Otwórz menu główne

Ofiary śmiertelne przy Murze Berlińskim

Lista ofiar śmiertelnych Muru Berlińskiego, który od 13 sierpnia 1961 roku do 9 listopada 1989 roku stanowił barierę między Berlinem Zachodnim a należącą do Niemiec Wschodnich pozostałą częścią miasta, jest długa. Przed powstaniem w roku 1961 Muru Berlińskiego ok. 3,5 miliona Niemców z terenu NRD zdołało uniknąć restrykcyjnej polityki migracyjnej Bloku Wschodniego wyjeżdżając do RFN. Wielu z nich uczyniło to przekraczając granicę między Berlinem Wschodnim a Berlinem Zachodnim. Istnienie muru w latach 1961–1989 prawie całkowicie zatrzymało tę falę emigracji[1].

Próby ucieczki kosztowały życie wielu różnych ludzi – poczynając od dzieci, przez młodzież, aż po 80-letnią kobietę. Osoby te zginęły przez przypadek lub z powodu niezgodnych z prawem działań strażników. W licznych procesach sądowych, które miały miejsce w latach 90. XX wieku, kilku wschodnioniemieckich strażników granicznych oraz oficjeli politycznych odpowiedzialnych za politykę bezpieczeństwa uznanych zostało za winnych nieumyślnego spowodowania śmierci ludzi w pobliżu muru, za co otrzymali wyroki w zawieszeniu lub zostali skazani na pobyt w więzieniu.

Weiße Kreuze upamiętniające osoby, które zginęły próbując przekroczyć Mur Berliński

Spis treści

Kwestia liczby ofiar śmiertelnychEdytuj

 
Pomnik Muru Berlińskiego wraz z fragmentem samego muru w tle
 
Fragment Muru Berlińskiego w 1986 r.

Ustalenie listy ofiar, których śmierć można powiązać bezpośrednio z Murem Berlińskim, nie jest zadaniem łatwym. Choć Niemcy z NRD dzięki mediom zachodnioniemieckim byli świadomi, że w okolicach muru zdarzały się przypadki śmierci, to wiarygodne informacje w tym zakresie były utajniane przez władze Niemiec Wschodnich. Własne statystyki w tym zakresie prowadziły również niektóre instytucje z RFN, w tym m.in. zachodnioberlińska policja, Zentrale Erfassungsstelle der Landesjustizverwaltungen w Salzgitter (która badała wszystkie przypadki śmierci na granicy państwa zachodnioniemieckiego) oraz mieszczące się w Berlinie Zachodnim stowarzyszenie Arbeitsgruppe 13 August (pol. Grupa Robocza 13 sierpnia).

Mieszczące się w Poczdamie państwowe Zentrum für Zeithistorische Forschung (ZZF) podało oficjalną liczbę 136 ofiar istnienia Muru, w tym m.in. ludzi próbujących ucieczki, strażników granicznych i przypadkowych osób trzecich. Jednakże badacze z Muzeum Muru Berlińskiego, oraz część badaczy międzynarodowych, oszacowali liczbę ofiar śmiertelnych na znacznie wyższym poziomie.

Po upadku muru Zentrale Ermittlungsstelle für Regierungs- und Vereinigungskriminalität (ZERV, pol. Centralny Urząd Badania Przestępstw Rządu i Partii) oraz prokuratura w Berlinie wszczęły szereg śledztw kryminalnych w związku z przypadkami śmierci na granicy obu państw niemieckich[2]. Każda z tych instytucji stosowała inne kryteria liczenia ofiar, np. Centralny Urząd Rejestracyjny dokumentował przypadki śmierci, w których „uzasadnione było podejrzenie popełnienia przestępstwa”. Z kolei Arbeitsgruppe 13 August rejestrowała „wszystkie ofiary, których śmierć była w jakikolwiek sposób powiązana ze służbami lotniczymi i/lub granicznymi” wliczając w to śmiertelne wypadki oraz utonięcia, jak również zgony strażników granicznych i policjantów w wyniku popełnienia samobójstwa lub wypadku z użyciem broni. Taki sposób liczenia ofiar wykazał 235 ofiar Muru Berlińskiego, co jest liczbą zdecydowanie wyższą od szacunków urzędu z Salzgitter, który podaje liczbę 78 ofiar śmiertelnych[3]. Muzeum Muru Berlińskiego podaje liczbę 245 ofiar, jednak szacunki te zawierają również samobójstwa strażników granicznych i ciała wyłowione z wody, co do których zgonu nie stwierdzono bezpośredniego związku z ucieczką na drugą stronę muru. Dane te podają również, że pierwszą osobą, której śmierć można wiązać z murem, jest wschodnioniemiecki oficer, który popełnił samobójstwo[4].

