Odmiana językowa

wyodrębniona forma systemu językowego

Odmiana językowa (ang. language variety, speech variety), niekiedy również lekt (ang. lect) lub kod językowy[1] – wyodrębniona forma realizacji mowy, zbiór pewnych elementów językowych, wyróżnionych pod względem funkcjonalnym, socjalnym, terytorialnym[2]. Mianem odmiany można określić pewien język, dialekt czy też rejestr, styl lub odmianę standardową danego języka[3]. Pojęcie odmiany językowej bywa odróżniane od pojęcia wariantu – pod tym drugim określeniem rozumie się wówczas pojedyncze cechy lub elementy językowe, w przeciwieństwie do odmiany jako zespołu jednostek o podobnej dystrybucji[2].

Stosowanie terminu „odmiana językowa” w odniesieniu do różnych form mowy pozwala uniknąć używania oznaczenia „język”, które jest popularnie kojarzone z językiem standardowym oraz terminu „dialekt”, który bywa rezerwowany dla kodów terytorialnych, postrzeganych jako mniej prestiżowe lub mniej „poprawne” niż standard literacki[4]. W dyskursie lingwistycznym mowa zarówno o standardowych (literackich), jak i niestandardowych (nieliterackich) odmianach językowych[5]. Termin „lekt” pozwala neutralnie określić środek komunikacji pewnej społeczności w sytuacjach, gdy wybór precyzyjniejszej jednostki klasyfikacyjnej byłby kwestią sporną. Na neutralne określenie bytów językowych bywa używane także oznaczenie „idiom”, spotykane m.in. w serbsko-chorwackiej tradycji lingwistycznej[6][7][8][9]. Niektórzy badacze posiłkują się terminem „forma egzystencji języka”[2].

Wśród odmian językowych można wyróżnić odmiany socjalne (diastratyczne), terytorialne (diatopiczne, geograficzne) oraz sytuacyjne (diafazyczne, funkcjonalne)[2][10]. Zróżnicowanie polegające na odrębności leksykalnej, takie jak slang czy żargon, rozważane jest często w ramach konkretnych stylów lub poziomów formalności (rejestrów), choć takie formy również bywają ujmowane jako swoiste odmiany językowe[3].

DialektyEdytuj

Osobny artykuł: Dialekt.

O’Grady et al. definiują „dialekt”: „regionalna lub społeczna odmiana języka, cechująca się swoistymi właściwościami fonologicznymi, składniowymi i leksykalnymi[3]. Dialekt o podłożu regionalnym określany jest mianem dialektu regionalnego (in. regiolekt, geolekt[11]); sporadycznie spotyka się również terminy „regionalekt”[12] i „topolekt”[13], zwłaszcza w kontekście języka chińskiego. Lingwiści wyróżniają także odmiany powiązane z konkretnymi grupami etnicznymi (etnolekty), klasami socjoekonomicznymi (socjolekty) lub innymi wyodrębnionymi wspólnotami społeczno-kulturowymi. Badaniem dialektów i ich rozmieszczenia geograficznego zajmuje się dialektologia[3].

Standardy językoweEdytuj

Osobny artykuł: Język standardowy.

Standard językowy (zwany również językiem standardowym lub ogólnym) to odmiana językowa, która przeszła proces kodyfikacji, polegający na usankcjonowaniu normatywnej postaci gramatyki, ortografii i leksyki oraz opublikowaniu wyników tych rozstrzygnięć w wydawnictwach takich jak słowniki. Standard charakteryzuje się większym poważaniem społecznym w porównaniu do kodów niestandardowych. Pełni także funkcję normy piśmienniczej w danej społeczności[14], gdzie jest nauczany i promowany w procesie edukacji oraz postrzegany jako miara dla oceny środków językowych[15][16].

Pod względem lingwistycznym standardy nie wykazują szczególnych cech, które predysponowałyby je do wyższego prestiżu kulturalnego względem innych lektów – ich kształt i status normatywny stanowi wynik splotu okoliczności historycznych[17]. Dla zaznaczenia tego faktu stosuje się niekiedy określenie „dialekt standardowy” (ang. standard dialect)[18].

