Murzyn

polskie słowo oznaczające osobę czarnoskórą
Zobacz też: inne znaczenia haseł „Murzyn” i „murzyn”.

Murzyn – określenie osoby czarnoskórej w języku polskim. Wyraz ten funkcjonuje także w pejoratywnym znaczeniu osoby ciężko pracującej nie na swoje nazwisko lub osoby wykorzystywanej do ciężkiej pracy[1] (por. polisemia) i jest wówczas zapisywany małą literą[2][3]. W tym drugim znaczeniu wyraz ten używany jest także w utartych związkach frazeologicznych (np. „robić za murzyna”) oraz w powiedzeniu „murzyn zrobił swoje, murzyn może odejść”. Dodatkowo wyraz „murzyn” występuje także w związku frazeologicznym „opalić się na murzyna” (opalić się bardzo mocno, na ciemny kolor)[3].

Etymologia słowa nie jest jednoznacznie ustalona, może wywodzić się od staropolskiego „murzyć” (czernić coś)[4], a to z kolei z łac. maurus poprzez dodanie -in[5].

Do niedawna według słowników – w tym „Słownika Języka Polskiego” PWN – słowo „Murzyn” było neutralne[6] i nieopatrzone kwalifikatorem „pogardliwie”, którym z kolei oznaczone było słowo „czarnuch” (ang. nigger)[7][8]. Aktualnie Wielki Słownik Języka Polskiego notuje, że wyraz ten jest uważany za obraźliwy. Również według opinii dr. hab. Marka Łazińskiego, profesora UW i członka Rady Języka Polskiego „dziś słowo Murzyn jest nie tylko obarczone złymi skojarzeniami, jest już archaiczne”[9]. 27 sierpnia 2020 Rada Języka Polskiego opublikowała oświadczenie, w którym wyjaśniła, że tekstu prof. Łazińskiego nie należy traktować jako oficjalnego stanowiska Rady, które „może zostać podjęte dopiero na posiedzeniu plenarnym RJP”[10]. Jednocześnie podkreślono, że „Rada Języka Polskiego nie ma kompetencji, by zakazywać używania jakiegokolwiek słowa lub wyrażenia, ani też, by nakazywać posługiwanie się jakimkolwiek wyrazem. (...) Rada bowiem nie decyduje o nacechowaniu słów, a jedynie analizuje i opisuje to, jak są one używane przez społeczeństwo”[11][12].

Wyraz jest uważany za pejoratywny przez część użytkowników języka, w tym niektórych czarnoskórych[13][14][15][16][17][18][19][20]. Polski poseł Killion Munyama zapytany, czy uważa słowo „Murzyn” za obraźliwe, odpowiedział twierdząco, dodając, że „Murzyn kojarzy się ze złymi powiedzeniami typu „sto lat za Murzynami” i jest obraźliwym określeniem[21]”. W badaniu CBOS z r. 2007 19% Polaków stwierdziło, że słowo to jest obraźliwe lub krzywdzące, 12% – że czasem jest, a czasem nie jest, a 68% że nie jest obraźliwe[22][23][24].

Z drugiej strony argumentem za neutralnością wyrazu jest możliwość jego łączenia z wyrazami oznaczającymi cechy pozytywne, np. „piękna Murzynka”, „przystojny Murzyn”, w odróżnieniu od określeń o wydźwięku pejoratywnym, w przypadku których takie połączenia budziłyby przeciwstawne odczucia, np. „miły czarnuch”[25]. Opinię o neutralności tego słowa podzielają m.in. dwaj językoznawcy: profesorowie Jerzy Bralczyk[26] i Jan Miodek[27].

Początkowo opinię o neutralności rzeczownika „Murzyn” podzielał też czarnoskóry były poseł na Sejm Rzeczypospolitej PolskiejJohn Godson, który w 2011 roku stwierdził, że nie widzi nic złego w tym słowie dodając, że nie obraża się, jeśli słyszy je od osoby, która czuje szacunek do czarnoskórych[28]. Jednak w czerwcu 2020 roku Godson wyraził krytyczny stosunek wobec używania słowa „Murzyn”, pisząc na Twitterze „Skoro zainteresowani nie chcą być nazwani murzynami – proszę ich tak nie nazywać”[29].