W 2005 roku Gedenkstätte Berliner Mauer ustanowiło projekt badawczy, którego celem było ostateczne „ustalenie liczby i tożsamości osób, których śmierć powiązana była z istnieniem Muru Berlińskiego w latach 1961 do 1989 oraz dokumentacji ich losów poprzez badania historyczne i biograficzne. W tym czasie nie były dostępne żadne wiarygodne lub oficjalne informacje na temat zgonów w okolicach Muru. W wyniku funkcjonowania projektu ustalono – stosując kryterium wliczania „zarówno prób ucieczki na drugą stroną, jak również czasowego i przestrzennego związku między śmiercią a służbami granicznymi” – że śmierć, w jakiś sposób powiązaną z istnieniem muru, poniosło 136 osób[5][6]. Jednak nie wszystkie zgony były natychmiastowe (jeden przypadek miał miejsce w kilka lat później), jak również nie wszystkie spowodowane były aktami przemocy. Po zweryfikowaniu listy 575 zgonów zespół projektu ustalił, że co najmniej 136 osób zginęło w wypadku, w wyniku użycia broni palnej lub popełnienia samobójstwa po nieudanej próbie przekroczenia muru[7]. Te 136 ofiar podzielono na pięć kategorii:

  • uciekinierzy zabici lub śmiertelnie ranieni przez wschodnioniemieckie siły bezpieczeństwa podczas próby przekroczenia muru;
  • uciekinierzy, którzy ponieśli śmierć w wyniku próby przekroczenia muru lub którzy popełnili samobójstwo, gdy próba ucieczki się nie powiodła lub którzy odnieśli śmiertelne obrażenia w czasie ucieczki;
  • osoby ze Wschodu i Zachodu, którzy zostali zabici lub śmiertelnie ranni przez wschodnioniemieckie siły bezpieczeństwa;
  • osoby ze Wschodu i Zachodu, którzy zginęli lub zostali śmiertelnie ranni w wyniku działań lub braku działań wschodnioniemieckich sił bezpieczeństwa;
  • członkowie służb granicznych Niemiec Wschodnich, którzy ponieśli śmierć lub śmiertelne obrażenia podczas pełnienia służby[8].

Pozostałe 16 przypadków utonięć nie może zostać jednoznacznie przypisanych istnieniu Muru Berlińskiego. Wielu podróżnych z NRD, RFN oraz Czechosłowacji zmarło tuż przed, w czasie lub tuż po przekroczeniu przejść granicznych w Berlinie, których liczbę szacuje się na 251 osób: większość tych zgonów była wynikiem nagłego zatrzymania krążenia[7].

Przyczyny i chronologia śmierci ofiarEdytuj

Mur Berliński, podobnie jak znacznie dłuższa granica wewnątrzniemiecka oddzielająca NRD od Niemiec Zachodnich, został zbudowany w dwóch celach. Po pierwsze miał on utrudnić ucieczkę potencjalnym uciekinierom z NRD. Po drugie umożliwić służbom granicznym wykrywanie i powstrzymywanie nielegalnych przekroczeń granicy. W swojej ostatecznej formie, 156-kilometrowy mur składał się z dwóch betonowych murów (wewnętrznego i zewnętrznego) oddzielonych pasem ochronnym o szerokości od 15 do 150 metrów[7]. Muru pilnowało ok. 11 500 żołnierzy Grenztruppen, czyli Oddziałów Granicznych NRD, którzy posiadali zezwolenie na użycie wszelkich niezbędnych środków, w tym użycie broni, w celu powstrzymania nielegalnego przekroczenia granicy. Rozkaz użycia broni (tzw. Schießbefehl) dotyczył strażników granicznych, którzy zostali poinstruowani, że osoby próbujące przekroczyć mur byli przestępcami, a w związku z tym użycie śmiertelnych środków przemocy było niezbędne, aby sobie z nimi poradzić. „Nie wahajcie się użyć broni palnej, nawet wtedy gdy granica przekraczana jest w towarzystwie kobiet i dzieci, co jest często stosowaną taktyką zdrajców”[9]. Niektórzy strażnicy twierdzili, że funkcjonujące w tym czasie motto brzmiało „martwy uchodźca jest lepszy niż taki, któremu udało się uciec”[10].

Najczęstszą przyczyną śmierci osób przekraczających mur było zastrzelenie. Spośród 136 przypadków śmiertelnych 97 (71,3%) to właśnie ofiary użycia broni palnej. Od broni palnej ginęli nie tylko uciekinierzy, ale również osoby znajdujące się po jednej lub drugiej stronie muru, które nie próbowały uciekać, jednak wschodnioniemieccy żołnierze otworzyli do nich ogień. 98 z tych przypadków dotyczyło osób próbujących przekroczyć granicę, wśród których prawie wszyscy (wyjątek stanowi obywatel Polski, Franciszek Piesik) byli Niemcami. 67 z nich zginęło od broni palnej. Kolejnych 30 osób zginęło w wyniku zastrzelenia lub wypadku w pobliżu muru, choć nie próbowały go one przekroczyć. Ośmiu funkcjonariuszy służb granicznych zostało zabitych w czasie pełnienia swoich obowiązków przez uciekinierów, osoby im pomagające, innych strażników lub zachodnioberlińską policję. Trzy osoby popełniły samobójstwo po nieudanej próbie ucieczki[7].

Około połowy z tych, którzy zginęli w pobliżu muru, straciło życie w ciągu pierwszych pięciu lat od jego powstania. W późniejszym okresie wskaźniki śmiertelności spadły, by znów dramatycznie wzrosnąć w 1976 roku. Niemal 87% ofiar Muru Berlińskiego, a więc 118 osób, zginęło między 1961 a 1975 rokiem, natomiast między 1976 a 1989 śmierć poniosło już jedynie 18 ludzi. Na ten spadek wpływ miało kilka czynników. Dzięki wprowadzonym w połowie lat 70. ulepszeniom technicznym, i dodatkowym restrykcjom, mur stał się trudniejszy do pokonania. Z kolei podpisanie w 1975 r. Aktu Końcowego Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie doprowadziło do powstania nowych możliwości przekroczenia granicy w legalny sposób, co poniosło za sobą wzrost liczby składanych wniosków emigracyjnych oraz równoległy spadek prób nielegalnego przekroczenia granicy[7].

Pierwsze i ostatnie ofiaryEdytuj

W okresie podziału miasta Mur Berliński przebiegał wzdłuż Bernauer Straße. Sama ulica znajdowała się w sektorze francuskim Berlina Zachodniego, w związku z czym władze Niemiec Wschodnich uznały, że okna oraz drzwi wychodzące na Bernauer Straße powinny zostać zamurowane. Wczesnym rankiem 22 sierpnia 1961 r. Ida Siekmann stała się pierwszą spośród 98 osób, które poniosły śmierć podczas próby ucieczki. Siekmann mieszkała pod numerem 48, na trzecim piętrze kamienicy przylegającej do muru. Tego dnia wyrzuciła na ulicę przez okno (na stronę Berlina Zachodniego) pościel i inne rzeczy mające zamortyzować upadek, a następnie skoczyła z okna swojego mieszkania[11][12][13]. W wyniku upadku na chodnik odniosła poważne obrażenia na całym ciele, po czym zmarła niedługo później w berlińskim szpitalu św. Łazarza[11][14]. Z kolei Winfried Freudenberg stał się 8 marca 1989 r. ostatnią osobą, która poniosła śmierć przy próbie ucieczki z NRD do Berlina Zachodniego przez mur, gdy wypadł ze swojego balonu[15][16].

Lista ofiarEdytuj

imię i nazwisko data urodzenia data śmierci wiek okoliczności śmierci
Siekmann, IdaIda Siekmann 1902-08-2323 sierpnia 1902 1961-08-2222 sierpnia 1961 58 Pierwsza śmiertelna ofiara, która zginęła podczas próby sforsowania Muru Berlińskiego, w wyniku obrażeń odniesionych podczas skoku z okna swojego mieszkania mieszczącego się na III piętrze w budynku przy Bernauer Straße 48.
Litfin, GünterGünter Litfin 1937-01-1919 stycznia 1937 1961-08-2424 sierpnia 1961 24 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Humboldthafen
Hoff, RolandRoland Hoff 1934-03-1919 marca 1934 1961-08-2929 sierpnia 1961 27 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Teltowkanal
Urban, RudolfRudolf Urban 1914-06-066 czerwca 1914 1961-09-1717 września 1961 47 Zmarł na skutek komplikacji po wypadku w czasie ucieczki, w wyniku którego odniósł liczne złamania i obrażenia.
Segler, OlgaOlga Segler 1881-07-3131 lipca 1881 1961-09-2626 września 1961 80 Najstarsza ofiara śmiertelna Muru Berlińskiego, skacząc z okna swojego mieszkania przy ulicy Bernauer Straße 34 na przygotowaną uprzednio przez zachodnioberlińskich strażaków płachtę ratowniczą odniosła ciężkie obrażenia, wskutek których dzień później zmarła.
Lünser, BerndBernd Lünser 1939-03-1111 marca 1939 1961-10-044 października 1961 22 Zmarł wskutek obrażeń odniesionych podczas ucieczki, spadając na bruk z dachu budynku przy Bernauer Straße 44.
Düllick, UdoUdo Düllick 1936-08-033 sierpnia 1936 1961-10-055 października 1961 25 Podczas próby ucieczki utonął na skutek wyczerpania w Sprewie na granicy dzielnic Friedrichshain i Kreuzberg.
Probst, WernerWerner Probst 1936-06-1818 czerwca 1936 1961-10-1414 października 1961 25 Zastrzelony przy próbie ucieczki
Lehmann, LotharLothar Lehmann 1942-01-2828 stycznia 1942 1961-11-2626 listopada 1961 19 Utonął
Wohlfahrt, DieterDieter Wohlfahrt 1941-05-2727 maja 1941 1961-12-099 grudnia 1961 20 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Berlin-Staaken
Krüger, IngoIngo Krüger 1940-01-3131 stycznia 1940 1961-12-1111 grudnia 1961 21 Utonął
Feldhahn, GeorgGeorg Feldhahn 1941-08-1212 sierpnia 1941 1961-12-1919 grudnia 1961 20 Utonął
Schmiel, DoritDorit Schmiel 1941-04-2525 kwietnia 1941 1962-02-1919 lutego 1962 20 Zastrzelona
Jercha, HeinzHeinz Jercha 1934-07-011 lipca 1934 1962-03-2727 marca 1962 27 Zastrzelony
Held, PhilippPhilipp Held 1942-05-022 maja 1942 1962-04-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator <kwietnia 1962 19 Utonął
Brueske, KlausKlaus Brueske 1938-09-1414 września 1938 1962-04-1818 kwietnia 1962 23 Zmarł wskutek obrażeń odniesionych podczas ucieczki, zasypany piachem w kabinie ciężarówki, który dostał się tam w wyniku uderzenia ostrzelanego pojazdu o mur.
Böhme, PeterPeter Böhme 1942-08-1717 sierpnia 1942 1962-04-1818 kwietnia 1962 19 Zastrzelony
Schmidtchen, JörgenJörgen Schmidtchen 1941-06-2828 czerwca 1941 1962-04-1818 kwietnia 1962 20 Zastrzelony
Frank, HorstHorst Frank 1942-05-077 maja 1942 1962-04-2929 kwietnia 1962 19 Zastrzelony przy próbie ucieczki
Göring, PeterPeter Göring 1940-12-2828 grudnia 1940 1962-05-2323 maja 1962 21 Zastrzelony
Haberlandt, LutzLutz Haberlandt 1938-04-2929 kwietnia 1938 1962-05-2727 maja 1962 24 Zastrzelony przy próbie ucieczki
Hannemann, AxelAxel Hannemann 1945-04-2727 kwietnia 1945 1962-06-055 czerwca 1962 17 Zastrzelony przy próbie ucieczki w pobliżu Marschallbrücke
Kelm, ErnaErna Kelm 1908-07-2121 lipca 1908 1962-06-1111 czerwca 1962 53 Utonęła
Glöde, WolfgangWolfgang Glöde 1949-02-011 lutego 1949 1962-06-1111 czerwca 1962 13 Zastrzelony
Huhn, ReinholdReinhold Huhn 1942-03-088 marca 1942 1962-06-1818 czerwca 1962 20 Zastrzelony
Noffke, SiegfriedSiegfried Noffke 1939-12-099 grudnia 1939 1962-06-2828 czerwca 1962 22 Zastrzelony
Fechter, PeterPeter Fechter 1944-01-1414 stycznia 1944 1962-08-1717 sierpnia 1962 18 Zastrzelony przy próbie ucieczki
Wesa, Hans-DieterHans-Dieter Wesa 1943-01-1010 stycznia 1943 1962-08-2323 sierpnia 1962 19 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Gesundbrunnen
Mundt, ErnstErnst Mundt 1921-12-022 grudnia 1921 1962-09-044 września 1962 40 Zastrzelony przy próbie ucieczki przy Sophienfriedhof
Seling, GünterGünter Seling 1940-04-2828 kwietnia 1940 1962-09-3030 września 1962 22 Zastrzelony
Walzer, AntonAnton Walzer 1902-04-2727 kwietnia 1902 1962-10-088 października 1962 60 Zastrzelony przy próbie ucieczki przy Oberbaumbrücke
Plischke, HorstHorst Plischke 1939-07-1212 lipca 1939 1962-11-1919 listopada 1962 23
Reck, OtfriedOtfried Reck 1944-12-1414 grudnia 1944 1962-11-2727 listopada 1962 17 Zastrzelony
Wiedenhöft, GünterGünter Wiedenhöft 1942-02-1414 lutego 1942 1962-12-055 grudnia 1962/1962-12-066 grudnia 1962 20
Räwel, HansHans Räwel 1941-12-1111 grudnia 1941 1963-01-011 stycznia 1963 21 Zastrzelony przy próbie ucieczki przy Oberbaumbrücke
Kutscher, HorstHorst Kutscher 1931-07-055 lipca 1931 1963-01-1515 stycznia 1963 31 Zastrzelony przy próbie ucieczki
Kreitlow, PeterPeter Kreitlow 1943-01-1515 stycznia 1943 1963-01-2424 stycznia 1963 20 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Nieder Neuendorf
Muszynski, Wolf-OlafWolf-Olaf Muszynski 1947-02-011 lutego 1947 1963-02-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator <lutego 1963/ 1963-03-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator <marca 1963 16
Mädler, PeterPeter Mädler 1943-07-1010 lipca 1943 1963-04-2626 kwietnia 1963 19 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Teltowkanal
Widera, SiegfriedSiegfried Widera 1941-02-1212 lutego 1941 1963-09-088 września 1963 22 Zastrzelony
