Otwórz menu główne

Niszczyciel eskortowy - klasa średniej wielkości okrętów eskortowych, budowanych w czasie II wojny światowej. Po wojnie w USA do 1975 klasyfikowano w ten sposób fregaty.

Niszczyciele eskortowe przeznaczone były przede wszystkim do ochrony konwojów przed atakami okrętów podwodnych i lotnictwa, w mniejszym stopniu okrętów nawodnych, a także do działań w składzie większych zespołów floty (m.in. grup poszukujących okrętów podwodnych.). Były to okręty słabsze i mniejsze od zwykłych niszczycieli, lecz tańsze i prostsze w budowie. Oprócz okrętów specjalnej budowy, jako niszczyciele eskortowe określa się niekiedy przebudowane i przystosowane do służby eskortowej niszczyciele starszych typów. Klasa niszczycieli eskortowych szczególnie rozwijana była w Wielkiej Brytanii i USA, które to państwa miały największe potrzeby w dziedzinie osłony konwojów, w mniejszym stopniu w Japonii i Włoszech.

Brytyjski niszczyciel eskortowy HMS "Hursley" typu Hunt II
Amerykański niszczyciel eskortowy USS "Underhill" typu Buckley

Spis treści

Niszczyciele eskortowe specjalnej budowyEdytuj

Od początku II wojny światowej budowano na świecie nowe okręty, specjalnie zaprojektowane jako niszczyciele eskortowe. Jako pierwsze, skonstruowano jeszcze przed wojną brytyjskie okręty czterech serii typu Hunt, w których nacisk położono na stosunkowo silne uniwersalne uzbrojenie artyleryjskie, mniejszy na przeciwpodwodne. Ich projekt wywodził się z rozwinięcia konstrukcji slupów (eskortowców)[1]. Okręty te, oprócz eskortowania konwojów, miały wypełniać też niektóre zadania niszczycieli[1]. Zbudowano ich 86. Oficjalnie zaliczane do klasy niszczycieli, określane były jako niszczyciele eskortowe (ang. destroyer escort)[2].

Od 1942 długą serię zbliżonych do siebie niszczycieli eskortowych, optymalizowanych przede wszystkim do celów przeciwpodwodnych, budowano w USA (klasa DE - destroyer escort). Należały do typów, chronologicznie: Evarts, Buckley, Cannon, Edsall, Rudderow, John C. Butler - łącznie ukończono ich aż ponad 500 (w tym 154 najliczniejszego typu Buckley)[3] . Budowę niszczycieli eskortowych, typu Momi podjęto także w Japonii[4].

Wszystkie specjalnie budowane niszczyciele eskortowe miały wyporność standardową 1000 - 1400 ton. Ich uzbrojenie artyleryjskie składało się z kilku dział uniwersalnych (brytyjskie: 4-6 dział kalibru 102 mm, amerykańskie: 3 x 76 mm lub 2 x 127 mm, japońskie: 3 x 127 mm) oraz działek przeciwlotniczych. Okręty te miały ponadto wyrzutnie i miotacze bomb głębinowych, część typów miała też 2-4 wyrzutni torpedowych. Szybkość jednostek brytyjskich i japońskich, napędzanych turbinami parowymi wynosiła 25-27 węzłów[1][4], jedynie amerykańskie posiadały napęd turbinowy lub dieslowski i osiągały 19-24 w[3].

Tuż przed II wojną światową i podczas niej także Włosi zbudowali serię okrętów typów Orsa (Pegaso) i Ciclone o charakterystykach i przeznaczeniu odpowiadającym niszczycielom eskortowym[5] (klasyfikowanych przez nich oficjalnie początkowo jako eskortowce, następnie torpedowce, w końcu "torpedowce eskortowe" - torpediniera di scorta)[6]. Podobne okręty powstały także w ZSRR - typ Jastreb, klasyfikowany jako dozorowce (storożewoj korabl; pierwsza jednostka weszła do służby dopiero w 1945)[7]. Niektóre publikacje za niszczyciele eskortowe uważają niemieckie duże torpedowce typu 1939, o podobnych charakterystykach i zastosowaniu, lecz wyróżniające się silnym uzbrojeniem torpedowym (klasyfikowane były oficjalnie jako torpedowce floty)[5].

