Odłupek – fragment surowiaka oddzielony na skutek intencjonalnego uderzenia. Powstaje poprzez uderzenie tłuczkiem w odpowiednio dobraną płaszczyznę surowiaka, zwaną piętą lub podstawą uderzeń. W momencie oddzielenia odłupka na surowiaku pojawiał się jego negatyw (powierzchnia negatywowa). Surowiak stawał się odtąd rdzeniem.

Odłupek odpadkowy
Odłupek

Oddzielony na skutek intencjonalnego uderzenia odłupek charakteryzuje się trzema zasadniczymi płaszczyznami, którymi są:

  • płaszczyzna górna (strona górna), która jest naturalną płaszczyzną surowiaka, jeżeli odłupek oddzielono jako pierwszy od danego rdzenia (tzw. odłupek degrosisażowy, lub powierzchnią negatywową po poprzednio oddzielonych odłupkach z tego samego rdzenia z widocznym negatywem sęczka i fal odbicia, albo oboma powierzchniami łącznie. Krawędzie dzielące poszczególne negatywy lub też oddzielające negatywy od powierzchni naturalnych zwą się burtami lub graniami międzynegatywowymi;
  • płaszczyzna dolna (strona dolna lub pozytywowa), którą dany odłupek przylegał do rdzenia. Płaszczyzna ta ma typowe cechy przełamu intencjonalnego, tj. sęczek z zaznaczonym niekiedy stożkiem uderzenia i występującymi często skazami oraz fale odbicia wskazujące na kierunek odbicia. Linia przedłużająca kierunek odbicia, która przechodzi przez punkt uderzenia i dzieli sęczek na dwie części, zwana jest osią odłupka;
  • piętka, która jest fragmentem pięty (płaszczyzny uderzeń) na rdzeniu, zabranym przez odłupek.

Odłupki dzielimy pod względem metrycznym na:

  • odłupki, których długość jest równa lub mniejsza od dwu szerokości;
  • wióry, których długość jest większa od dwu szerokości i krawędzie boczne przynajmniej w części są równoległe.

Wśród odłupków możemy wydzielić:

  • narzędzia nieretuszowane (lub użytkowane) bez wtórnej obróbki (retuszu);
  • półsurowiec przeznaczony do dalszej przeróbki na narzędzia;
  • odłupki odpadkowe, nie odpowiadające - w danej konkretnej sytuacji - dwom pierwszym kategoriom.

Odłupki znajdowane są na stanowiskach archeologicznych kultur środkowego paleolitu: klaktońskiej, lewaluaskiej, tejackiej i mustierskiej. Odłupki spotykane są też w kulturze aszelskiej, często też występują razem z pięściakami. Odłupki wytwarzał m.in. Homo erectus i neandertalczyk.