Schröter, KlausKlaus Schröter 1940-02-2121 lutego 1940 1963-11-044 listopada 1963 23
Schulz, DietmarDietmar Schulz 1939-10-2121 października 1939 1963-11-2525 listopada 1963 24
Berger, DieterDieter Berger 1939-10-2727 października 1939 1963-12-1313 grudnia 1963 24 Zastrzelony
Schultz, PaulPaul Schultz 1945-10-022 października 1945 1963-12-2525 grudnia 1963 18 Zastrzelony
Hayn, WalterWalter Hayn 1939-01-3131 stycznia 1939 1964-02-2727 lutego 1964 25 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Treptow
Philipp, AdolfAdolf Philipp 1943-08-1313 sierpnia 1943 1964-05-055 maja 1964 20 Zastrzelony
Heike, WalterWalter Heike 1934-09-2020 września 1934 1964-06-2222 czerwca 1964 29 Zastrzelony przy próbie ucieczki w pobliżu Invalidenfriedhof
Wolscht, NorbertNorbert Wolscht 1943-10-2727 października 1943 1964-07-2828 lipca 1964 20
Gneiser, RainerRainer Gneiser 1944-11-1010 listopada 1944 1964-07-2828 lipca 1964 19
Trabant, HildegardHildegard Trabant 1927-06-1212 czerwca 1927 1964-08-1818 sierpnia 1964 37 Zastrzelona przy próbie ucieczki
Mispelhorn, WernhardWernhard Mispelhorn 1945-11-1010 listopada 1945 1964-08-2020 sierpnia 1964 18
Schultz, EgonEgon Schultz 1943-01-044 stycznia 1943 1964-10-055 października 1964 21 Zastrzelony
Wolf, Hans-JoachimHans-Joachim Wolf 1947-08-088 sierpnia 1947 1964-11-2626 listopada 1964 17 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Britzer Zweigkanal
Mehr, JoachimJoachim Mehr 1945-04-033 kwietnia 1945 1964-12-033 grudnia 1964 19 Zastrzelony przy próbie ucieczki
N.N. 1965-01-1919 stycznia 1965
Buttkus, ChristianChristian Buttkus 1944-02-2121 lutego 1944 1965-03-044 marca 1965 21 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Kleinmachnow/Dreilinden
Krzemien, UlrichUlrich Krzemien 1940-09-1313 września 1940 1965-03-2525 marca 1965 24
Hauptmann, Hans-PeterHans-Peter Hauptmann 1939-03-2020 marca 1939 1965-05-033 maja 1965 26
Döbler, HermannHermann Döbler 1922-10-2828 października 1922 1965-06-1515 czerwca 1965 42 Zastrzelony
Kratzel, KlausKlaus Kratzel 1940-03-033 marca 1940 1965-08-088 sierpnia 1965 25
Garten, KlausKlaus Garten 1941-07-1919 lipca 1941 1965-08-1818 sierpnia 1965 24
Kittel, WalterWalter Kittel 1942-05-2121 maja 1942 1965-10-1818 października 1965 23 Zamordowany przez oficera wojsk granicznych NRD po nieudanej próbie ucieczki w Kleinmachnow.
Cyrus, HeinzHeinz Cyrus 1936-06-055 czerwca 1936 1965-11-1111 listopada 1965 29
Sokolowski, HeinzHeinz Sokolowski 1917-12-1717 grudnia 1917 1965-11-2525 listopada 1965 47 Zastrzelony przy próbie ucieczki między Brandenburger Tor i Clara-Zetkin-Straße
Kühn, ErichErich Kühn 1903-02-2727 lutego 1903 1965-12-033 grudnia 1965 62
Schöneberger, HeinzHeinz Schöneberger 1938-06-077 czerwca 1938 1965-12-2626 grudnia 1965 27 Zastrzelony przy próbie ucieczki
Brandes, DieterDieter Brandes 1946-10-2323 października 1946 1966-01-1111 stycznia 1966 19
Block, WilliWilli Block 1934-06-055 czerwca 1934 1966-02-077 lutego 1966 31 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Staaken
Schleusener, LotharLothar Schleusener 1953-01-1414 stycznia 1953 1966-03-1414 marca 1966 13 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Berlin-Treptow
Hartmann, JörgJörg Hartmann 1955-10-2727 października 1955 1966-03-1414 marca 1966 10 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Berlin-Treptow
Marzahn, WilliWilli Marzahn 1944-06-033 czerwca 1944 1966-03-1919 marca 1966 21 Zastrzelony
Schulz, EberhardEberhard Schulz 1946-03-1111 marca 1946 1966-03-3030 marca 1966 20 Zastrzelony przy próbie ucieczki w rejonie Großziethen.
Kollender, MichaelMichael Kollender 1945-02-1919 lutego 1945 1966-04-2525 kwietnia 1966 21 Zastrzelony jako dezerter przy próbie ucieczki po uprzednim opuszczeniu posterunku.
Stretz, PaulPaul Stretz 1935-02-2828 lutego 1935 1966-04-2929 kwietnia 1966 31
Wroblewski, EduardEduard Wroblewski 1933-03-033 marca 1933 1966-07-2626 lipca 1966 33 Zastrzelony przy próbie ucieczki
Schmidt, HeinzHeinz Schmidt 1919-10-2626 października 1919 1966-08-2929 sierpnia 1966 46 Zastrzelony
Senk, AndreasAndreas Senk 1960-00-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator < 1960 1966-09-1313 września 1966 6 Utonął
Kube, Karl-HeinzKarl-Heinz Kube 1949-04-1010 kwietnia 1949 1966-12-1616 grudnia 1966 17 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Kleinmachnow
Sahmland, Max WilliMax Willi Sahmland 1929-03-2828 marca 1929 1967-01-2727 stycznia 1967 37 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Teltowkanal
Piesik, FranciszekFranciszek Piesik 1942-11-2323 listopada 1942 1967-10-1717 października 1967 24 Utonął
Weckeiser, ElkeElke Weckeiser 1945-10-3131 października 1945 1968-02-1818 lutego 1968 22 Zastrzelona przy próbie ucieczki
Weckeiser, DieterDieter Weckeiser 1943-02-1515 lutego 1943 1968-02-1919 lutego 1968 25
Mende, HerbertHerbert Mende 1939-02-099 lutego 1939 1968-03-1010 marca 1968 29
Lehmann, BerndBernd Lehmann 1949-07-3131 lipca 1949 1968-05-2828 maja 1968 18
Krug, SiegfriedSiegfried Krug 1939-07-2222 lipca 1939 1968-07-066 lipca 1968 28 Zastrzelony
Körner, HorstHorst Körner 1947-07-1212 lipca 1947 1968-11-1515 listopada 1968 21 Zastrzelony przy próbie ucieczki
Henniger, RolfRolf Henniger 1941-11-3030 listopada 1941 1968-11-1515 listopada 1968 26 Zastrzelony
Lange, JohannesJohannes Lange 1940-12-1717 grudnia 1940 1969-04-099 kwietnia 1969 28 Zastrzelony przy próbie ucieczki
Kluge, Klaus-JürgenKlaus-Jürgen Kluge 1948-07-2525 lipca 1948 1969-07-1313 lipca 1969 21 Zastrzelony przy próbie ucieczki w pobliżu Helmut-Just-Brücke
Lis, LeoLeo Lis 1924-05-1010 maja 1924 1969-09-2020 września 1969 45 Zastrzelony przy próbie ucieczki w pobliżu Nordbahnhof
