Ojrzanowscy herbu Junosza

polski ród szlachecki z Mazowsza
Gotycka chrzcielnica z wizerunkiem herbu Junosza z kościoła w Iwanowicach (pow. kaliski, gm. Szczytniki)
Franciszek Michał Oyrzanowski, autor obrazu nieznany
Atak polskich szwoleżerów, mal. January Suchodolski
Kaplica rodzinna Oyrzanowskich z 1901 r. na cmentarzu w Kutnie
Pomnik rodzinny Oyrzanowskich, cmentarz Powązki, Warszawa

Ojrzanowscy herbu Junosza – polski ród szlachecki.

PochodzenieEdytuj

Główna gałąź Ojrzanowskich geograficznie pochodzi z południowej części średniowiecznej ziemi łęczyckiej, od 1352 r. przekształconej w Województwo Łęczyckie. Tam w powiecie brzezińskim znajdują się w pobliżu siebie dwie starożytne osady stanowiące gniazda rodowe Ojrzanowskich Junoszów: Ojrzanów, od którego pochodzi nazwisko i Sangrodz. Pierwsza wzmianka o Ojrzanowie pochodzi z roku 1285, a o Sangrodzu z 1335. Badania wykazują, że Ojrzanów powstał w drugim okresie osadnictwa powiatu brzezińskiego: lata 1138 – 1250, natomiast Sangrodz powstał wcześniej, w pierwszym okresie osadnictwa powiatu brzezińskiego, w okresie VI w. do ok. 1138 r.[1] Obie wsie początkowo stanowiły własność dóbr biskupich. Pod koniec XIII w. przeszły pod jurysdykcję książąt łęczyckich (Ojrzanów w 1285 r. na mocy decyzji księcia Leszka Czarnego). Obie wsie należały do parafii w Małczu.

Początki roduEdytuj

Pod koniec XIV w. w Sangrodzu mieszkał Jakusz (Jakub) z rodu Junoszów wraz z żoną Heleną, a jego dwaj bracia Andrzej Bandzeliszka (Andrzej z Sangrodza) i Dadźbóg, pleban w Gorzycach i kanonik sandomierski, co najmniej od 1393 r. byli właścicielami Ojrzanowa. Odtąd przez najbliższe dwa wieki Ojrzanowscy gospodarzyli w Ojrzanowie i Sangrodzu. W 1576 r. Jakub i Jan Ojrzanowscy posiadali w Ojrzanowie młyn, 4 łany kmiece, karczmę z szynkarzem, 1 zagrodę pustą i 8 osadników[2]. W Sangrodzu zaś 4 łany, 4 zagrody, karczmę, młyn, 1 łan pusty, 9 osadników[3]. Wyprzedaże, zamiany a przede wszystkim podziały rodzinne doprowadziły do rozdrobnienia stanu posiadania, skutkiem czego Ojrzanowscy z początkiem XVII w. opuścili rodzinne strony osiedlając się w województwach sieradzkim, kaliskim, poznańskim, a także na Mazowszu i w Małopolsce. Gdziekolwiek jednak rzuciły ich losy, zawsze skutecznie władali, zarządzali lub administrowali podległymi włościami, a przy tym brali aktywny udział w utrwalaniu i rozwijaniu pomyślności rodziny oraz swojego kraju.

Pisownia nazwiskaEdytuj

Pochodzenie nazwiska rodowego związane jest siedliskiem rodu – Ojrzanowem. Ponieważ w pierwotnej łacinie i średniowiecznym języku polskim nie występowała litera „j”, w powszechnym użyciu była w jej obecnym miejscu samogłoska „y”. Praktycznie dopiero od połowy XIX w. zaczęło się upowszechnianie w języku polskim litery „j”[4], co z czasem doprowadziło do występowania podwójnej pisowni nazwiska: Oyrzanowski – Ojrzanowski. Występuje tak do dziś, nawet w bliskiej rodzinie: ojciec – syn – bracia. Nie mniej jednak, bez względu na pisownie, etymologiczne pochodzenie nazwiska bierze swój rodowód od Ojrzanowa.

KalendariumEdytuj

  • 1386 – odnotowany pierwszy Ojrzanowski – Johannes Ojrzanowski w woj. łęczyckim, a więc pochodzić musiał z Ojrzanowa, możliwe, że protoplasta rodu, mógł być ojcem Jakusza[5].
  • 1418 – pierwszy podział majątku przeprowadzony przez braci Stanisława i Janusza.
  • 1589 – Akta koronne piotrkowskie: Nobilis Junosza Oyrzanowski (Jacobus) totalia et integra Bona sua omnia in Villa Sangrodz consistentia ... …nobilibus Joannis, Andreas et Cristoforo Oyrzanowskim dat donat demittit... „Urodzony Jakub Junosza Oyrzanowski , w całości i w dobrym stanie pozostające dobra swoje Sangrodz, urodzonym Janowi, Andrzejowi i Krzysztofowi Oyrzanowskim darowuje”.
  • 1669 – elekcja króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego; elektorzy Stanisław Ojrzanowski z woj. kaliskiego i Wojciech Ojrzanowski z ziemi wieluńskiej.
  • 1674 – elekcja króla Jana III Sobieskiego; elektorzy Jan i Stefan Oyrzanowscy z woj. krakowskiego.
  • 1733 – elekcja króla Stanisława I Leszczyńskiego; elektorzy Jan i Wojciech Ojrzanowscy z ziemi wieluńskiej.
  • 1764 – elekcja króla Stanisława II Augusta Poniatowskiego; elektorzy Wojciech i Jan Ojrzanowscy z woj. sieradzkiego.
  • 1808 – 30 listopad, wąwóz pod Somosierrą, szarża 3 szwadronu 1 pułku Szwoleżerów Gwardii, uczestniczy Jan Piotr Oyrzanowski, odznaczony w 1814 r. orderem Legii Honorowej.
  • 1839 – wylegitymowani ze szlachectwa w Królestwie Polskim:

