Nosacz sundajski

gatunek ssaka

Nosacz sundajski[13], nosacz[14], nosacz trąbowy[13] (Nasalis larvatus) – gatunek ssaka naczelnego z podrodziny gerez (Colobinae) w obrębie rodziny koczkodanowatych (Cercopithecidae) wyróżniający się charakterystycznym nosem.

Nosacz sundajski
Nasalis larvatus[1]
(Wurmb, 1787)
Ilustracja
Samica
Ilustracja
Samiec
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd naczelne
Podrząd wyższe naczelne
Nadrodzina koczkodanowce
Rodzina koczkodanowate
Podrodzina gerezy
Plemię Presbytini
Rodzaj Nasalis
É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812[2]
Gatunek nosacz sundajski
Synonimy

Rodzaju:

Gatunku:

Kategoria zagrożenia (CKGZ)[12]
Status iucn3.1 EN pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

Zasięg występowania

Nosacz sundajski występuje na Borneo (stany Sabah i Sarawak, Brunei i Kalimantan) oraz na satelickich wyspach Berhala, Sebatik i Laut[15].

Taksonomia

Gatunek został po raz pierwszy opisał naukowo w 1787 roku niemiecki botanik Friedrich von Wurmb nadając mu nazwę Cercopithecus larvatus[6]. Holotyp pochodził z Pontianak w zachodnim Kalimantanie w Indonezji[16]. Jedyny przedstawiciel rodzaju nosacz[13] (Nasalis), który utworzył w 1812 roku francuski przyrodnik Étienne Geoffroy Saint-Hilaire[2].

Rozpoznano dwa podgatunki (larvatus i orientalis), ale różnica między nimi jest niewielka, a takson orientalis nie jest uznawany przez wszystkich uczonych[15]. Autorzy Illustrated Checklist of the Mammals of the World uznają ten takson za gatunek monotypowy[15].

Etymologia

  • Nasalis: łac. nasalis „z nosem”, od nasus „nos”[17].
  • Hanno: etymologia niejasna, Gray nie wyjaśnił znaczenia nazwy rodzajowej, prawdopodobnie na cześć Hannona (?–?), żeglarza z Kartaginy, który odwiedził zachodnie wybrzeże Afryki w V lub VI wieku p.n.e.; opowieść o jego podróży zawiera najwcześniejsze relacje o niektórych większych małpach człekokształtnych[18].
  • Rhinalazon: gr. ῥιςrhis, ῥινος rhinos „nos, pysk”; αλαξων alazōn „wędrowiec, tułacz, włóczęga”[19].
  • Rhynchopithecus: gr. ῥυγχος rhunkhos „pysk, ryj”; πιθηκος pithēkos „małpa”[20].
  • larvatus: łac. larvatus „zamaskowany”, od larva „maska”[21].

Morfologia

Długość ciała (bez ogona) samic 61–64 cm, samców 73–76 cm, długość ogona samic 55–62 cm, samców 66–67 cm; masa ciała samic około 10 kg, samców 20–24 kg[22]. Samiec ma wydatny, rozszerzony na końcu nos w kształcie ogórka, u starych samców nos wydłuża się do 10 cm i zwisa. Nos samicy jest mniejszy i zadarty ku górze. Długość ogona nieznacznie przekracza długość ciała. Ubarwienie grzbietu i ramion od różowego, czerwonego do brązowego. Kończyny i ogon są szare.

Ekologia

Gatunek żyje w przybrzeżnych lasach namorzynowych i w lasach deszczowych wzdłuż rzek i estuariów. Nosacze sundajskie prowadzą dzienny, głównie nadrzewny tryb życia. Największą aktywność wykazują od późnego popołudnia do zmroku. Żywią się liśćmi, owocami i nasionami. Zjadają również drobne bezkręgowce. Żyją w małych, trwałych grupach złożonych z samca i kilku samic. Takie grupy tworzą luźne stado liczące do 32 osobników. Nie wykazują cech terytorialnych. Dobrze pływają i nurkują.

Po 166-dniowej ciąży samica rodzi jedno młode, które pozostaje przy niej około roku. Samce osiągają dojrzałość płciową w siódmym roku życia.

Nosacz jest gatunkiem zagrożonym wyginięciem.