PrzypisyEdytuj

  1. Murzyn – definicja, synonimy, przykłady użycia. Słownik języka polskiego. [dostęp 2020-05-04].
  2. Wielki słownik ortograficzny PWN, hasło: Murzyn.
  3. a b Słownik języka polskiego pod red. Witolda Doroszewskiego, hasło: „Murzyn”.
  4. Afrykańczyk nie jest Murzynem, Afryka.org, 7 sierpnia 2008 [dostęp 2020-06-12] (pol.).
  5. Aleksander Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków: Krakowska Spółka Wydawnicza, 1927, s. 366, OCLC 749803663.
  6. Murzyn.
  7. Czarnuch – definicja, synonimy, przykłady użycia. Słownik języka polskiego. [dostęp 2020-05-04].
  8. Murzyn, „PolskieRadio.pl” [dostęp 2017-03-30].
  9. „Murzyn” i „Murzynka”, www.rjp.pan.pl [dostęp 2020-08-14].
  10. Rada Języka Polskiego, www.rjp.pan.pl [dostęp 2020-08-28].
  11. Rada Języka Polskiego, www.rjp.pan.pl [dostęp 2020-08-28].
  12. https://kultura.gazeta.pl/kultura/7,114628,26246202,rada-jezyka-polskiego-komentuje-stanowisko-w-sprawie-slowa.html
  13. „Murzyn” dyskryminuje afryka.org.
  14. Jeliński, Julian (2014) Czy „Murzyn” odejdzie wreszcie na emeryturę? natemat.pl.
  15. Katarzyna Kłosińska, Kłopotliwy Murzyn – Poradnia językowa PWN, Poradnia językowa Wydawnictwa Naukowego PWN, 31 stycznia 2017 [dostęp 2020-05-04], Cytat: „Zdaję sobie jednak sprawę z tego, że część czarnoskórych Polaków uważa ją za niestosowną, obraźliwą czy wręcz raniącą. Wiedząc o tym, staram się jej przy nich nie używać – nie w imię politycznej poprawności, lecz zwykłej ludzkiej życzliwości.” (pol.).
  16. Edyta Gietka, Nie mów do mnie Murzyn, Przegląd, 7 sierpnia 2005 [dostęp 2020-05-04], Cytat: „Polak myśli, że jest sympatyczne, jak w waszym wierszyku dla dzieci. Ale gdy ktoś mówi do mnie „Murzynka”, nie czuję, że to coś dobrego. Nie brzmi tak, jakby powiedział „piękna”. W Kamerunie też jest takie jedno słowo na białych. Po polsku znaczy „świnia”.” (pol.).
  17. Michał Nogaś, Rusinek: Słowo „Murzyn” deprecjonuje, Podcast 8:10. Gazeta Wyborcza, 10 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-15] (pol.).
  18. Dorota Wysocka-Schnepf, Stop calling me MURZYN. Rozmowa z mamą młodej aktywistki, Podcast 8:10. Gazeta Wyborcza, 11 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-15] (pol.).
  19. Magda Fjołek, Czy słowo „Murzyn” jest obraźliwe? „Tu nie chodzi o cenzurę języka, lecz o empatię” – mówi prof. Kłosińska, 12 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-15], Cytat: „Zaryzykuję tezę, że to nie musi być wyłącznie kwestia słowa „Murzyn” (choć, trzeba to jasno powiedzieć, niebagatelną rolę odgrywa tu to słowo, które – jak mówiłam – w odczuciu wielu osób jest obraźliwe).” (pol.).
  20. #DontCallMeMurzyn. Afropolki tłumaczą dlaczego to słowo boli, Noizz, 11 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-15] (pol.).
  21. Śmigulec-Odorczuk 2012 ↓.
  22. Michał Feliksiak, Społeczna percepcja przemocy werbalnej i mowy nienawiści. Komunikat z badań., Warszawa: CBOS, maj 2007, Tabela 3 [dostęp 2020-05-04].
  23. Wojciech Tymowski: Afrykanin to nie Murzyn. Jak mówić, by nie obrażać. Gazeta Wyborcza, 2010-06-11. [dostęp 2020-02-28].
  24. Tymowski 2010 ↓.
  25. Pomagamy, Problem z Murzynem.
  26. BezMaskiVideo: Bez Maski odc 10 Profesor Jerzy Bralczyk. YouTube. [dostęp 2020-05-04].
  27. Gusła, odc. 177. Słownik polsko@polski. [dostęp 2020-05-04].
  28. GODSON: NIE OBRAŻAM SIĘ NA SŁOWO „MURZYN”, JEŚLI..., 26 stycznia 2012.
  29. John Abraham Godson on Twitter: „Spory o słowo „Murzyn” jest podobnie do słowa „Dziewka”. Niby nic, ale która kobieta chciałby dziś być nazywany DZIEWKĄ? Podobnie jest do słowa Murzyn. Ewoluował. Skoro zainteresowani nie chcą być nazwani murzynami – proszę ich tak nie nazywać., Twitter [dostęp 2020-06-23] [zarchiwizowane z adresu 2020-06-21] (pol.).

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj