Otwórz menu główne
Obóz janowski. Więźniowie przy pracy
Członkowie tzw. Sonderkommando 1005 w obozie janowskim przy młynie do mielenia kości zmarłych
Orkiestra obozowa

Obóz janowski, KZ Janowskaniemiecki obóz koncentracyjny we Lwowie.

Spis treści

HistoriaEdytuj

Po zajęciu Lwowa 30 czerwca 1941 i dokonanych w pierwszych dniach okupacji pogromach ludności żydowskiej, Niemcy nakazali wydzielenie i odgrodzenie getta – dzielnicy żydowskiej, w której mieli zamieszkać wszyscy Żydzi. Tworzenie ogrodzenia wokół obszaru getta ukończono w październiku 1941 roku[1].

Oprócz getta przy ul. Janowskiej 134, na terenie fabryki budowy maszyn młyńskich Steinhausa, hitlerowscy okupanci założyli zakłady zbrojeniowe, znacznie powiększone we wrześniu 1941. Pracowali w nich skoszarowani od 31 października 1941 robotnicy żydowscy. W listopadzie oficjalnie budowany obóz pracy podporządkowano SS oraz DAW – Deutsche Ausrüstungswerke, a komendantem został Fritz Gebauer[1].Natychmiast po utworzeniu obozu zaczęto oprócz Żydów kierować do niego więźniów politycznych oraz radzieckich jeńców wojennych. Od wiosny 1942 do obozu kierowano także transporty Żydów z innych rejonów i z zagranicy. Obóz janowski był obozem tranzytowym, z niego kierowano więźniów do obozu zagłady w Bełżcu.

Zimą 1942 obóz znacznie rozbudowano, zaś od wiosny 1943 utworzono także obóz kobiecy. W szczytowym momencie w obozie janowskim znajdowało się 30 tys. kobiet i mężczyzn[1]. W obozie pracowali również Polacy i Ukraińcy. Byli oddzieleni od Żydów i zwykle po odbyciu kilkumiesięcznej kary wypuszczani na wolność[1].

Obóz składał się z kilku części. Pierwszą zajmowały budynki administracyjne, domy oficerów oraz kwatery ukraińskich strażników służących wcześniej w Armii Czerwonej. W centrum części administracyjnej znajdowała się willa Obersturmführera Gustava Willhausa, który przejął nadzór nad obozem wiosną 1942 r.[1] W drugiej części obozu znajdowały się baraki więźniów, kuchnia, plac apelowy. Za pagórkami znajdowało się miejsce wykonywania egzekucji oraz zakopywania ofiar. W trzeciej części obozu umieszczono warsztaty zbrojeniowe administrowane przez Hauptsturmführera SS Fritza Gebauera.

W lipcu 1943 r. Willhaus został przeniesiony, a jego miejsce zajął z Hauptsturmführer SS Franz Warzog[1].

Wstępem do likwidacji obozu miała być akcja zacierania śladów zbrodni. W obozie utworzono tzw. Sonderkommando 1005, którego zadaniem było wydobywanie ciał pomordowanych, palenie ich i mielenie popiołów. W dniu 19 listopada 1943 członkowie Sonderkommando 1005 zorientowali się, że obóz janowski jest otaczany przez Niemców, w związku z czym zaatakowali SS-manów i ukraińskich strażników, dzięki czemu kilkudziesięciu z więźniów udało się uciec[1]. Pozostałych Niemcy w większości wymordowali, po czym obóz w lipcu 1944 roku zlikwidowano po zatarciu śladów dokonywanych w nim zbrodni[1].

Przez okres działania obozu wg szacunków sowieckich zginęło w nim do 200 tysięcy ludzi, w większości zamordowanych lub zmarłych z chorób i głodu[2], wg innych szacunków zginęło w obozie janowskim kilkadziesiąt tysięcy osób, a w gettcie lwowskim około 100 tys. osób[1].

Obóz opisany przez Stanisława Lema w książce „Eden” jako opis obozu zagłady na innej planecie przypuszczalnie odnosi się do obozu janowskiego[3].

WięźniowieEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i 75 lat temu wybuchł bunt więźniów w obozie przy ul. Janowskiej we Lwowie, „dzieje.pl” [dostęp 2018-11-19] (pol.).
  2. A. Redzik, Janowskie piekło, [w:] Michał Maksymilian Borwicz, Uniwersytet zbirów. Rzecz o obozie janowskim we Lwowie 1941-1944, Kraków: Wysoki Zamek 2014, s. 235. ​ISBN 978-83-939586-3-4
  3. Wyborcza.pl, wyborcza.pl [dostęp 2017-11-25].

BibliografiaEdytuj

  • Michał Maksymilian Borwicz: Uniwersytet zbirów, Kraków 1946, wyd. przez Centralną Żydowską Komisję Historyczną przy C. K. Żydów Polskich – oddział w Krakowie; 2 wydanie: Michał Maksymilian Borwicz, Uniwersytet zbirów. Rzecz o Obozie Janowskim we Lwowie 1941-1944, Kraków: Wysoki Zamek 2014. ​ISBN 978-83-939586-3-4
  • Janina Hescheles: Oczyma dwunastoletniej dziewczyny. Pamiętnik Janiny Hescheles (= Trough the Eyes of a 12-Year-Old Girl). Centralny Komitet Żydów Polskich, Kraków 1946
  • A. Redzik, Janowskie piekło, [w:] Michał Maksymilian Borwicz, Uniwersytet zbirów. Rzecz o Obozie Janowskim we Lwowie 1941-1944, Kraków: Wysoki Zamek 2014, s. 220-238. ​ISBN 978-83-939586-3-4
  • Leszek Allerhand, Żydzi Lwowa. Opowieść, przedmowa Adam Redzik, zredagował i uzupełnił Janusz Kanimir, Kraków-Warszawa 2010; ​ISBN 978-83-931113-0-5​; ​ISBN 978-83-931222-0-2
  • Maurycy Allerhand, Leszek Allerhand, Zapiski z tamtego świata. Zagłada we Lwowie w dzienniku Profesora i wspomnieniach jego wnuka, posłowie Adam Redzik, red. Adam Redzik, Jacek Tokarski, Kraków: Instytut Allerhanda, Wydawnictwo Wysoki Zamek 2011, ss. 168; ​ISBN 978-83-931222-1-9​; ​ISBN 978-83-931373-8-1
  • Kurt I. Levin – Przeżyłem. Saga Świętego Jura spisana w roku 1946
  • Енциклопедія українознавства, tom 10, s. 3974, Lwów 2000, ​ISBN 5-7707-4048-5