Odrowąż (herb szlachecki)

herb szlachecki

Odrowąż (Odrowąsch[1], Odrzywąs[potrzebny przypis]) – polski herb szlachecki, jeden z 47 herbów adoptowanych przez bojarów litewskich w unii horodelskiej w 1413 roku[2]. Herb został też wymieniony w najstarszym zachowanym do dziś polskim herbarzu, napisanym przez historyka Jana Długosza, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae z lat 1464–1480[1].

Odrowąż
Ilustracja
Herb Odrowąż
Typ herbu herb szlachecki
Alternatywne nazwy Odrowąsch, Odrzywąs
Pierwsza wzmianka 1350 (pieczęć)

Herb prawdopodobnie pochodzi z Moraw.

Opis herbuEdytuj

 
Odrowąż (odmiana hrabiowska Domu Bonaparte).

Opis historycznyEdytuj

Kasper Niesiecki blazonuje herb następująco[3]:

Ma być w polu czerwonym strzała biała, z końcami na obie strony zakrzywionymi. W klejnocie ogon pawi, a w nim tenże herb, przecież na bok obrócony.

Opis współczesnyEdytuj

Opis skonstruowany współcześnie brzmi następująco[a]:

Na tarczy w polu czerwonym, rogacina rozdarta w wąś.

W klejnocie siedem ogonów pawich, na nich godło w lewą stronę herbu obrócone.

Labry herbowe czerwone, podbite srebrem.

GenezaEdytuj

Najwcześniejsze wzmiankiEdytuj

Wizerunki pieczętne: 1350 (kasztelan dobrzyński Piotr), 1352 (Jakub z Dębna)[potrzebny przypis]. W wyniku unii horodelskiej w 1413 przeniesiony na Litwę (herb przyjął bojar litewski Wyszegerd, adoptował kasztelan lubelski Jan ze Szczekocin)[2][4].

Najwcześniejsze źródło heraldyczne wymieniające herb to datowane na lata 1464–1480 Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae polskiego historyka Jana Długosza. Zapisuje on informacje o herbie wśród 71 najstarszych polskich herbów szlacheckich we fragmencie[1]:

Odrowąsch in campo rubeo sagittam albam a parte media arcuatam retortam, in finibus concurvatam, defert. Ex Morauia ducens genus, viri prouidi et facundi, in varium sermonem procliui.

Herb w kulturzeEdytuj

Herb również, obok Pomiana, wspomina Włodzimierz Wolski w libretcie Halki[potrzebny przypis]:

W jedno godło dziś się wiążą Pomian, panie, z Odrowążą.

Jan Długosz, Bitwa grunwaldzka[potrzebny przypis]:
Wyliczenie chorągwi polskich biorących udział w wojnie pruskiej
...
Czterdziesta dziewiąta, pana z Moraw Jana Jenczykowica, miała za znak na czerwonym polu białą, napiętą strzałę na końcach zakrzywioną, którą Polacy nazywają odrowążem. Jej dowódcą był Morawianin Helm, a walczyli w niej sami Morawianie. Wspomniany Jan Jenczykowic przysłał ją na pomoc królowi polskiemu Władysławowi pomny dobrodziejstw wyświadczonych przez króla Władysława jego ojcu Jenczykowi.
...
Mowa o herbie morawskim "Benesz": cyt. miała za znak na czerwonym polu białą, napiętą strzałę na końcach zakrzywioną, którą Polacy nazywają odrowążem.

Legenda herbowaEdytuj

(...) mąż jeden sławny w Morawie, w cudzej ziemi z poganami o sztukę strzelał z łuku, potem z nim i za pasy chodził i dziwnych sztuk rycerskich z sobą próbowali. On Poganin widząc, że nań szczęścia z mocy niemiał, przed monarchą krainy onej, znając łaskę Pańską; dla tego, że mu się z każdym nieprzyjacielem fortunnie w potrzebach zdarzało, chcąc i nad onym górę otrzymać, o szczudłki[5] z nim przed Cesarzem czynić chciał. On z gniewu, mając to sobie za zelżywość, uchwycił go za gębę, którą mu z wąsem i nosem oderwawszy, na strzałę wetknął i ukazał Panu, który wzgardziwszy onym oszpeconym Poganinem, dał temu za wieczny upominek, onej jego zwierzchności nad nim, strzałę przez wąs przewleczoną, i nazwał go Odrzywąs, aż per corruptionem sermonis [przez skażenie mowy wymawiają] Odrowąż po ten wiek.