W niektórych przypadkach zasady języka standardowego są ustalane przez autorytatywne gremium, takie jak Akademia Francuska[19], która kodyfikuje normy literackiej francuszczyzny[20]. W innych przypadkach za czynnik normotwórczy przyjmuje się powszechną praktykę językową. John Algeo stwierdza, że normę języka angielskiego tworzy „to, co użytkownicy angielszczyzny decydują się uznać za właściwe”[21].

Rejestry i styleEdytuj

Rejestr językowy (utożsamiany również ze stylem) to odmiana języka używana w danym kontekście społecznym[22]. Kontekst społeczny można definiować w kategoriach większej lub mniejszej formalności[23], a także rozpatrywać pod względem szerzej pojętych okoliczności sytuacyjnych. Jako szczególny przykład rejestru podaje się mowę matczyną, używaną w kulturach zachodnich przez dorosłych mówiących do niemowląt i małych dzieci[22]. Wyróżnia się także rejestry związane z poszczególnymi zawodami lub grupami interesów; termin „żargon” odnosi się konkretnie do słownictwa związanego z takimi rejestrami.

Istnienie rejestrów jest uwarunkowane sytuacjami komunikatywnymi oraz celami funkcjonalnymi mówiącego. Odróżniają się zatem od dialektów, które odzwierciedlają różnice pomiędzy różnymi użytkownikami języka[24]. Dialekt i rejestr można toteż pojmować jako różne wymiary wariacji językowej. Rejestry nie są ściśle powiązane ze zróżnicowaniem gwarowym (każdy dialekt można realizować na różne sposoby), choć dla użytkownika dialektu nieliterackiego rolę specjalnego rejestru (sytuacyjnej formy języka) może pełnić dialekt standardowy[24].

Idiolekt i familiolektEdytuj

Osobne artykuły: IdiolektFamiliolekt.

