Ochra (stgr. ὤχρα ōchra, z ὠχρός ōchrós – żółty, blady) – rodzaj pelitycznej zwietrzeliny skał i iłów bogatych w związki żelaza, wykorzystywany jako naturalny, nieorganiczny pigment o barwie od żółtej do brązowej.

Ochra
 
ilustracja
Przybliżone współrzędne barw1
Hex (szesnastkowo) #CC7722
RGB [0-255] (204, 119, 34)
CMYK [0–100%] (0, 42%, 83%, 20%)
HSV [°, %, %] (30°, 83%, 80%)
1dla większości barw są to tylko dane orientacyjne
Strumyk zabarwiony ochrą

WystępowanieEdytuj

Ochra powstaje przez zmieszanie glinokrzemianów i substancji barwnych, głównie tlenków żelaza. Ilość i rozdrobnienie tlenków żelaza, oraz tlenków i wodorotlenków manganu wpływa na barwę. Barwnik ten jest wykrywany makroskopowo, między innymi dzięki analizie fizyko-chemicznej.

 
Złoża ochry w Roussillon we Francji

Ochry powstają w strefie wietrzenia macierzystych minerałów. Można wyróżnić ochrę żelazistą, żółtą ochrę antymonową, kremowo-żółtą ochrę bizmutową, czarną ochrę molibdenową, cytrynowo-żółtą ochrę uranową. Obok metali, które mogą występować w postaci różnych związków chemicznych (tlenki, tlenowodorotlenki, krzemiany, siarczany), występują domieszki, przeważnie minerały ilaste, kwarc drobnoziarnisty, szczątki organiczne i inne substancje.

Kolor i odcień ochry może być modyfikowany przez obróbkę termiczną. Żółta ochra podgrzana do 200 °C zmienia kolor w kierunku pomarańczowo-czerwonym. Stosowanie wyższych temperatur pozwala uzyskać ciemniejsze odcienie, aż do ciemnowiśniowego i ciemnobrunatnego.

Historia i zastosowaniaEdytuj

Ochra towarzyszy ludzkości od początku naszego gatunku[1]. W wielu kulturach, szczególnie ochra czerwona miała i nadal ma znaczenie rytualne i obrzędowe.[2]

Ochra była używana przez społeczności paleolitu, mezolitu i neolitu do konserwacji i obróbki skór oraz jako barwnik wyrobów artystycznych.

Stosowana jest w przemyśle do produkcji farb, lakierów, zabarwiania wyrobów ceramicznych, materiałów budowlanych, także w przemyśle kosmetycznym.

W języku polskim funkcjonuje termin ugier, który odnosi się do ochry z skały ilasto-limonitowej, występuje w różnych odcieniach od jasno żółtego do brązowego.

Współcześnie słowem ochra, najczęściej określa się w farbach artystycznych, tlenki żelazowe żółte, numer indeksu kolorów PY42, w przeciwieństwie do ochr naturalnych, którym przypisany jest indeks PY43. Sjeną w takich farbach nazywana jest mieszanina syntetycznych tlenków żelaza, żółtego, czerwonego i czarnego. W farbach przemysłowych kolor nazywany ochrą lub sjeną, może być mieszaniną pigmentów, innych niż tlenki żelazowe.

Nomenklatura w malarstwieEdytuj

  • umbry - różne odmiany brązowe, zielone itp, ochra brązowa - zawartość tlenku manganu od 5% do 20%, najczęściej pozyskiwana z gliny suszonej. Numer pigmentu PBr7, PBr8.
  • ugry:
    • ugier złoty, ugier żółty, ochra złota - pozyskiwany przez zmielenie skały np. limonitu, znikoma zawartość tlenku manganu. W oleju lnianym żółty pigment ciemnieje, najczęściej powstaje kolor żółto-brązowy, kolor ochry. Numer pigmentu w indeksie PY43.
    • ugier ciemny, ochra ciemna, sjena, satynober - żółty lub żólto-brązowy pigment z zawartością mniej niż 5% tlenku manganu. Numer indeksu kolorów PY43.
    • ugier czerwony, hematyt, ziemia czerwona, puzzola, ochra czerwona - różna zawartość tlenku manganu. Numer pigmentu PR102.
    • ugier laserunkowy/transparentny - bardzo drobne cząsteczki pigmentu powstałe w procesie sedymentacji. W zależności od koloru pigment PY43, PR102.

Polska normaEdytuj

Polska norma BN-69/6046-08 rozróżnia ochry, według odcieni na:

  • ochra jasna
  • ochra złocista
  • satynober średni
  • ochra czerwona

Zobacz teżEdytuj

  • Roussillon – miejscowość we Francji
  • ochronoza – genetycznie uwarunkowana choroba, z ochrowym zabarwieniem tkanki łącznej

PrzypisyEdytuj

BibliografiaEdytuj

  • W. Ryka, A. Maliszewska, Słownik petrograficzny, Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1982, ISBN 83-220-0150-9.