Kasper Niesiecki, Herbarz, VII, s. 24

Historia ta jest niemal tożsama z morawską wersją historii herbu Odřivous. Co interesujące, w morawskiej wersji historii pojawia się rycerz o imieniu Saul (Szaweł). Na imię tak miał także ojciec biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża[potrzebny przypis].

HerbowniEdytuj

Lista herbownych w artykule sporządzona została na podstawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.

Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich)[6]. Lista nazwisk znajdująca się w artykule pochodzi z Herbarza polskiego, Tadeusza Gajla[7] (362 nazwiska[8]). Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Odrowąż. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę. Jest to jednakże dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniach Herbarza. Tadeusz Gajl wymienia następujące nazwiska uprawnionych do używania herbu Odrowąż[8]:

Abratowicz, Ambroch, Aramowicz, Augustynowicz,
Baftałowski, Baranowski, Bębnowski, Białaczewicz, Białaczewski, Białaczowski, Białeczewicz, Bielawski, Bilicz, Blaszkowski, Bleżowski, Błaszkowicki, Błaszkowicz, Błaszkowiecki, Błażejewicz, Błażejewski, Błażejowicz, Błażejowski, Błażyjewski, Bobrownicki, Bogorajski, Boguszewicz, Bohuryński, Bohuszewicz, Brachowski, Brózdowski, Buczkowski, Burchacki, Burkacki, Bylina,
Cedroński, Cedrowski, Chancłowicz, Chaustowicz, Chlewicki, Chociaszewski, Chociszewski, Chodecki, Cholticz, Chomiński, Chomski, Chreptowicz, Chwałkowski, Ciński, Ciżewski, Ciżowski, Cyński, Czechowski, Czelo, Czykiński, Czykliński,
Dąbieński, Dembiński, Dębieński, Dębiński, Domański, Dowojnowicz, Duracz, Durasiewicz, Durasowicz, Duraszewicz, Duroszewicz, Dziewiatyński, Dziewiątl,
Egrodzyński, Endwiłł,
Falconie, Falk, Falkonis, Falkoński, Ferber, Forst, Forsth, Funger,
Gałka, Gedmin, Getowc, Giedmin, Gietowć, Gietowt, Giwanowski, Gliszczyński, Glwanowski, Głębocki, Głogowski, Godowski, Godulski, Godwojsz, Gorski, Goslęcki, Goslędzki, Gostowicki, Gostwicki, Gostyński, Goświcki, Górski, Grabowski, Gradowski, Graliński, Greczyński, Gudowicz, Gulbiński,
Hanel, Hudowicz,
Iwanowski,
Jacewicz, Jachnowicz, Jachnowski, Jachowski, Jacynicz, Jaczynic, Jaczynicz, Jaczyński, Janczycki, Jarczyński, Jaskółka, Jączyński, Jędwiłł, Jucewicz, Juchnowski, Jura,
Kamieński, Kamiński, Kapusta, Kapustyński, Kapuściński, Karsznicki, Karśnicki, Kiełpsz, Kietliński, Kisarzewski, Kissarzewski, Kniaski, Kniźski, Knyszyński, Konczewski, Konecki, Konicki, Koniecki, Konkowski, Kontski, Kończewski, Koński, Korzeniewicz, Kościelnicki, Kościukiewicz, Kotuliński, Kowalewski, Krajewski, Krawarski, Krobski, Kruszlowski, Krużlowski, Kryszkowski, Krzyczkowski, Krzyskowski, Krzyszkowski, Krzyszyłowski, Krzyszytowski, Krzyżkowski, Kuliński, Kurasiński, Kurzański, Kuszel, Kuszelewski, Kwinta, Kwinto,
Lasota, Lassota, Ledrowski, Lewiecki, Lisowski, Litawor,
Łaniewski, Łankowski, Łucki, Łukaszewicz, Łukaszewski,
Malechowski, Malicki, Małuj, Małuja, Manczyk, Maniewski, Manujłowicz, Mańczukowski, Markiewicz, Maskiewicz, Maszycki, Mażejko, Mieczkowski, Mielicki, Mieszkowski, Mięszkowski, Miklasz, Mikłasz, Milżecki, Milżewski, Milżycki, Miłosław, Miłżecki, Mimonrzecki, Mimoński, Mina, Minakowski, Minkiewicz, Minkowicz, Minkowski, Minoski, Minowski, Mińkowski, Mironicki, Mironiski, Miroński, Miroszewski, Mirski, Mleczko, Mniewski, Mniowski, Morgiewicz, Morkiewicz, Możejko, Mroczko,
Nieświeński, Nieświński, Niświeński, Niwiński,
Obrębski, Obulec, Obulecz, Ochramowicz, Ochrymowicz, Odrowąż, Olsztyński, Ossowski, Otorowski,
Pacanowski, Paczanowski, Parczewski, Parczowski, Pawłowicz, Pekulicki, Petrykowski, Pękalski, Piekalicki, Pieniążek, Pietkiewicz, Pikturn, Pikturna, Pikturno, Piramowicz, Pleśniewicz, Pleżniewicz, Płatkowski, Płoszowski, Płotnicki, Pniewski, Pniowski, Podgórski, Połęcki, Pontus, Pontusowicz, Potempski, Potemski, Potępski, Potrakowski, Potrykowski, Potrzykowski, Prandota, Proszowski, Pruskowski, Pruszkowski, Przedwojewski, Przedworski, Przydworski, Ptaszyński, Putel, Putell,
Racławski, Raszkowski, Rembieszycki, Rodziszewski, Roskowski, Rozdrażewski,
Sąd, Sczekocki, Sedlnicki, Siedlecki, Siemaszko, Siemaszkowicz, Siemieszki, Siemieszko, Siński-Czykiński, Sipniewski, Skorzewski, Skowrocki, Skórzewski, Sławęcki, Spannbauer, Sprowski, Starewicz, Strasz, Straszewicz, Strusz, Stuliński, Stużeński, Stużyński, Sypniewski, Sypniowski, Sypnowski, Szczekocki, Szpikłowski, Szukiewicz, Szydłowiecki.
Torczyłło, Tworkowski,
Usarzewski,
Waligórski, Walmont, Walmontowicz, Waniewski, Wanikowski, Wazgird, Wądołowski, Wątróbka, Werda, Węchadłowski, Wialbut, Wigerd, Wilkoński, Wilkowski, Wirpsza, Wisogierd, Wissogiert, Wizgajło, Wizgerd, Wizgert, Wizgird, Wizgirt, Wojewódka, Wojewódko, Wojtkowicz, Wolski, Wołyński, Wondołowski, Wysocki, Wysogird, Wysogirt, Wyssogierd, Wysygirt, Wyszegerd,
Zagórski, Zarszyński, Zyk,
Żadeyko, Żak, Żerabitycz, Żodejko, Żynawski[8].