Przebudowane niszczyciele eskortoweEdytuj

 
Brytyjski niszczyciel eskortowyHMS "Achates", przebudowany z niszczyciela starszego typu A (pozostawiono jedynie dwa działa z czterech)

Przebudowa do celów eskortowych dotyczyła mniejszych niszczycieli, o wyporności 1000-1400 ton, starszych typów, jak amerykańskie typy flush-deck (Wickes i Clemson) i angielskie typy V/W z I wojny światowej i A-I z I połowy lat 30. (np. ORP "Garland")[1]. Okręty te miały zdejmowaną część dział artylerii głównej i wyrzutni torpedowych, w zamian instalowano więcej miotaczy i zrzutni bomb głębinowych lub wyrzutni rakietowych bomb głębinowych przeciw okrętom podwodnym oraz małokalibrowych działek przeciwlotniczych, czasem dział przeciwlotniczych średniego kalibru. Okręty te zachowały prędkość 30-35 węzłów, z wyjątkiem części jednostek, w których likwidowano część kotłowni dla zwiększenia zapasu paliwa i zasięgu (brytyjski program LRE - long range escort) i które osiągały ok. 25 węzłów[1]. Przebudowane brytyjskie i amerykańskie okręty tego rodzaju używane były przede wszystkim przez marynarkę brytyjską. Okręty takie są tradycyjnie także określane jako niszczyciele eskortowe w polskiej literaturze[8], lecz oficjalnie nie były w taki sposób zaklasyfikowane. Również marynarka japońska używała pewnej liczby starszych lub zdobycznych niszczycieli analogicznie przebudowanych do celów eskortowych, z osłabionym uzbrojeniem i zdemontowaną częścią kotłowni, lecz klasyfikowanych jako okręty patrolowe (Shokai Tei)[4].

Stosunek do innych klasEdytuj

Niszczyciele eskortowe specjalnej budowy były wyodrębnioną klasą okrętów eskortowych, odmienną od eskortowców. Były one bardziej uniwersalne i najczęściej szybsze od zbliżonych wielkością fregat, korwet i slupów (eskortowców). Typy brytyjskie i japońskie miały silniejsze uzbrojenie artyleryjskie od fregat i korwet (chociaż nie od slupów). Miały one natomiast z reguły słabsze uzbrojenie przeciwpodwodne od wyspecjalizowanych w tym zakresie fregat i korwet. Nieco inaczej zaprojektowane były amerykańskie niszczyciele eskortowe, mając silne uzbrojenie przeciwpodwodne przy prędkości zbliżonej lub niewiele większej od fregat i porównywalnym lub nawet słabszym we wczesnych typach uzbrojeniu artyleryjskim[3] (należy dodać, że amerykańskie niszczyciele typu Evarts wręcz klasyfikowane były we flocie brytyjskiej jako fregaty typu Captain). Część niszczycieli eskortowych, w tym amerykańskie jednostki, wyróżniała się jednak spośród innych okrętów eskortowych posiadaniem uzbrojenia torpedowego, co zwiększało ich uniwersalność w zakresie możliwości zwalczania okrętów nawodnych.

Zanik klasyEdytuj

Po II wojnie światowej niszczyciele eskortowe zanikły jako wyodrębniona klasa okrętów, zastąpione przez nowe uniwersalne okręty eskortowe, klasyfikowane na ogół jako fregaty i korwety. Jedynie Amerykanie w latach 50. wcielili jeszcze dwie krótkie serie okrętów typów Dealey i Claud Jones, klasyfikowanych przez nich jako niszczyciele eskortowe (destroyer escort), odpowiadających charakterystykami fregatom. W 1975 zostały oficjalnie przeklasyfikowane na fregaty.

Same okręty przetrwały dłużej od swojej klasy - amerykańskie niszczyciele eskortowe z czasów II wojny światowej używane były jeszcze w latach 90. w marynarkach niektórych państw Azji i Ameryki Południowej.

