Mydło potasowe (preparat farmaceutyczny)

Mydło potasowe (łac. Sapo kalinus FP XII, syn. Sapo viridis, mydło zielone) – preparat galenowy do użytku zewnętrznego, sporządzany według przepisu farmakopealnego. W Polsce na stan obecny (2021) skład określa monografia narodowa zamieszczona w Farmakopei Polskiej XII 2020. Preparat stanowi mieszaninę soli potasowych kwasów tłuszczowych w wodzie. Zawartość kwasów tłuszczowych powinna wynosić nie mniej niż 40% (m/m). Otrzymywany w procesie zmydlania (ogrzewanie oleju lnianego z roztworem wodnym wodorotlenku potasu w obecności niewielkiej ilości etanolu)[1].

Mydło potasowe jest zasadową (pH ok. 7-8) mazistą, jasnożółtą (cytrynową), żółtobrunatną bądź brunatną, miękką, przeświecającą masą o charakterystycznym zapachu i konsystencji przypominającej nieco galaretkę. Łatwo rozpuszczalne w wodzie i etanolu. Zakres barwy uzależniony jest od partii użytego do produkcji oleju lnianego. Posiada właściwości myjące, odkażające, odtłuszczające, wysuszające oraz rozmiękczające skórę. Nie powinno wykazywać zjełczałej lub tranowej woni. Ze względu na higroskopijność preparat należy przechowywać w szczelnie zamkniętych opakowaniach, w miejscu suchym i temperaturze pokojowej[1].

Należy zauważyć, że na jakość i trwałość tego preparatu galenowego wpływa oprócz samego procesu saponifikacji jakość użytych surowców. Olej lniany, jako produkt naturalny tłoczony z różnych partii nasienia lnu (Semen Lini FP XII) posiada zmienne ilości kwasów tłuszczowych - mieszczące się w normach farmakopealnych[2]. Natomiast dla wodorotlenku potasu (Kalii hydroxidum FP XII) monografia farmakopealna przewiduje zawartość 85-100% tej zasady[3]. W przepisie farmakopealnym na mydło potasowe uwzględniono zawartość wodorotlenku potasu dla zawartości substancji 100%[4]. Preparatyka sporządzania mydła potasowego nie przewiduje korygowania ilości wodorotlenku potasu, w zależności od jego faktycznej zawartości (handlowo najczęściej jest dostępny o zawartości ok. 90%)[5]. Z tego powodu w sporządzonym Sapo kalinus mogą występować pewne ilości niezmydlonego oleju lnianego (mydło przetłuszczone). Termin ważności surowca farmaceutycznego - mydła potasowego produkowanego przez krakowskie Laboratorium Farmaceutyczne Coel wynosi 3 lata[6]. W przeciwieństwie do polskiej, niemiecka preparatyka (monografia narodowa "Kaliseife" Sapo kalinus DAC)[7] zakłada korygowanie ilości wodorotlenku potasu, tak aby mydło było nieprzetłuszczone, co znacznie wpływa na większą jego trwałość (5 lat)[8].

Może być stosowane samodzielnie per se, jednak najczęściej stanowi składową preparatów złożonych sporządzanych w recepturze aptecznej (m.in. mydeł płynnych (Sapones liquides)[9], maści Lenartowicza, maści Wilkinsona, ciekłego mydła krezolowego, spirytusu mydlanego)[10].

Skład i przygotowanie[1]

Olej lniany pierwszego tłoczenia (Lini oleum virginale) 43 cz.
Potasu wodorotlenek (Kalii hydroxidum) 8,2 cz.
Etanol 96% (Ethanolum 96 per centum) 5 cz.
Woda oczyszczona (Aqua purificata) q.s.[a]

Wodorotlenek potasu rozpuszcza się w wodzie i miesza z olejem, a następnie dodaje się etanol i miesza w temp. 70–75 °C aż do zakończenia zmydlenia, tj. gdy próbka mieszaniny reakcyjnej tworzy przezroczysty roztwór z dziesięciokrotną ilością wody. Mieszaninę uzupełnia się wodą lub odparowuje, aby całość miała 100 cz. wagowych[1].

Preparat jest handlowo dostępny w Polsce[11], może być także sporządzany w zakresie receptury aptecznej jako lek apteczny.

HistoriaEdytuj

Mydło potasowe jako preparat galenowy jest ujęte w farmakopeach wielu krajów, nie ma jednak swojej monografii w Farmakopei Europejskiej. Monografie narodowe tego preparatu są niejednolite (różne składy).

Skład i metoda przygotowania mydła potasowego na przestrzeni lat ulegał zmianom, np. skład według Farmakopei Polskiej IV (1970 r.), zawierał inne proporcje oleju lnianego (50 cz.), wodorotlenku potasu (9,5 cz) i etanolu 95% (10 cz.), a także nieco odmienną metodę przygotowywania[12].

Historyczna nazwa Sapo viridis - mydło zielone, która obecnie (FP XII 2020) jest uznawana za farmakopealny synonim Sapo kalinus dawniej odnosiła się do gatunku mydła potasowego o zielonkawym zabarwieniu, spowodowanego użyciem do zmydlania tzw. surowego oleju lnianego, oleju z oliwek lub oleju konopnego.