Znani herbowniEdytuj

Z tym tematem związana jest kategoria: Odrowążowie.

UwagiEdytuj

  1. Opis współczesny jest skonstruowany zgodnie z obecnymi zasadami heraldyki. Zobacz: Blazonowanie

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Celichowski 1885 ↓.
  2. a b Wazgirdowie h. Odrowąż, www.home.umk.pl [dostęp 2021-06-12].
  3. Kasper Niesiecki: Herbarz Polski. T. VII. Lipsk: Jan Nepomucen Bobrowicz, 1841, s. 23.
  4. Statuta, Prawa Y Constitucie Koronne Łacinskie Y Polskie z Statutow Łaskiego Y Herborta Y Z Constituciy Koronnych Zebrane, Kraków 1600, s. 749.
  5. Popularna gra ludowa.
  6. AGAD historia: Zarys dziejów kształtowania się zasobu (pol.). [dostęp 13.08.2013].
  7. Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007, s. 406-539. ISBN 978-83-60597-10-1.
  8. a b c Odrowąż: Nazwiska, gajl.wielcy.pl [dostęp 2021-06-02].

BibliografiaEdytuj

  • Zygmunt Celichowski: Jan Długosz, "Insignia seu clenodia regis et regni Poloniae. Z kodeksu kórnickiego". Poznań: Zygmunt Celichowski, 1885.

Linki zewnętrzneEdytuj