Polskie niszczyciele eskortoweEdytuj

W Polskiej Marynarce Wojennej używano niszczycieli eskortowych:

Przykładowe charakterystykiEdytuj

Niszczyciele eskortowe budowane podczas II wojny światowej
Typ Państwo;
wejście do służby
wyporność:
standardowa;
pełna [t]
długość;
szerokość [m]
uzbrojenie (ilość i kaliber dział) prędkość
[węzeł]
typ Hunt II Wlk. Bryt.; 1940 1050 1490 85 9,6 6x102 mm, 4x40 mm, 2x20 mm, 4 mbg, bg 27
typ Hunt III Wlk. Bryt.; 1941 1050 1490 85 9,6 4x102 mm, 4x40 mm, 2x20 mm, 2 wt, 4 mbg, bg 27
typ Evarts USA; 1943 1140 1430 86,8 10,5 3x76 mm, 4x28 mm, 9x20 mm, 8 mbg, mbg Jeż, bg 19,5
typ Buckley USA; 1943 1400 1740 91,8 11 3x76 mm, 4x28 mm, 6x20 mm, 3 wt, 8 mbg, mbg Jeż, bg 23
typ Edsall USA; 1943 1200 1590 91,8 11 3x76 mm, 2x40 mm, 8x20 mm, 3 wt, 8 mbg, mbg Jeż, bg 21
typ Rudderow USA; 1944 1450 1810 91,8 11 2x127 mm, 4x40 mm, 12x20 mm, 3 wt, 8 mbg, mbg Jeż, bg 24
typ Matsu[4] Japonia; 1944 1262 1650 100 9,4 3x127 mm, 24x25 mm, 4 wt, 4 mbg, 36 bg 27,8
Zbliżone okręty innych państw
typ Orsa Włochy; 1938 1000 1575 89 9,7 2x100 mm, 8 wkm, 4 wt 450 mm, 6 mbg, bg 28
typ Jastreb[7] ZSRR; 1945 920 1073 85,7 8,4 3x100 mm, 4x37 mm, 4 wkm, 3 wt 450 mm, 20 bg 33,5
typ 1939 Niemcy; 1942 1294 1754 102,5 10 4x105 mm, 4x37 mm, 6x20 mm, 6 wt 533 mm, 4 mbg, 18 bg 33
Niszczyciele eskortowe przebudowane z niszczycieli (zestaw uzbrojenia był zmienny)
Nazwa / typ Państwo wyporność
standardowa [t]
długość;
szerokość [m]
uzbrojenie prędkość [węzeł] uwagi
ORP Garland Wlk. Brytania 1335 98 10,1 3x120 mm, 1x76 mm, 8 wkm, 4 wt, 4 mbg, 70 bg (1941) 35 przebudowany niszczyciel typu G
Typ Towns USA / Wlk. Bryt 1190 96 9,7 1x102 mm, 1x76 mm, 4 x 20 mm, 3 wt, 2 wbg, 4 mbg, mbg Jeż, bg (1942) 30 przebudowany niszczyciel typu Flush-deck
Typ V/W Wlk. Bryt 1100 95 9 2x102 mm, 1x76 mm, 2x40 mm, 2x20, 2 wbg, 4 mbg, mbg Jeż, bg (1942) 34 przebudowany niszczyciel typu V/W (różne warianty uzbrojenia)

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e A. Daszjan (А.В. Дашьян), Korabli Wtoroj mirowoj wojny. WMS Wielikobritanii. Czast 2 (Корабли Второй мировой войны. ВМС Великобритании. Часть 2), Morskaja Kollekcja 5/2003
  2. Brian Lavery, Churchill's Navy: The Ships, Men and Organisation, 1939-1945, Conway Maritime Press Ltd, ​ISBN 1-84486-035-3​, s. 226
  3. a b c Wojciech Holicki, Amerykańskie niszczyciele eskortowe II wojny światowej. Cz. I w: nowa Technika Wojskowa 7/1998, s. 51
  4. a b c d W. Daszjan: Korabli Wtoroj mirowoj wojny. WMS Japonii. Czast 2. (Корабли Второй мировой войны. ВМС Японии. Часть 2), seria Morskaja Kollekcja 7/2004
  5. a b Za niszczyciele eskortowe typy Pegaso i Typ 1939 uważa np. Roger Chesneau (red.): Conway's All the World's Fighting Ships 1922-1946, Londyn 1992, ​ISBN 0-85177-146-7
  6. - Orsa Avviso scorta - strona Marynarki Włoch
  7. a b S.W.Patjanin: Korabli Wtoroj Mirowoj wojny. Wojenno-morskoj fłot SSSR, Morskaja Kampania 3/2009
  8. Np. Jerzy Pertek, Wielkie dni małej floty, Poznań, 1976.

Zobacz teżEdytuj