Niedokrwistość

zespół objawów chorobowych
Ten artykuł dotyczy choroby. Zobacz też: Anemia – rodzaj paproci.

Niedokrwistość, anemia (łac. anaemia) – zaburzenie spowodowane przez:

  1. spadek całkowitej liczby czerwonych krwinek (erytropenia)[1][2] albo
  2. spadek poziomu hemoglobiny w porównaniu do normy przyjętej dla danego wieku i płci[3] albo
  3. spadek zdolności krwi do przenoszenia tlenu[4].
Niedokrwistość
anaemia
ilustracja
ICD-10 D50-D64

Gdy niedokrwistość narasta powoli, jej objawy są z reguły mało nasilone i obejmować mogą uczucie zmęczenia, osłabienie, duszność i mniejszą wydolność fizyczną[5]. Gdy anemia postępuje szybko, objawami są: uczucie dezorientacji, wrażenie, jakby się miało zemdleć, utrata przytomności i zwiększone pragnienie[5]. Do zblednięcia skóry może dojść dopiero wtedy, gdy anemia jest już znacznie nasilona[5]. Dodatkowe objawy mogą być wywoływane przez chorobę, która doprowadziła do anemii[5].

Przyczynami anemii może być utrata krwi, spadek produkcji krwinek czerwonych oraz wzrost liczby niszczonych erytrocytów[5]. Przykładowo do utraty dużej ilości krwi może dojść w wyniku urazu bądź krwawienia z przewodu pokarmowego[5]. Do obniżenia produkcji erytrocytów prowadzić może niedobór żelaza, niedobór witaminy B12, talasemia i grupa nowotworów szpiku kostnego[5]. Przyczynami wzmożonej eliminacji krwinek czerwonych mogą zaburzenia genetyczne, takie jak niedokrwistość sierpowatokrwinkowa, infekcje, jak np. malaria i niektóre choroby autoimmunologiczne[5]. Niedokrwistości można także podzielić ze względu na wielkość krwinek czerwonych i ilość zawartej w nich hemoglobiny[5]. Jeśli erytrocyty są małe, anemia nazywana jest mikrocytarną; jeśli duże – makrocytarną; jeśli krwinki są prawidłowych rozmiarów, anemia jest wtedy normocytarna[5].

U mężczyzn rozpoznanie anemii jest stawiane, gdy zawartość hemoglobiny w erytrocytach spada poniżej 13 bądź 14 g/dL, u kobiet natomiast poniżej 12 bądź 13 g/dL[5][6][7], a u kobiet ciężarnych – poniżej 11 g/dL[7]. Wyniki poniżej tych wartości są wskazaniem do dalszej diagnostyki[5][8].

Niedokrwistość rzekoma – względne obniżenie Hb i hematokrytu poprzez zwiększenie objętości osocza w przypadku przewodnienia i u ciężarnych.

Podział niedokrwistościEdytuj

Niedokrwistości dzielimy na trzy grupy:

  1. Niedokrwistości spowodowane utratą krwi
  2. Niedokrwistości będące wynikiem upośledzonego wytwarzania erytrocytów:
    1. niedoborowe
    2. hipoplastyczne
    3. aplastyczne
    4. dysplastyczne
  3. Niedokrwistości związane ze skróconym czasem życia erytrocytów
    1. zespół hemolityczny wrodzony
    2. zespół hemolityczny nabyty
    3. zespół hemolityczny mieszany

Niedokrwistości pokrwotoczneEdytuj

Niedokrwistości pokrwotoczne dzielimy na:

  • niedokrwistości pokrwotoczne ostre
  • niedokrwistości pokrwotoczne przewlekłe

ObjawyEdytuj

Zależą od ilości utraconej krwi, są to przede wszystkim:

  • bladość powłok skórnych
  • osłabienie
  • niskie ciśnienie krwi
  • tachykardia
  • bóle zamostkowe
  • utrata przytomności

Niedokrwistości niedoboroweEdytuj

Są to niedokrwistości, w których do upośledzonego wytwarzania erytrocytów dochodzi z powodu niewystarczającej podaży substancji potrzebnych w procesie erytropoezy. Spośród niedokrwistości niedoborowych wyróżniamy:

Niedokrwistości z niedoboru żelaza (mikrocytarna)Edytuj

Niedokrwistość z niedoboru żelaza (łac. anaemia sideropenica) – inaczej niedokrwistość syderopeniczna, niedobarwliwa, mikrocytarna. Występuje najczęściej u niemowląt między 6–18 miesiącem życia[potrzebny przypis]. Przyczyną niedoboru żelaza jest niedostateczne zaopatrzenie organizmu w ten pierwiastek przy zwiększonym jego zapotrzebowaniu. Do najczęstszych przyczyn niedoboru zaliczamy:

  • zmniejszone zapasy w życiu płodowym
  • wcześniaki, noworodki niekarmione mlekiem matki
  • zaburzenia wchłaniania
  • szybki rozwój

U dorosłych niedokrwistości z niedoboru żelaza mogą być skutkiem przewlekłego krwawienia, stymulującego szpik do zwiększenia tempa erytropoezy, doprowadzając do wyczerpania ustrojowych zapasów żelaza. U kobiet jedną z najczęstszych przyczyn są obfite krwawienia miesięczne. U kobiet po menopauzie i u mężczyzn w piątej dekadzie życia i starszych częstą przyczyną przewlekłego krwawienia mogą być zmiany dysplastyczne w obrębie układu pokarmowego (polipy jelita grubego, nowotwór jelita grubego). Innym częstym miejscem krwawienia są owrzodzenia żołądka i dwunastnicy. Również w tym przypadku należy wykluczyć obecność zmiany o charakterze nowotworowym.

