz Brian Scott, który nazwał siebie „pierwszym Murzynem Rzeczypospolitej”, a także wydał książkę o tym tytule[26][27].

Początkowo opinię o neutralności rzeczownika „Murzyn” podzielał też czarnoskóry były poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej John Godson, który w 2011 stwierdził, że nie widzi nic złego w tym słowie dodając, że nie obraża się, jeśli słyszy je od osoby, która czuje szacunek do czarnoskórych[28]. Jednak w czerwcu 2020 Godson wyraził krytyczny stosunek wobec używania słowa „Murzyn”, pisząc na Twitterze: „(...) Podobnie jest do słowa Murzyn. Ewoluował. Skoro zainteresowani nie chcą być nazwani murzynami – proszę ich tak nie nazywać”[29].

W badaniu CBOS z 2007 19% Polaków stwierdziło, że słowo to jest obraźliwe lub krzywdzące, 12% – że czasem jest, a czasem nie jest, a 68% że nie jest obraźliwe[30][31].

Opinia Rady Języka PolskiegoEdytuj

W sierpniu 2020 członek Rady Języka Polskiego Marek Łaziński, w odpowiedzi na list dotyczący słowa „Murzyn”, który został nadesłany do organu, wydał opinię, w której stwierdził m.in.[11][32]:

Odbiór słów „Murzyn” i „Murzynka” (…), niegdyś neutralnych i podstawowych wśród możliwych nazw oznaczających osoby czarnoskóre, dziś niewątpliwie jest obarczony bagażem negatywnych konotacji. (…) Osoby, które używały go w latach osiemdziesiątych czy dziewięćdziesiątych, nie mają w żadnym razie powodu do wyrzutów sumienia. Jednak słowa zmieniają skojarzenia i wydźwięk w toku naturalnych zmian świadomości społecznej. Dziś słowo „Murzyn” jest nie tylko obarczone złymi skojarzeniami, jest już archaiczne. (…)

Słowo „Murzyn” w języku polskim obrosło wyjątkowo silną frazeologią obraźliwą, jak „100 lat za Murzynami”. (…) Czarno- i ciemnoskórzy Polacy (…) oraz mieszkający w Polsce czasowo czarnoskórzy Amerykanie w zdecydowanej większości traktują to słowo jako obraźliwe. (…) Określa [ono] nie narodowość ani pochodzenie geograficzne, tylko kolor skóry, a ta cecha podobnie jak kolor włosów, wzrost, typ figury nie musi być istotna w opisie człowieka. (…)

[Zalecam więc], by słowa „Murzyn” nie używać inaczej niż na prawach historycznego cytatu (…). Ponieważ trudno jest zmienić przyzwyczajenia mówiących, ograniczam swoją rekomendację do komunikacji publicznej: mediów, administracji, szkoły. (…) Osoby przyzwyczajone do języka sprzed lat będą dalej używać słowa „Murzyn” w rozmowach prywatnych w przekonaniu, że słowo to jest neutralne. Taką opinię podziela część językoznawców. Dlatego nie zachęcam do poprawiania wszystkich i w każdej sytuacji.

Opinia spotkała się zarówno z wyrazami poparcia, jak i krytyki, przede wszystkim ze strony środowisk konserwatywnych, które zarzuciły Łazińskiemu zbytnią poprawność polityczną[33]. Opinię skrytykował czarnoskóry Polak i prawicowy aktywista Bawer Aondo-Akaa, który nazwał ją „motywowaną politycznie”, dodając, że w kulturze polskiej „słowo <<Murzyn>> nie ma obraźliwych konotacji, na przykład tak, jak ma to miejsce w Stanach Zjednoczonych, we Francji czy w Wielkiej Brytanii”[34]. W październiku 2020 na 55. posiedzeniu plenarnym Rada Języka Polskiego jednogłośnie przyjęła opinię Marka Łazińskiego jako swoje oficjalne stanowisko[33][35]. Decyzja ta spotkała się z jednej strony negatywnymi komentarzami ze strony konserwatywnych mediów i prawicowych polityków[36][37][38][39] z drugiej strony z wyrazami zadowolenia[40].