Idiolekt definiuje się jako „sposób użycia języka właściwy dla danej osoby”[25]. Na kształt mowy indywidualnej może rzutować kontakt mówiącego z dialektami regionalnymi i środowiskowymi, rejestrami zawodowymi, a – w przypadku osób wielojęzycznych – także kontakt z różnymi językami[26]. Pod pojęciem familiolektu rozumie się natomiast mowę charakterystyczną dla pewnej rodziny[27][28]. Familiolekt cechuje się swoistymi właściwościami leksykalnymi bądź innego rodzaju odrębnościami w zakresie praktyki językowej[29][30].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Ronald Wardhaugh, An introduction to sociolinguistics, wyd. 5, Malden, Mass., USA: Blackwell Pub, 2006, s. 88, ISBN 978-1-4051-3559-7, OCLC 60835457 (ang.).
  2. a b c d Jiří Nekvapil, VARIETA JAZYKA, [w:] Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 (cz.).
  3. a b c d Meechan i Rees-Miller 2001 ↓, s. 537–590.
  4. Schilling-Estes 2006 ↓, s. 311–341.
  5. Schilling-Estes i Wolfram 2015 ↓, s. 13–16.
  6. Marek Stanojević, Barbara Kryżan-Stanojević, Słowa kluczowe podawane przez autora publikacji jako podstawa opisu bibliograficznego w iSybislawie, „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej”, 49, 2014, s. 219–231, DOI10.11649/sfps.2014.020, ISSN 2392-2435 [dostęp 2019-10-13].
  7. idiom, [w:] Hrvatska enciklopedija [online] [dostęp 2019-10-13] (chorw.).
  8. Dalibor Brozović, Povijest hrvatskoga književnog i standardnoga jezika, Školska knj., 2008, s. 15, ISBN 978-953-0-60845-0 [dostęp 2019-10-13] (chorw.).
  9. Živorad Kovačević, Srpsko-engleski frazeološki rečnik, "Filip Višnjić", 2002, s. 9 [dostęp 2019-10-13] (serb.).
  10. Jiří Černý, Dějiny lingvistiky, Ołomuniec: Votobia, 1996, s. 395, ISBN 80-85885-96-4, OCLC 37391292 (cz.).
  11. Christopher D. Land, Varieties of the Greek language, [w:] Stanley E. Porter, Andrew Pitts (red.), The Language of the New Testament: Context, History, and Development, s. 250 (ang.).
  12. Kanstantsin Masaila, Čínská fonetická abeceda pinyin a její sociolingvistický rozměr, Praga: Uniwersytet Karola, 2014, s. 11 (cz.).
  13. topolect, [w:] The American Heritage Dictionary of the English Language, wyd. 4, Boston: Houghton Mifflin Harcourt, 2010 (ang.).
  14. B. Suhardi, B. Cornelius Sembiring, Aspek sosial bahasa, [w:] Kushartanti, Untung Yuwono, Multamia R.M.T. Lauder (red.), Pesona bahasa: langkah awal memahami linguistik, Dżakarta: Gramedia Pustaka Utama, 2007, s. 61, ISBN 979-22-1681-2, OCLC 156874430 (indonez.).
  15. Vít Dovalil, JAZYKOVÝ STANDARD, [w:] Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 (cz.).
  16. Maciej Rataj, Attitudes to Standard British English and Standard Polish: a Study in Normative Linguistics and Comparative Sociolinguistics., Frankfurt: Peter Lang GmbH, Internationaler Verlag der Wissenschaften, 2016, s. 11–13, ISBN 978-3-653-05404-0, OCLC 953657257 (ang.).
  17. Katubi, Bahasa Dan Nasionalisme Di Indonesia: Kajian Politik Bahasa, „Masyarakat Indonesia”, 34 (2), 2008, s. 33–35, ISSN 0125-9989 (indonez.).
  18. standard dialect, [w:] Tom McArthur, The concise Oxford companion to the English language, Nowy Jork: Oxford University Press, 1998, ISBN 978-0-19-172702-3, OCLC 49356842 (ang.).
  19. Le Dictionnaire, Académie française [dostęp 2019-03-20] (fr.).
  20. Suzanne Romaine, Language in Society: An Introduction to Sociolinguistics, Oxford University Press, 1994, s. 85, ISBN 978-0-19-875133-5 (ang.).
  21. John Algeo, What Makes Good English Good?, [w:] L. Miller Cleary, M.D. Lin (red.), Linguistics for Teachers, Nowy Jork: McGraw, 1993, s. 473–482 (ang.).
  22. a b Harriet Joseph Ottenheimer, The Anthropology of Language, Belmont: Wadsworth Cengage, 2006 (ang.).
  23. Martin Joos, The Five Clocks, Nowy Jork: Harcourt, Brace and World, 1961 (ang.).
  24. a b Karen Calteaux, Standard and non-standard African language varieties in the urban areas of South Africa: main report for the STANON Research Programme, HSRC Publishers, 1996, s. 34–35, ISBN 978-0-7969-1754-6 (ang.).
  25. Dennis Freeborn, Peter French & David Langford, Varieties of English, Houndsmill/Londyn: MacMillan Press, 1993 (ang.).
  26. Michael Gregory, Susanne Carroll, Language and situation: language varieties and their social contexts, Londyn: Routledge, 1978 (ang.).
  27. Włodzimierz Gruszczyński, Jerzy Bralczyk, Słownik gramatyki języka polskiego, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Spółka Akcyjna, 2002, s. 110, ISBN 978-83-02-08471-3.
  28. Rozprawy Komisji Językowej, wyd. 27, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2001, s. 64.
  29. Agata Hącia, Język w naszej rodzinie [dostęp 2020-01-23].
  30. Katarzyna Kłosińska, Wygwizdów czy wygwizdowo?, [w:] Poradnia językowa PWN [online], 20 grudnia 2017 [dostęp 2020-01-23].

BibliografiaEdytuj

  • Marjory Meechan, Janie Rees-Miller, Language in social contexts, [w:] William O’Grady i inni red., Contemporary linguistics: an introduction, Boston: Bedford/St. Martin’s, 2001, s. 537–590 (ang.).
  • Natalie Schilling-Estes, An introduction to language and linguistics, Ralph W. Fasold, Jeff Connor-Linton (red.), Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 311–341, ISBN 978-0-521-84768-1, OCLC 62532880 (ang.).
  • Natalie Schilling-Estes, Walt Wolfram, American English: dialects and variation, wyd. 3, Hoboken: John Wiley & Sons, 2015 (Language in Society), s. 13–16, ISBN 978-1-118-39145-7, OCLC 919202335 (ang.).