Wehage, EckhardEckhard Wehage 1948-07-088 lipca 1948 1970-03-1010 marca 1970 21
Wehage, ChristelChristel Wehage 1946-12-1515 grudnia 1946 1970-03-1010 marca 1970 23
Heinz Müller 1943-05-1616 maja 1943 1970-06-1919 czerwca 1970 27 Zastrzelony
Born, WilliWilli Born 1950-07-1919 lipca 1950 1970-07-077 lipca 1970 19
Ehrlich, FriedhelmFriedhelm Ehrlich 1950-07-1111 lipca 1950 1970-08-022 sierpnia 1970 20 Zastrzelony
Thiem, GeraldGerald Thiem 1928-09-066 września 1928 1970-08-077 sierpnia 1970 41 Zastrzelony
Kliem, HelmutHelmut Kliem 1939-06-022 czerwca 1939 1970-11-1313 listopada 1970 31 Zastrzelony
Zock, Hans-JoachimHans-Joachim Zock 1940-01-2626 stycznia 1940 1970-11-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator <listopada 1970 30
Friese, Christian-PeterChristian-Peter Friese 1948-08-055 sierpnia 1948 1970-12-2525 grudnia 1970 22 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Treptow.
Kabelitz, Rolf-DieterRolf-Dieter Kabelitz 1951-06-2323 czerwca 1951 1971-01-3030 stycznia 1971 19
Hoffmann, WolfgangWolfgang Hoffmann 1942-09-011 września 1942 1971-07-1515 lipca 1971 28
Kühl, WernerWerner Kühl 1949-01-1010 stycznia 1949 1971-07-2424 lipca 1971 22 Zastrzelony
Beilig, DieterDieter Beilig 1941-09-055 września 1941 1971-10-022 października 1971 30 Zastrzelony
Kullack, HorstHorst Kullack 1948-11-2020 listopada 1948 1972-01-2121 stycznia 1972 23
Weylandt, ManfredManfred Weylandt 1942-07-1212 lipca 1942 1972-02-1414 lutego 1972 29 Zastrzelony przy próbie ucieczki w pobliżu Schillingbrücke
Klaus Schulze 1952-10-1313 października 1952 1972-03-077 marca 1972 19 Zastrzelony przy próbie ucieczki w pobliżu Falkensee
Katrancı, CengaverCengaver Katrancı 1963-00-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator < 1963 1972-10-3030 października 1972 9 Utonął
H., HolgerHolger H. 1971-00-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator < 1971 1973-01-2222 stycznia 1973 1
Frommann, VolkerVolker Frommann 1944-04-2323 kwietnia 1944 1973-03-055 marca 1973 29
Einsiedel, HorstHorst Einsiedel 1940-02-088 lutego 1940 1973-03-1515 marca 1973 33 Zastrzelony przy próbie ucieczki w pobliżu Friedhof Pankow
Gertzki, ManfredManfred Gertzki 1942-05-1717 maja 1942 1973-04-2727 kwietnia 1973 30 Zastrzelony przy próbie ucieczki w pobliżu Reinhardtstraße
Kroboth, SiegfriedSiegfried Kroboth 1968-00-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator < 1968 1973-05-1414 maja 1973 5
Kukuczka, CzesławCzesław Kukuczka 1935-07-2323 lipca 1935 1974-03-2929 marca 1974 38 Zastrzelony przy próbie ucieczki na dworcu Berlin Friedrichstraße
Niering, BurkhardBurkhard Niering 1950-09-011 września 1950 1974-01-055 stycznia 1974 23 Zastrzelony przy próbie ucieczki przy Checkpoint Charlie|-
Sprenger, JohannesJohannes Sprenger 1905-12-033 grudnia 1905 1974-05-1010 maja 1974 68 Zastrzelony
Savoca, GiuseppeGiuseppe Savoca 1968-04-2222 kwietnia 1968 1974-06-1515 czerwca 1974 6
Halli, HerbertHerbert Halli 1953-11-2424 listopada 1953 1975-04-033 kwietnia 1975 21 Zastrzelony przy próbie ucieczki
Mert, ÇetinÇetin Mert 1970-05-1111 maja 1970 1975-05-1111 maja 1975 5
Kiebler, HerbertHerbert Kiebler 1952-03-2424 marca 1952 1975-06-2727 czerwca 1975 23 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Mahlow
Hennig, LotharLothar Hennig 1954-06-3030 czerwca 1954 1975-11-055 listopada 1975 21
Schwietzer, DietmarDietmar Schwietzer 1958-02-2121 lutego 1958 1977-02-1616 lutego 1977 18 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Schönwalde
Weise, HenriHenri Weise 1954-07-1313 lipca 1954 1977-05-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator <maja 1977 22
Steinhauer, UlrichUlrich Steinhauer 1956-03-1313 marca 1956 1980-11-044 listopada 1980 24 Zastrzelony
Jirkowsky, MarienettaMarienetta Jirkowsky 1962-08-2525 sierpnia 1962 1980-11-2222 listopada 1980 18 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Hohen Neuendorf
Grohganz, Hans-PeterHans-Peter Grohganz 1948-09-2525 września 1948 1981-02-099 lutego 1981 32
Muschol, JohannesJohannes Muschol 1949-05-3131 maja 1949 1981-03-1616 marca 1981 31 Zastrzelony
Starrost, Hans-JürgenHans-Jürgen Starrost 1954-06-2424 czerwca 1954 1981-04-1616 kwietnia 1981 26
Taubmann, ThomasThomas Taubmann 1955-07-2222 lipca 1955 1981-12-1212 grudnia 1981 26
Freie, Lothar FritzLothar Fritz Freie 1955-02-088 lutego 1955 1982-06-066 czerwca 1982 27
Proksch, SilvioSilvio Proksch 1962-03-033 marca 1962 1983-12-2525 grudnia 1983 21 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Berlin-Pankow
Schmidt, Michael-HorstMichael-Horst Schmidt 1964-10-2020 października 1964 1984-12-011 grudnia 1984 20 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Pankow
Liebeke, RainerRainer Liebeke 1951-09-1111 września 1951 1986-09-033 września 1986 34
Mäder, ManfredManfred Mäder 1948-08-2323 sierpnia 1948 1986-11-2121 listopada 1986 38 Zastrzelony przy próbie ucieczki
Gross, RenéRené Gross 1964-05-011 maja 1964 1986-11-2121 listopada 1986 22 Zastrzelony przy próbie ucieczki
Bittner, MichaelMichael Bittner 1961-08-3131 sierpnia 1961 1986-11-2424 listopada 1986 25 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Glienicke/Nordbahn
Schmidt, LutzLutz Schmidt 1962-07-088 lipca 1962 1987-02-1212 lutego 1987 24 Zastrzelony przy próbie ucieczki
Diederichs, IngolfIngolf Diederichs 1964-04-1313 kwietnia 1964 1989-01-1313 stycznia 1989 24
Gueffroy, ChrisChris Gueffroy 1968-06-2121 czerwca 1968 1989-02-055 lutego 1989 20 Zastrzelony przy próbie ucieczki w Treptow
Freudenberg, WinfriedWinfried Freudenberg 1956-08-2929 sierpnia 1956 1989-03-088 marca 1989 32 Spadł na ziemię podczas ucieczki balonem własnej roboty