ObjawyEdytuj

  • spaczony, wybiórczy apetyt (np. na glinę, krochmal, kredę), niekiedy wyprzedza niedokrwistość – tzw. pica
  • bladość skóry śluzówek i spojówek
  • szorstkość skóry
  • zanik brodawek językowych
  • ból, pieczenie i wygładzenie języka
  • zajady w kącikach ust – cheilosis
  • pieczenie w jamie ustnej i przełyku
  • zespół Plummera-Vinsona
  • łamliwość włosów i paznokci
  • koilonychia - choroba paznokci, w przebiegu której płytka staje się wklęsła, przybiera kształt łyżeczki
  • osłabienie
  • męczliwość
  • zbyt długi sen
  • niebieskie twardówki – objaw Oslera[9]

Podział niedoboru żelazaEdytuj

  1. utajony – ferrytyna ↓, żelazo w szpiku ↓
  2. jawny – ferrytyna ↓↓, Fe ↓, żelazo w szpiku ↓, natomiast wzrasta: transferryna i rozpuszczalny receptor dla transferryny; Hb i MCV – w normie
  3. jawny z niedokrwistością – tak jak w jawnej, lecz większe wartości spadku/wzrostu oraz dołącza się spadek Hb i MCV

LeczenieEdytuj

W niedokrwistości z niedoboru żelaza prowadzi się leczenie przyczynowe. Najczęściej stosuje się doustne preparaty żelaza dwuwartościowego, które powinny być przyjmowane na czczo przez kilka miesięcy. Witamina C jest niezbędna do ich prawidłowego wchłaniania. Podczas terapii mogą wystąpić działania niepożądane w postaci dolegliwości ze strony układu pokarmowego takie jak:

Trwają one krótko i nie stanowią wskazania do zaprzestania leczenia. W przypadku nietolerancji leków doustnych, krwawień z przewodu pokarmowego, wrzodziejącego zapalenia jelita grubego oraz u chorych hemodializowanych żelazo jest podawane dożylnie, rzadziej domięśniowo. Towarzyszyć temu mogą następujące działania niepożądane:

Niedokrwistości makrocytarneEdytuj

W niedokrwistościach makrocytarnych erytrocyty są większe niż prawidłowe. Zmiany wynikające z nieprawidłowej syntezy DNA są nazywane niedokrwistościami megaloblastycznymi. W pozostałych sytuacjach (np. wywołanych przez pewne zwyrodnienia wątroby i śledziony) niedokrwistości ze zwiększeniem objętości erytrocytu są określane jako niedokrwistości makrocytarne niemegaloblastyczne.

Niedokrwistość megaloblastycznaEdytuj

Niedokrwistość powstała na skutek nieprawidłowej syntezy DNA prowadzącej do dyssynchronizacji komórek krwi.

Najczęstszymi przyczynami są:

ObjawyEdytuj

  • bladość z odcieniem słomkowym
  • duszność
  • osłabienie
  • zapalenie błony śluzowej żołądka
  • piekący, czerwony język
  • objawy neurologiczne (tylko w przypadku niedoboru witaminy B12)
  • mała ruchliwość

Niedokrwistość hipoplastycznaEdytuj

Następuje zmniejszona produkcja składników morfotycznych krwi: głównie krwinek czerwonych, ale też granulocytów i płytek krwi, z powodu postępującego zaniku tłuszczowego szpiku.

Niedokrwistość aplastycznaEdytuj

Aplazja szpiku wynika ze zwiększenia użycia i obecności środków chemicznych (także niektórych leków) oraz toksycznych w życiu człowieka, czy też po ekspozycji na promieniowanie jonizujące (anemia popromienna[10]). Charakteryzuje się występowaniem we krwi erytrocytów o prawidłowej budowie i zawartości hemoglobiny, lecz stopniowo w coraz mniejszej liczbie. Niedokrwistość aplastyczna spowodowana jest najczęściej naświetlaniem szpiku kostnego promieniami X lub Gamma, oraz toksycznym uszkodzeniem szpiku przez jady bakteryjne i substancje chemiczne.

ObjawyEdytuj

  • wybroczyny, sińce
  • krwawienia z nosa, krwotoki
  • czasami stany zapalne jamy ustnej lub migdałków
  • podatność na infekcje

Niedokrwistość hemolitycznaEdytuj

Spowodowana jest skróceniem czasu życia erytrocytów, co powoduje zmniejszenie ich ilości we krwi. Prawidłowo erytrocyt żyje 100–120 dni, w stanie hemolitycznym – ok. 50 dni. Występuje podczas nasilenia hemolizy (np. w wyniku hipersplenizmu) i osłabienia zdolności kompensacyjnej szpiku.