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Zapisywane również jako „być sto lat za Murzynami”[3].

PrzypisyEdytuj

  1. a b Murzyn – definicja, synonimy, przykłady użycia. Słownik Języka Polskiego PWN. [dostęp 2021-03-08].
  2. a b murzyn. Wielki Słownik Języka Polskiego. [dostęp 2021-03-08].
  3. ktoś jest sto lat za Murzynami. Wielki Słownik Języka Polskiego. [dostęp 2021-03-08].
  4. a b Murzyn. Wielki Słownik Języka Polskiego. [dostęp 2021-03-06].
  5. Słownik języka polskiego pod red. Witolda Doroszewskiego, hasło: Murzyn.
  6. A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa, Wiedza Powszechna 1993, ISBN 83-214-0410-3, s. 348.
  7. Afrykańczyk nie jest Murzynem, Afryka.org, 7 sierpnia 2008 [dostęp 2020-06-12] (pol.).
  8. Murzyn – definicja, synonimy, przykłady użycia. sjp.pwn.pl. [dostęp 2021-03-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-06-27)].
  9. Czarnuch – definicja, synonimy, przykłady użycia. Słownik języka polskiego PWN. [dostęp 2020-05-04].
  10. Murzyn, „PolskieRadio.pl” [dostęp 2017-03-30].
  11. a b Marek Łaziński: „Murzyn” i „Murzynka”. rjp.pan.pl. [dostęp 2021-03-06].
  12. „Murzyn” dyskryminuje. afryka.org, 31 stycznia 2012. [dostęp 2021-03-08].
  13. Julian Jeliński: Czy „Murzyn” odejdzie wreszcie na emeryturę?. natemat.pl, 4 lipca 2014. [dostęp 2021-03-08].
  14. Katarzyna Kłosińska, Kłopotliwy Murzyn – Poradnia językowa PWN, Poradnia językowa Wydawnictwa Naukowego PWN, 31 stycznia 2017 [dostęp 2020-05-04], Cytat: „Zdaję sobie jednak sprawę z tego, że część czarnoskórych Polaków uważa ją za niestosowną, obraźliwą czy wręcz raniącą. Wiedząc o tym, staram się jej przy nich nie używać – nie w imię politycznej poprawności, lecz zwykłej ludzkiej życzliwości.” (pol.).
  15. Edyta Gietka, Nie mów do mnie Murzyn, Przegląd, 7 sierpnia 2005 [dostęp 2020-05-04], Cytat: „Polak myśli, że jest sympatyczne, jak w waszym wierszyku dla dzieci. Ale gdy ktoś mówi do mnie »Murzynka«, nie czuję, że to coś dobrego. Nie brzmi tak, jakby powiedział »piękna«. W Kamerunie też jest takie jedno słowo na białych. Po polsku znaczy »świnia«.” (pol.).
  16. Michał Nogaś, Rusinek: Słowo „Murzyn” deprecjonuje, Podcast 8:10. Gazeta Wyborcza, 10 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-15] (pol.).
  17. Dorota Wysocka-Schnepf, Stop calling me MURZYN. Rozmowa z mamą młodej aktywistki, Podcast 8:10. Gazeta Wyborcza, 11 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-15] (pol.).
  18. Magda Fjołek, Czy słowo „Murzyn” jest obraźliwe? „Tu nie chodzi o cenzurę języka, lecz o empatię” – mówi prof. Kłosińska, 12 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-15], Cytat: „Zaryzykuję tezę, że to nie musi być wyłącznie kwestia słowa „Murzyn” (choć, trzeba to jasno powiedzieć, niebagatelną rolę odgrywa tu to słowo, które – jak mówiłam – w odczuciu wielu osób jest obraźliwe).” (pol.).