Źródło: chronik-der-mauer.de

Procesy strażnikówEdytuj

Procesy sądowe, tzw. procesy strzelców przy Murze Berlińskim, trwały aż do jesieni 2004 roku. Na ławie oskarżonych zasiedli m.in. przewodniczący Rady Państwa Erich Honecker, jego następca Egon Krenz, członkowie narodowej rady obrony Erich Mielke, Willi Stoph, Heinz Keßler, Fritz Streletz, Hans Albrecht – sekretarz SED w Suhl oraz dowódca wojsk ochrony pogranicza w latach 1979–1990, generał Klaus-Dieter Baumgarten.

Oskarżeni strażnicy muru pochodzili głównie z jednostek armii NRD lub wojsk ochrony pogranicza. W sumie 35 oskarżonych uniewinniono, a 44 skazano na karę pozbawienia wolności w zawieszeniu; 11 oskarżonym, w tym Albrechtowi, Streletzowi, Keßlerowi i Baumgartenowi, wymierzono kary pozbawienia wolności od 4 lat i 6 miesięcy do 7 lat i 6 miesięcy. W sierpniu 2004 byli członkowie Biura Politycznego Hans-Joachim Böhme i Werner Lorenz zostali skazani przez sąd krajowy w Berlinie na kary pozbawienia wolności w zawieszeniu. Ostatni proces przeciwko wschodnioniemieckim strażnikom granicznym zakończył się wyrokiem skazującym w dniu 9 listopada 2004 r., dokładnie 15 lat po obaleniu muru.


UpamiętnienieEdytuj

 
Ten pomnik nazwano później Pomnikiem Wolności

Dla upamiętnienia ofiar Muru Berlińskiego wzniesiono różne pomniki. Obok niewielkich krzyży i innych znaków pamięci o zastrzelonych uciekinierach, stanowiących często prywatne inicjatywy obywateli Berlina Zachodniego, istnieje szereg większych miejsc pamięci, jak np. Białe Krzyże na brzegu Sprewy w pobliżu Reichstagu.

O formach upamiętnienia toczono spory, jak np. w końcu lat 90. o miejscu pamięci przy Bernauer Straße. Najgorętsze spory toczyły się wokół tzw. pomnika wolności zbudowanego i później zburzonego w pobliżu Checkpoint Charlie. W odpowiedzi na stawiane Senatowi Berlina zarzuty braku ogólnej koncepcji powołano komisję, która wiosną 2005 przedstawiła podstawy koncepcji upamiętnienia muru. 20 czerwca 2006 Senat przedłożył rozwiniętą na tej podstawie „Koncepcję Ogólną Upamiętnienia Muru Berlińskiego”, przewidującą m.in. rozbudowę miejsca pamięci przy Bernauer Straße.

Mauermuseum przy Checkpoint CharlieEdytuj

W 1963 r. otwarto pod kierownictwem historyka Rainera Hildebrandta Mauermuseum (Muzeum Muru). Znajduje się ono obok dawnej granicy między częściami miasta. Obecnie jest ono prowadzone przez Arbeitsgemeinschaft 13. August. Należy ono do najczęściej odwiedzanych muzeów Berlina. Muzeum ukazuje sposoby zabezpieczenia granic w Berlinie oraz prowadzi dokumentację dotyczącą udanych ucieczek przez granicę, do umożliwienia których zostały użyte m.in. balony, samochody, wyciągi krzesełkowe, a nawet miniaturowa łódź podwodna. Obecną kierowniczką muzeum jest wdowa po założycielu – Alexandra Hildebrandt.

