Ożanka (Teucrium L.) – rodzaj roślin z rodziny jasnotowatych. Obejmuje około 250[4][5] gatunków. Rozprzestrzenione są one na całym świecie, głównie w Eurazji, sięgając po Australię i Nową Zelandię[6], przy czym najbardziej zróżnicowane są w basenie Morza Śródziemnego[4] (w Europie rośnie 49 gatunków)[6]. W Polsce występuje 5 gatunków[7]. Łacińską nazwę nadano dla upamiętnienia króla Teukrosa, który wykorzystywał rośliny w lecznictwie[8]. Niektóre gatunki są uprawiane jako rośliny ozdobne. Nadają się na rabaty i żywopłoty. Większość gatunków jest nieodporna na mróz. Z tego powodu w Polsce uprawia się tylko nieliczne gatunki[8]. Ożanka nierównoząbkowa T. scorodonia wykorzystywana była w ziołolecznictwie[6]. Nadal stosowane są napary z ożanki właściwej T. chamaedrys i ożanki popielatej T. polium. T. marum ma zapach atrakcyjny dla kotów[4].

Ożanka
Ilustracja
Morfologia (ożanka pierzastosieczna)
Systematyka[1][2]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Podkrólestwo rośliny zielone
Nadgromada rośliny telomowe
Gromada rośliny naczyniowe
Podgromada rośliny nasienne
Nadklasa okrytonasienne
Klasa Magnoliopsida
Nadrząd astropodobne
Rząd jasnotowce
Rodzina jasnotowate
Rodzaj ożanka
Nazwa systematyczna
Teucrium L.
Sp. Pl. 562. 1753
Typ nomenklatoryczny

Teucrium fruticans L.[3]

MorfologiaEdytuj

 
Teucrium fruticans
Pokrój
Rośliny jednoroczne, byliny, krzewinki i krzewy osiągające do 2 m wysokości[6].
Liście
Ulistnienie nakrzyżległe. Liście aromatyczne, zwykle pojedyncze, karbowane lub ząbkowane, rzadko głębiej wcinane[6].
Kwiaty
Pojedyncze w kątach liści lub zebrane w okółkach w szczytowej części pędu. Kielich zrosłodziałkowy, 5-ząbkowy. Korona biała, żółtawa, różowa lub niebieska, dwuwargowa. Warga górna zredukowana i często nieobecna, warga dolna trójdzielna, powstała przez zrośnięcie trzech płatków; z większą i zaokrągloną łatką środkową i mniejszymi bocznymi. Cztery pręciki wystają z rurki korony i odgięte są do dołu. Zalążnia złożona z dwóch owocolistków, dwukomorowa, w każdej komorze z dwoma zalążkami. Szyjka słupka pojedyncza z dwudzielnym znamieniem[6].
Owoc
Czterodzielna rozłupnia, rozpadająca się na cztery pojedyncze rozłupki[6].

SystematykaEdytuj

Synonimy[9]

Kinostemon Kudô

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)

Należy do rodziny jasnotowatych (Lamiaceae) Lindl., która jest jednym z kladów w obrębie rzędu jasnotowców (Lamiales) Bromhead z grupy astrowych spośród roślin okrytonasiennych[2].

Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa jasnotowe (Lamiidae Takht. ex Reveal), nadrząd Lamianae Takht., rząd jasnotowce (Lamiales Bromhead), podrząd Lamiineae Bessey in C.K. Adams, rodzina jasnotowate (Lamiaceae Lindl.), podrodzina Teucrioideae Caruel in Parl., plemię Teucrieae Dumort., rodzaj ożanka (Teucrium L.)[10].

Gatunki flory Polski[7]
Wykaz gatunków[5][11][12]

PrzypisyEdytuj

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. a b Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-03-31] (ang.).
  3. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-04-03].
  4. a b c David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 915. ISBN 978-1-107-11502-6.
  5. a b Teucrium. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2019-03-07].
  6. a b c d e f g Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 278. ISBN 0-333-74890-5.
  7. a b Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  8. a b Geoffrey Burnie i inni, Botanica : ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134.
  9. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2011-01-02].
  10. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Teucrium (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-04-03].
  11. Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 183. ISBN 978-83-925110-5-2.
  12. Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.