Narmeln, także Polsk, Polski[1] – dawna wieś rybacka na Mierzei Wiślanej nad Zalewem Wiślanym, przy granicy z Polską, najdalej na zachód wysunięty punkt Federacji Rosyjskiej. Historycznie jest to jedyna miejscowość w granicach Federacji Rosyjskiej, która wchodziła bezpośrednio (nie jak lenne Prusy) w skład Królestwa Polskiego do 1793 roku (zob. dalej Przynależność polityczna i nazwy w dziejach).

Narmeln
Ilustracja
Narmeln około 1933 roku
Państwo  Rosja
Obwód  kaliningradzki
Rejon bałtijski
Położenie na mapie obwodu kaliningradzkiego
Mapa lokalizacyjna obwodu kaliningradzkiego
Narmeln
Narmeln
Położenie na mapie Rosji
Mapa lokalizacyjna Rosji
Narmeln
Narmeln
Ziemia54°28′01″N 19°40′06″E/54,466944 19,668333
Portal Portal Rosja

Miejscowość rozciągnięta wzdłuż wąskiego pasa niskiego brzegu Zalewu Wiślanego, osłonięta była od północy potężnym, stromym, wałem wydmy sięgającej 30 metrów, który stale zagrażał zabudowie. Do dziś na wschód od dawnej wsi zachowały się największe na Mierzei Wiślanej ruchome wydmy (diuny Żywyje) sięgające 24 metrów.

HistoriaEdytuj

Po raz pierwszy miejscowość została wymieniona pod nazwą „Ermelen” w dokumencie z 1489 roku wydanym przez radę miasta Gdańska, w którym przyznano prawo wyszynku karczmarzowi[2]. Pierwotna, pruska nazwa wskazuje, że w tamtym czasie w tej części mierzei mieszkali jeszcze Prusowie[potrzebny przypis]. Podczas polsko-szwedzkiej wojny (1626–1629) piaski zasypały 12 domów. W XVII wieku pojawiła się nazwa „Polski” (w tym zapisie w języku niemieckim), rzadziej Polsk, mogąca pochodzić od nazwiska właściciela miejscowości, albo nawet granicznego położenia po stronie polskiej granicy na mierzei[3][3]. Do 1878 roku w połowie drogi między dzisiejszą Nową Karczmą (Neukrug) a Narmeln istniała szkoła, która została zasypana, a dzieci musiały się przenieść do szkoły w oddalonej o 8 km Nowej Karczmie. Z drugiej strony, ok. 1 km na wschód przy dawnej granicy z Prusami Książęcymi, istniał kościół, który już w końcu XIX wieku był całkowicie zasypany 26-metrową wydmą (do dziś największe ruchome wydmy na mierzei). W 1890 roku linia telegrafu połączyła Piławę z Krynicą Morską (Kahlberg). W 1898 roku doszło do pożaru, który pochłonął 6 gospodarstw.

Przed I wojną ludność nadal wyłącznie zajmowała się rybołówstwem korzystając z małego basenu portowego, do którego prowadziła pogłębiona rynna, i długiego drewnianego mola. Port rybacki wielokrotnie w tym okresie ulegał zapiaszczeniu. W czasie rozbiorów do utworzenia po I wojnie światowej Wolnego Miasta Gdańska wieś należała administracyjnie do Gdańska (powiatu), a nie do Piławy. W okresie międzywojennym zaś do powiatu elbląskiego (Kreis Elbing, zgodnie z mapą powiatu z 1924 r.). W 1925 roku miejscowość miała 6 ha powierzchni i liczyła 274 mieszkańców. Po długotrwałych walkach w pierwszych dniach maja 1945 roku wioskę wraz z całą mierzeją zajęła Armia Czerwona, a pozostała miejscowa ludność poddana została krwawym represjom zwycięzców, a następnie wysiedleniu. Po II wojnie światowej pozostałości po wsi pochłonęły stopniowo piaski i przyroda[2].