Miejsce Pamięci Muru Berlińskiego przy Bernauer StraßeEdytuj

Od końca lat 90. istnieje przy Bernauer Straße między dawnymi dzielnicami Wedding i Berlin-Mitte zespół poświęcony pamięci Muru Berlińskiego. Obejmuje on miejsce pamięci muru, centrum dokumentacji muru i Kaplicę Pojednania.

Zespół Pamięci powstał na podstawie konkursu rozpisanego przez Rząd Federalny i został otwarty po długich i gwałtownych dyskusjach 13 sierpnia 1998. Odtwarza na pierwotnym miejscu zrekonstruowany środkami artystycznymi odcinek muru. Centrum dokumentacji, prowadzone przez powołaną do tego celu organizację, zostało otwarte 9 listopada 1999. W roku 2003 powstała wieża widokowa, z której można dokładnie obejrzeć mury kompleksu pamięci. Obok aktualnej wystawy (od roku 2001 pod tytułem „Berlin, 13 sierpnia 1961”) udostępnione są różne informacje o historii muru. Poza tym odbywają się tu seminaria i inne imprezy. Kaplica Pojednania ewangelickiej Gminy Pojednania została otwarta 9 listopada 2000. Budowla wykonana w technice ubitej gliny na planie owalu wzniesiona jest na fundamentach prezbiterium wysadzonego w roku 1985 Kościoła Pojednania.

Opracowana przez Thomasa Flierla „Ogólna koncepcja upamiętnienia Muru Berlińskiego” przewiduje dalszą rozbudowę kompleksu pamięci przy Bernauer Straße z włączeniem części dawnej stacji kolejowej Stettiner Bahnhof przy Gartenstraße.

Ścieżka Pamięci Muru BerlińskiegoEdytuj

Ścieżka Pamięci Muru Berlińskiego (Geschichtsmeile Berliner Mauer) jest stałą wystawą, zrobioną w 4 językach. Składa się z 21 tablic informacyjnych. Znajduje się po śródmiejskiej stronie dawnego muru i zawiera zdjęcia oraz teksty upamiętniające zdarzenia, które zaszły w danym miejscu (np. informacje na temat udanych lub nieudanych ucieczek). Wystawa istniała już od jakiegoś czasu, a w 2006 poszerzono ją o dalsze tablice informacyjne[17].


PrzypisyEdytuj

  1. Church: Freedom! The Berlin Wall (ang.). Time, 20 listopada 1989.
  2. Hertle, Hans-Hermann; Nooke, Maria: The Victims at the Berlin Wall, 1961–1989: A Biographical Handbook. Ch. Links Verlag, 2011, s. 14. ISBN 978-3-86153-632-1.
  3. Hertle, Hans-Hermann; Nooke, Maria: op.cit., s. 15.
  4. Hecht, Patricia. Schlegel, Matthias: Geschichte Unterschiedliche Ergebnisse: Wieviele Opfer gab es an der Mauer? (niem.). [dostęp 2013-07-16].
  5. Fatalities at the Berlin Wall, 1961–1989 (niem.). Gedenkstätte Berliner Mauer. [dostęp 2013-07-16].
  6. Todesopfer an der Berliner Mauer (niem.). Zentrum für Zeithistorische Forschung. [dostęp 2013-07-16].
  7. a b c d e Hertle, Hans-Hermann. Nooke, Maria: The Victims at the Berlin Wall, 1961–1989: Findings of a Research Project by the Centre for Research on Contemporary History Potsdam and the Berlin Wall Memorial Site and Documentation Centre (niem.). Gedenkstätte Berliner Mauer, Zentrum für Zeithistorische Forschung Potsdam, lipiec 2011. [dostęp 2013-07-16]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  8. Ertle, Hans-Hermann; Nooke, Maria: op.cit., s. 17.
  9. E German ‘licence to kill’ found (ang.). BBC News, 2007-08-12. [dostęp 2013-07-22].
  10. Berlin Wall Guards Found Guilty of Manslaughter (ang.). Deutsche Welle, 2004-02-12. [dostęp 2013-07-22].
  11. a b Sprung in den Tod (niem.). Deutschlandradio Kultur, 2009-11-09. [dostęp 2013-07-16].
  12. Grewe, Meike: Die Berliner Mauer (niem.). Focus, 2011-09-01. [dostęp 2013-07-16].
  13. Forscher korrigieren in neuer Studie Zahl der Mauertoten (niem.). Berliner Morgenpost, 2008-08-08. [dostęp 2013-07-16].
  14. Kellerhoff, Sven Felix: Die Erste und der Letzte (niem.). Die Welt, 2010-08-13. [dostęp 2013-07-16].
  15. Ahrends, Martin. Baron, Udo. Hertle, Hans-Hermann: Winfried Freudenberg (niem.). Gedenkstätte Berliner Mauer. [dostęp 2013-07-16].
  16. Berlin Pays Tribute to Last Person Shot Crossing Wall (ang.). Spiegel Online, 2009-06-02. [dostęp 2013-07-16].
  17. Ścieżka Muru Berlińskiego obok firmy: Grün Berlin Park und Garten GmbH.