Otwórz menu główne
Ten artykuł dotyczy notacji muzycznej. Zobacz też: Neuma (zespół muzyczny).
Neumy na czterolinii: Drømte mig en drøm i nat, ok. 1300

Neumy – forma notacji muzycznej w średniowieczu. Słowo pochodzi z greckiego słowa "pneuma" czyli "oddech"[1] lub też od greckiego słowa "neuma" oznaczającego znak.[2] Stanowiły one ogólny zarys linii melodycznej, informowały, czy melodia wędruje w górę, czy w dół, nie wskazując początkowo wielkości poszczególnych interwałów. Dopiero wprowadzenie linii (notacja diastematyczna) przez Gwidona z Arezzo (zm. 1050) pozwoliło na szczegółowy zapis melodii chorałowych. Notacja ta obejmuje znaki w formie kropek (punctum) i kresek (virga) przedstawiające przybliżony przebieg melodii; nie zawsze określają one dokładny czas trwania i wysokość dźwięku. Neumy zapisywano początkowo bezliniowo, później na czterolinii.

Tempo jednej neumy określa się w przybliżeniu jako spokojną ósemkę. W różnych krajach oraz na przestrzeni wieków, neumy przyjmowały i pod względem trwania, i wysokości oraz samego zapisu różną postać. W związku z tym nazywane są neumami bizantyńskimi, włoskimi, francuskimi, gotyckimi itd. W stylu rzymskim neuma była rombem.

Ten system notacji charakterystyczny jest dla chorału gregoriańskiego.

KluczeEdytuj

Nazwy nut na liniach poznaje się za pomocą klucza tj. znaku, który swoje pochodzenie wyprowadza z dawnych liter nutowych. Śpiew gregoriański obecnie posługuje się dwoma kluczami:

  Klucz C ut (czyli do)
  Klucz F fa

Wszystkie nuty, które leżą na tej samej linii co klucz, noszą jego nazwę.

Nuty zwykłeEdytuj

  Punctum (quadratum) (Kropka (kwadratowa)) Podstawowa nuta.
  Punctum inclinatum (kropka pochylona) Nuta w kształcie rombu. Występuje jako element Climacus.
  Virga (latorośl, gałązka, różdżka) Punctum z umieszczoną z prawej strony kreską.
  Apostropha lub Stropha Ma kształt powiększonego przecinka. Nigdy nie występuje sama.
  Oriscus (Pagórek) Jest to pewien rodzaj Apostrophy.
  Quilisma (gr. kilidno – toczyć, przewracać) Nuta poszarpana. Zawsze występuje w złożeniu kilku nut.

Neumy złożone z dwóch nutEdytuj

  Pes lub Podatus (Stopa) Neuma założona z dwóch nut, z których pierwsza jest niżej, a druga wyżej.
  Clivis (skłon) Neuma założona z dwóch nut, z których pierwsza jest wyżej, a druga niżej.
  Bivirga (Podwójna latorośl, gałązka, różdżka) Dwie virgi znajdujące się obok siebie na tym samym stopniu i przypadające na tę samą sylabę.

Neumy złożone z trzech nutEdytuj

  Torculus Neuma złożona z trzech nut, z których środkowa położona jest wyżej.
  Porrectus (rozciągnięta) lub Clivis resupinus Neuma złożona z trzech nut z których środkowa jest najniższa.
  Climacus (drabina, schody) Neuma złożona z trzech (albo więcej) nut kolejno zstępujących. Pierwsza z nich to Virga.
  Scandicus (wstępująca) Neuma złożona z trzech (albo więcej) nut, które mają melodycznie charakter wznoszący się.
  Salicus (wskakująca) lub Scandicus–oriscus Neuma składa się z trzech (albo więcej) nut o charakterze wznoszącym się, z których przedostatnią jest zawsze Oriscus.

Neumy złożone z czterech nutEdytuj

  Porrectus flexus Neuma Porrectus, do której została dołączona nuta położona melodycznie niżej w stosunku do ostatniego dźwięku neumy podstawowej -- flexus.
  Scandicus flexus Neuma Scandicus, do której został dodany flexus.
  Salicus flexus Salicus, do której został dodany flexus.
  Torculus resupinus Układ Torculus, do którego dołączona nuta położona melodycznie wyżej w stosunku do ostatniego dźwięku neumy podstawowej. Może wyglądać jak zmodyfikowany Porrectus.
  Climacus resupinus Neuma Climacus, do której została dołączona nuta Punctum położona melodycznie wyżej w stosunku do ostatniego dźwięku neumy podstawowej.
  Pes subbipunctis Pes, do której zostały dodane dwie nuty położone melodycznie niżej. Elementy subpunctis zostały wyrażone poprzez punctum inclinatum.
  Strophicus Apostrofa, Diostrofa lub Tristrofa.

PressusEdytuj

  Pressus Dwie nuty na tej samej wysokości.

Neumy zanikająceEdytuj

  Epiphonus lub Podatus liquescens Podatus, gdzie druga nuta jest zanikająca.
  Cephalicus lub Clivis liquescens Neuma Clivis, w której druga nuta jest zanikająca.
  Torculus liquescens Torculus z zanikającą ostatnią nutą.
  Ancus lub Climacus liquescens Climacus, gdzie ostatnia nuta jest zanikająca.

Inne znakiEdytuj

Custos (stróż, zwiastun, wskaźnik)   Custos umieszczony na końcu czterolinii, zapowiada pierwszą nutę na następnej czterolinii.
Episema (kreska) i Mora (kropka)   Episema wzdłuża nieco nutę nad (pod) którą się znajduje.

Mora wydłuża nutę, przy której stoi o drugie tyle wartości.

SłupkiEdytuj

Znaki rytmiczne czyli tzw. słupki:

podwójny (divisio finalis)   oznacza koniec melodii.
wielki (divisio major)   oznacza koniec zdania.
półsłupek (divisio minor)   oznacza przerwę o wartości nuty poprzedzającej.
ćwierćsłupek (divisio minima)   oznacza przerwę krótką (oddechową).
przecinek   oznacza miejsce oddechu.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. R.L. Wilken, Pierwsze tysiąc lat, s. 180, 2015.
  2. Jane Hodgson, The Oxford Dictionary of Art (3rd ed.) 2004343 Edited by Ian Chilvers. The Oxford Dictionary of Art (3rd ed.). Oxford: Oxford University Press 2004. xlvi+816 pp., ISBN 0 1 860476 9 £28/$45, „Reference Reviews”, 18 (6), 2004, s. 51–51, DOI10.1108/09504120410552822, ISSN 0950-4125 [dostęp 2019-03-08].