Niedokrwistości syderoblastyczneEdytuj

PrzyczynyEdytuj

  • czynniki wewnątrzkrwinkowe
    • defekty błony erytrocytów
    • defekty enzymów tych krwinek
    • zaburzenia tworzenia hemoglobiny
  • czynniki zewnątrzkrwinkowe
    • obce przeciwciała
    • własne przeciwciała
    • leki
    • choroby zakaźne
    • czynniki chemiczne
    • czynniki fizyczne

ObjawyEdytuj

Wrodzone niedokrwistości hemolityczneEdytuj

PrzyczynyEdytuj

Nabyte niedokrwistości hemolityczneEdytuj

PrzyczynyEdytuj

  • hemoglobinuria
  • zakażenia paciorkowcem hemolizującym, gronkowcem, pneumokokami, pałeczką okrężnicy lub salmonellą
  • zakażenia wirusowe (grypa typu A, mononukleoza zakaźna, wirusowe zapalenie płuc) mogą powodować powstanie zespołu hemolitycznego

HemoglobinopatieEdytuj

Choroby spowodowane nieprawidłową budową hemoglobiny, np. anemia sierpowata, talasemie.

Niedokrwistość chorób przewlekłych (ACD – anaemia of chronic disease)Edytuj

Jest to niedokrwistość występująca u chorych z pobudzeniem układu immunologicznego związanym z procesem zapalnym (dokładniej – na skutek działania cytokin), która charakteryzuje się zmniejszoną produkcją erytrocytów, małą liczbą retikulocytów, małym stężeniem Fe i transferryny, ale zwiększonym stężeniem ferrytyny. Druga co do częstości występowania po niedokrwistości z niedoboru żelaza.

PrzyczynyEdytuj

PatogenezaEdytuj

Cytokiny (głównie IL-1, TNFα, IFNγ) osłabiają erytropoezę przez hamowanie proliferacji prekursorów krwinek czerwonych i jednocześnie pobudzenie ich apoptozy oraz zmniejszenie ekspresji genów EPO i jej receptora, a także zmniejszenie udostępniania żelaza dla krwiotworzenia, m.in. przez indukcję hepcydyny – hamuje wchłanianie żelaza w dwunastnicy i uwalnianie żelaza z makrofagów.

Objawy kliniczneEdytuj

  • pojawia się w kilka miesięcy po ujawnieniu choroby podstawowej
  • ogólne objawy niedokrwistości
  • objawy związane z chorobą podstawową

Nieprawidłowości w badaniach pomocniczychEdytuj

  • Badania morfologiczne
  • Szpik
    • prawidłowa lub zwiększona ilość złogów żelaza – zwłaszcza w makrofagach

LeczenieEdytuj

  • dążenie do wyleczenia choroby podstawowej

Przy ciężkiej niedokrwistości:

Docelowe stężenie Hb wynosi 12 g/dl.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Anemia, nhlbi.nih.gov [dostęp 2020-06-13].
  2. Stedman's medical dictionary., wyd. 28, Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2006, ISBN 0-7817-3390-1, OCLC 61162300 [dostęp 2020-06-13].
  3. Jerzy R. Kowalczyk i inni, Pediatria : wybrane zagadnienia : nefrologia, hematologia, onkologia, gastroenterologia, endokrynologia, Jerzy R. Kowalczyk (red.), wyd. 2 zm, Lublin: Uniwersytet Medyczny w Lublinie, 2014, ISBN 978-83-62606-61-0, OCLC 904763694 [dostęp 2020-06-10].
  4. Rodak i inni, Hematology : clinical principles and applications, wyd. 3, St. Louis, MO: Saunders Elsevier, 2007, ISBN 978-1-4160-3006-5, OCLC 86134246 [dostęp 2020-06-13].
  5. a b c d e f g h i j k l Timothy G. Janz, Roy L. Johnson, Scott D. Rubenstein, Anemia in the emergency department: evaluation and treatment, „Emergency Medicine Practice”, 15 (11), 2013, s. 1–15, ISSN 1524-1971, PMID24716235 [dostęp 2020-06-13].
  6. Robert E. Smith, The clinical and economic burden of anemia, „The American Journal of Managed Care”, 16 Suppl Issues, 2010, S59–66, ISSN 1936-2692, PMID20297873 [dostęp 2020-06-13].
  7. a b Bogdan Solnica, hemoglobina, mp.pl, 6 sierpnia 2018 [dostęp 2020-06-13].
  8. Rhodes C.E., Varacallo M., Physiology, Oxygen Transport, „NCBI Bookshelf”, PubMed, 2019, PMID30855920 [dostęp 2020-06-13] (ang.).
  9. Beghetti M., Mermillod B., Halperin DS. Blue sclerae: a sign of iron deficiency anemia in children?. „Pediatrics”. 91. 6, s. 1195-6, 1993. PMID: 8502529. 
  10. Ryszard Szepke: 1000 słów o atomie i technice jądrowej. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1982. ISBN 83-11-06723-6. (pol.)