W innych krajach (m.in. Niemcy) istnieje kilka monografii mydła potasowego, np. Sapo kalinus (według DAC)[13][14] - które jest odpowiednikiem aktualnego polskiego składu oraz Sapo kalinus oleaceus - zmydlony olej z oliwek,[15] Sapo kalinus venalis - mydło potasowe handlowe, syn. mydło potasowe gospodarcze, mydło potasowe szare[16] (według DAB 6)[17] z dodatkiem skrobi ziemniaczanej,[18] Sapo kalinus albus - mydło potasowe wybielone, Sapo kalinus raffinatus - zmydlony rafinowany wysokooczyszczony olej lniany, Sapo kalinus unguinosus (Mollinum) (według EB 6)[19] - zmydlony tłuszcz wieprzowy (smalec) z dodatkiem gliceryny, Sapo Terebinthinatus (według EB 6)[20] - odmiana mydła potasowego, otrzymanego w procesie zmydlania olejku terpentynowego roztworem węglanu potasu.

UwagiEdytuj

  1. q.s.quantum satis - w ilości potrzebnej (wystarczającej).

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d Farmakopea Polska XII , tom 3 - w rozdziale Monografie Narodowe > skład, przygotowanie, nazwy polskie, łacińskie wraz z synonimami > strona 4555
  2. Lini oleum virginale [Olej lniany pierwszego tłoczenia] - monografia szczegółowa FP XII (2020) > zawartość kwasów tłuszczowych
  3. Kalii hydroxidum [Potasu wodorotlenek] - monografia szczegółowa FP XII (2020) > zawartość
  4. Farmacja stosowana pod red. S.Janickiego, A.Fiebiga, M.Sznitowskiej wyd. IV popr. i uzupełn. 2003 (dodruk) ​ISBN 83-200-2847-7​ > Rozdział 16 Mydła > str. 360 szczegółowa preparatyka mydła potasowego
  5. W przepisie brak takiej informacji [FP XII, t.3 str. 4441]
  6. Pozwolenie nr 13628 (bezterminowe) na Dopuszczenie do Obrotu surowca farmaceutycznego do sporządzania leków recepturowych i aptecznych MYDŁO POTASOWE - Sapo kalinus > Okres ważności : 3 lata (Rejestr surowców farmaceutyczncznych (2021))
  7. Obowiązująca od 2014 r. aktualna monografia, wraz ze szczegółową preparatyką w DAC/NRF 2014/1 (Niemiecki Kodeks Leków)
  8. Przykładowa (archiwalna) próbka serii > Art.Nr. 2600 Produkt: Kaliseife [Freigabedatum/Produktionsdatum: 07.12.2017 Verwendbar bis Ende: 12/2022] Caesar&Loretz Caelo GmbH, Hilden
  9. Farmacja stosowana pod red. S.Janickiego, A.Fiebiga, M.Sznitowskiej wyd. IV popr. i uzupełn. 2003 (dodruk) ​ISBN 83-200-2847-7​ > Rozdział 16 Mydła > str. 360, 361 Preparaty
  10. Mydło potasowe, Substancje farmaceutyczne Pharma Cosmetic [zarchiwizowane z adresu 2017-11-12].
  11. Mydło potasowe, Coel [dostęp 2020-04-01].
  12. Farmakopea Polska IV, t. II 1970 r. > monografia szczegółowa Sapo kalinus - s. 416
  13. Deutscher Arzneimittel-Codex 2014/1 (DAC 2014/1) - Neues Rezeptur-Formularium (DAC/NRF) s. 205 > monografia Kaliseife
  14. Oferta niemieckiego wytwórcy: http://www.caelo.de/suche.html?showform=1&sword=kaliseife&searchmenu=auto&prodsuche_button=Suchen
  15. Handbuch der Pharmacologie, oder Systematische Daerstelung der Heilmittel (1842) - str. 665 > prawidłowa odmiana łacińska Sapo kalinus oleaceus
  16. Podręcznik oceny dobroci leków prof. B.Koskowski, 1917 r. Koło farmaceutów Uniwersytetu Warszawskiego - str. 313 - nazwy polskie dla Sapo kalinus venalis
  17. Deutsches Arzneibuch. 6. Ausgabe 1926 (DAB 6) > s. 606
  18. Oferta niemieckiego wytwórcy:http://www.caelo.de/suche.html?showform=1&sword=+Schmierseife&searchmenu=auto&prodsuche_button=Suchen Specefikacja jakościowa: "Bei Schmierseifen handelt es sich um wässrige Abrichtungen einer Kaliumseife, speziell nativer Fettsäuren sowie Stellmittel. Stellmittel sind Füllstoffe, insbesondere wird Kartoffelmehlkleister eingesetzt. Das Produkt dient zu Reinigungszwecken (Putzmittel)."
  19. Ergänzungsbuch 6 zum DAB, Erg.-B. 6, 1941 (EB 6), Monografia szczegółowa Sapo unguinosus - s. 216
  20. Ergänzungsbuch 6 zum DAB, Erg.-B. 6, 1941 (EB 6), Monografia szczegółowa Sapo Terebinthinatus - s. 217

BibliografiaEdytuj