WspółczesnośćEdytuj

Na terenie dawnej miejscowości i w jej pobliżu obecnie istnieją jedynie ukryte w lesie: posterunek graniczny i pojedyncze instalacje wojskowe (stacja radiolokacyjna). Poza instalacjami wojskowymi cała część mierzei od granicy ku północy do Bałtyjska jest niemal pusta, a każda wizyta wymaga przepustki.

Przynależność polityczna i nazwy w dziejachEdytuj

  • Na mapie z 1770 roku (Mapa generalna i nowa całej Polski, Wielkiego Księstwa Litewskiego i krajów sąsiadujących (Carte Générale et Nouvelle Detouttela Pologne du Grand Duche de Lithuanie et des Pais Limitrofes), 1770. Grawerowana przez B. Folino, Kapitana Korpusu Artylerii Koronnej Polskiej w Warszawie. Reprint Służby Topograficznej WP) pod nazwą „Polske” w granicach I Rzeczypospolitej (Królestwa Polskiego).
  • Do 1793 roku miejscowość należy do Gdańska, w tym w latach 1466-1772 w składzie województwa pomorskiego, i wraz z tym miastem do I Rzeczypospolitej. Granica z Prusami Książęcymi przebiegała w tamtym czasie niespełna 1 km na wschód od miejscowości, co widoczne było jeszcze w miejscowych nazwach topograficznych do II wojny światowej (np. Przylądek Graniczny – Grenzhaken, albo Grenzhaus na mapie z 1899 roku).
  • W latach 1807-1814 w Wolnym Mieście Gdańsku, którego granica przebiegała kilkaset metrów za tą miejscowością, zgodnie z przebiegiem granicy przedrozbiorowej Królestwa Polskiego i lennych Prus Książęcych.
  • Na mapie Reymann’s Special-Karte, 1832-1870, Königsberg, miejscowość opisana jako „Polski oder Normel”.
  • Na niemieckiej mapie z 1899 roku występuje tylko pod nazwą „Polski” (Topograph. Special-Karte von Mittel-Europa 137 Königsberg 1899, 1:200 000).
  • Na mapie 1:100 000, Warszawa 1931, Wydawnictwo WIG, miejscowość pod nazwą „Narmeln” (w nawiasie „Polsk”), w Prusach Wschodnich, wydmy osłaniające wałem od północy sięgają 31 m n.p.m.
  • Na mapie Okręg Mazurski (Mapa komunikacyjno-administracyjna, 1:500 000, Poznań 1946, Wydawnictwo Instytutu Zachodniego) uwidoczniona pod nazwą „Polsk” po polskiej stronie granicy.
  • Granica na mierzei długo nie była ustalona ponieważ podczas konferencji poczdamskiej w 1945 roku, dokonując podziału b. Prus Wschodnich, nie wymieniono Mierzei Wiślanej, a zatem można było sądzić, że mierzeja geograficznie połączona z częścią południową byłych Prus Wschodnich w całości przypada Polsce tak jak cała ta część Prus Wschodnich[4]. Po raz pierwszy ustalono przebieg granicy we współczesnym kształcie dopiero w umowie dwustronnej z 1957 roku[5]

PrzypisyEdytuj

  1. Narmeln, www.elbing-land-familienforschung.de [dostęp 2018-12-12].
  2. a b http://westpreussen.we.funpic.de/Kahlberg/kahlberg8/kahlberg_8.htm.
  3. a b http://www.elbing-land-familienforschung.de/seite155.html.
  4. T. Jasudowicz, Zalew Wiślany – w obronie praw Polski do sprawiedliwego rozgraniczenia i eksploatacji, w: „Prawo Morskie” 1993, t. VII.
  5. Umowa między Polską Rzecząpospolitą ludową a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o wytyczeniu istniejącej polsko-radzieckiej granicy państwowej w części przylegającej do Morza Bałtyckiego, podpisana w Moskwie dnia 5 marca 1957 r. (Dz.U. z 1958 r. nr 37, poz. 166)