 
Przykładowy mem z nosaczem

Nosacz w kulturze

Ze względu na swój charakterystyczny wygląd, nosacz sundajski jest bardzo rozpoznawalnym zwierzęciem. Najbardziej znanym przejawem popularności nosaczy są powstające od około 2007 roku memy internetowe korzystające z podobizny małpy, początkowo na polskiej sekcji globalnego forum skyscrapercity.com w wątku „100 lat planowania” poświęconemu zagospodarowaniu przestrzeni publicznej w Polsce, gdzie umieszczał i spopularyzował je jeden z moderatorów, by w sposób satyryczny ukazać stereotypy na temat mieszkańców Polski, potocznie nazywanych „januszami”. Od około 2016 memy stały się popularne w skali całego polskiego Internetu[23][24].

Przypisy

  1. Nasalis larvatus, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. a b É. Geoffroy Saint-Hilaire. Tableau des quadrumanes, ou des Animaux composant le premier Ordre de la Classe des Mammifères. „Annales du Muséum National d’Histoire Naturelle”. 19, s. 90, 1812 (fr.). 
  3. J.E. Gray. On the Natural Arrangment of Vertebrose Animals. „The London Medical Repository”. 15, s. 297, 1821 (ang.). 
  4. C.W.L. Gloger: Gemeinnütziges Hand- und Hilfsbuch der Naturgeschichte. Für gebildete Leser aller Stände, besonders für die reifere Jugend und ihre Lehrer. Breslau: A. Schulz, 1842, s. xxvii, 36. (niem.)
  5. A.G. Dahlbohm: Zoologiska Studier, afhandlande djwcrikets naturlija familjer, till den studerande ungdomens tjenst utarbetade: Auch m. d. T.: Studia zoologica, familias regni animalis tractantia, in usum studiosae juventutis accommodata. Lund: Druck v. Berling, 1857, s. 91. (niderl. • łac.)
  6. a b F. von Wurmb. De kahau een lang-staartige aap. „Verhandelingen van het Bataviaasch Genootschap der Kunsten en Wetenschappen”. 3, s. 353, 1787 (niderl.). 
  7. Kerr 1792 ↓, s. 72.
  8. Kerr 1792 ↓, s. 73.
  9. Tableau des divisions, sous-divisions, ordres et genres des mammifères. W: B.G. de Lacépède: Discours d’ouverture et de clôture du cours d’histoire naturelle, donné dans le Muséum national d’Histoire naturelle, l’an VII de la République, et tableaux méthodiques des mammifères et des oiseaux. Paris: Plassan, 1799. (fr.)
  10. N.A. Vigors & T. Horsfield. Observations on some of the Mammalia contained in the Museum of the Zoological Society. „The Zoological journal”. 4, s. 112, 1829 (ang.). 
  11. F.N. Chasen. A handlist of Malaysian mammals. „Bulletin of the Raffles Museum”. 15, s. 84, 1940 (ang.). 
  12. R. Boonratana i inni, Nasalis larvatus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2021 [online], wersja 2021-2 [dostęp 2021-09-11] (ang.).
  13. a b c Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 49. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.)
  14. K. Kowalski (red.), A. Krzanowski, H. Kubiak, B. Rzebik-Kowalska & L. Sych: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, s. 227–228, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0637-8.
  15. a b c C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 256. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.)
  16. D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Species Nasalis larvatus. W: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-09-11].
  17. Palmer 1904 ↓, s. 449.
  18. Palmer 1904 ↓, s. 308.
  19. Palmer 1904 ↓, s. 604.
  20. Palmer 1904 ↓, s. 610.
  21. J.A. Jobling: Key to Scientific Names in Ornithology (ang.). W: Birds of the World [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. [dostęp 2021-09-11].
  22. D. Zinner, G.H. Fickenscher, Ch. Roos, M.V. Anandam, E.L. Bennett, T.R.B. Davenport, N.J. Davies, K.M. Detwiler, A. Engelhardt, A.A. Eudey, E.L. Gadsby, C.P. Groves, A. Healy, K.P. Karanth, S. Molur, T. Nadler, M.C. Richardson, E.P. Riley, A.B. Rylands, L.K. Sheeran, N. Ting, J. Wallis, S.S. Waters & D.J. Whittaker: Family Cercopithecidae (Old World Monkeys). W: R.A. Mittermeier, A.B. Rylands & D.E. Wilson (red. red.): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 3: Primates. Barcelona: Lynx Edicions, 2013, s. 730–731. ISBN 978-84-96553-89-7. (ang.)
  23. Uniwersytet Memologii Stosowanej - nosacz sundajski, joemonster.org [dostęp 2019-06-03] (pol.).
  24. Bartosz Godziński, Nosacz a sprawa polska. Dlaczego małpy stały się tłem do popularnych memów o Polakach?, naTemat.pl, 21 czerwca 2017 [dostęp 2018-03-29] (pol.).

Bibliografia