  19. a b #DontCallMeMurzyn. Afropolki tłumaczą dlaczego to słowo boli, Noizz, 11 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-15] (pol.).
  20. Anna Śmigulec-Odorczuk: Jeśli nie Murzyn, to kto?. wyborcza.pl, 2012-08-21. [dostęp 2019-05-06].
  21. Młoda aktywistka Bianka Nwolisa na okładce „Vogue Polska”, Noizz, 27 sierpnia 2020 [dostęp 2021-03-05] (pol.).
  22. https://plus.polskatimes.pl/polscy-legionisci-na-haiti-jak-nasi-pacyfikowali-powstanie-niewolnikow-na-santo-domingo/ar/13490729
  23. Pomagamy, Problem z Murzynem.
  24. BezMaskiVideo: Bez Maski odc 10 Profesor Jerzy Bralczyk. YouTube. [dostęp 2020-05-04].
  25. Gusła, odc. 177. Słownik polsko@polski. [dostęp 2020-05-04].
  26. https://www.znak.com.pl/autor/Brian-Scott.
  27. Brian Scott „Pierwszy murzyn RP. Brian Scott o Polsce, mediach i polityce”, WAM 2016, ​ISBN 978-83-277-1217-2​.
  28. Godson: Nie obrażam się na słowo „Murzyn”, jeśli..., classic.wyborcza.pl, 26 stycznia 2012 [dostęp 2021-03-08].
  29. John Abraham Godson, Wpis Johna Abrahama Godsona na Twitterze, Twitter, 21 czerwca 2020 [dostęp 2021-03-05] (pol.).
  30. Michał Feliksiak, Społeczna percepcja przemocy werbalnej i mowy nienawiści. Komunikat z badań., Warszawa: CBOS, maj 2007, Tabela 3 [dostęp 2020-05-04].
  31. Wojciech Tymowski: Afrykanin to nie Murzyn. Jak mówić, by nie obrażać. Gazeta Wyborcza, 2010-06-11. [dostęp 2020-02-28].
  32. Rada Języka Polskiego: słowo Murzyn jest archaiczne i nacechowane negatywnie, Noizz, 12 sierpnia 2020 [dostęp 2021-03-05] (pol.).
  33. a b Wiktor Ferfecki: „Murzyn” oficjalnie odradzany przez Radę Języka Polskiego. rp.pl. [dostęp 2021-03-06].
  34. Słowo „Murzyn” obraźliwe? Czarnoskóry Polak dr Aondo-Akaa odpowiada RJP: „Decyzja motywowana ideologicznie”. WPolityce.pl. [dostęp 2021-01-09].
  35. Komunikat o opiniach RJP wydanych w okresie od 15 XI 2019 do 15 X 2020 r.. rjp.pan.pl. [dostęp 2021-03-06].
  36. Pawłowicz oburzona opinią Polskiej Rady Językowej ws. słowa „Murzyn”. Burzliwa dyskusja w sieci. natemat.pl, 6 marca 2021. [dostęp 2021-03-06].
  37. Rada Języka Polskiego „odradza” używania słowa „Murzyn”. Internauci: „‘Dziady’ też były zakazane. Śpieszmy się czytać dzieciom”. wpolityce.pl, 5 marca 2021. [dostęp 2021-03-06].
  38. Były szef MSZ kpi z decyzji RJP ws. słowa „Murzyn”. Waszczykowski pyta o kolejne rady. wprost.pl, 5 marca 2021. [dostęp 2021-03-06].
  39. Warzecha: Lewica próbuje nam wyznaczać, które słowa mają negatywne zabarwienie. dorzeczy.pl, 5 marca 2021. [dostęp 2021-03-08].
  40. Sebastian Łupak: Co zamiast „Murzyna”? Czarnoskóry Polak wskazuje konkretne słowo. ksiazki.wp.pl, 5 marca 2021. [dostęp 2021-03-08].