Ojrzanowski h. Junosza:

  1. Kajetan Dominik, syn Ludwika
  2. Ksiądz Kazimierz, syn Sebastiana
  3. Jan /Kanty/ Piotr /z Alkantary/, syn Konstantego
  4. Franciszek Michał, syn Konstantego
  5. Tytus Kacper, syn Konstantego,
  6. Józef Antoni, syn Jana[6].
  • 1863 – w walkach w powstaniu styczniowym śmierć ponoszą Edmund Kryspin Oyrzanowski lat 21; Władysław Leon Ojrzanowski lat 23; Marceli Ojrzanowski lat 26.
  • 1920 – podporucznik Stanisław Jan Ojrzanowski zastępca dowódcy 3 kompanii karabinów maszynowych 3 batalionu piechoty 43 pułku piechoty po walce z bolszewikami pod wsią Lubczyce otrzymuje pierwszy Krzyż Walecznych.
  • 2008 – ukazuje się zbiór wspomnień Wacława Oyrzanowskiego pt. Czy starczy sił na przetrwanie?
  • 2013 – ukazuje się książka biograficzna gen. bryg. Marka Konrada Ojrzanowskiego pt. Baczność, spocznij! Meandry i wyzwania.

Członkowie rodzinyEdytuj

  • Jakub Ojrzanowski (1764 – ?) kapitan, kurier Tadeusza Kościuszki i zarządca jego domu. Kurier Rady Zastępczej Tymczasowej i Rady Najwyższej Narodowej, adiutant ostatniego naczelnika powstania Tomasza Wawrzeckiego.
  • Michał Junosza Oyrzanowski (1781 – 1823) kapitan, oficer Legii Włoskiej, Legii Nadwiślańskiej, Legii Polsko-Włoskiej, uczestnik wszystkich kampanii napoleońskich od włoskiej do bitwy pod Waterloo, poprzez San Domingo, wyprawę na Moskwę i bitwę narodów pod Lipskiem. Odznaczony orderem Legii Honorowej i Virtuti Militari.
  • Antoni Ojrzanowski (1796 – 1877) ksiądz, proboszcz w Sobowie, Zgierzu, Goszczanowie, Kalinowej i Opatówku. Prałat kapituły kaliskiej, archidiakon kaliski. Aktywnie wspierał powstańców w powstaniu listopadowym, za co był prześladowany, m.in. więziony w Cytadeli Warszawskiej i zesłany na Syberię.
  • Feliks Piotr Oyrzanowski (1871 – 1938), lekarz, służył jako lekarz wojskowy w stopniu kapitana w wojsku rosyjskim podczas wojny rosyjsko – japońskiej. Po wojnie lekarz ginekolog i położnik w Kutnie, autor pionierskich rozwiązań, zasłużony działacz społeczny.
  • Władysław Jakub Oyrzanowski (1876 - 1927), prawnik, w latach 1921 - 1923 sędzia sądu okręgowego w Warszawie. 1923 - 1927 sędzia sądu apelacyjnego, od 1927 sędzia Sądu Najwyższego.
  • Piotr Ojrzanowski (1891 – ?) oficer zawodowy WP, major. Odznaczony za wojnę z bolszewikami orderem Virtuti Militari. Służył w Legionach Polskich, w wielu jednostkach wojskowych, w Sztabie Generalnym, brał udział w kampanii wrześniowej, po jej zakończeniu w oflagach Rothenburg i Woldenberg.
  • Bronisław Stefan Oyrzanowski (1913 – 1997) profesor ekonomii Szkoły Głównej Handlowej, Uniwersytetu Jagiellońskiego, Massachusetts Institute of Technology, Uniwersytetu Harvarda, University of Wisconsin. Uczony, autor wielu podręczników i publikacji naukowych szeroko tłumaczonych na języki obce.
  • Juliusz Ojrzanowski (1915 – 1976) nauczyciel, związany z Hajnówką i Puszczą Białowieską. Specjalista w zakresie materiałoznawstwa i technologii drewna, miłośnik przyrody, działacz społeczny.
  • Janina Róża Oyrzanowska – Poplewska (1918 – 2001), lekarz, naukowiec, profesor nauk weterynaryjnych Uniwersytetu Warszawskiego i SGGW. Mąż Mieczysław Poplewski oficer rezerwy zamordowany przez NKWD w Starobielsku w 1940 r. Podczas okupacji udzielała pomocy Żydom, wraz z siostrą Marią uhonorowana medalem Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata.
  • Marian Józef Ojrzanowski (1918 – 1996), podporucznik, dowódca baterii przeciwpancernej 1 pułku artylerii przeciwpancernej 1 Dywizji Pancernej gen. Maczka. Odznaczony orderem Virtuti Militari w 1944 r.
  • Elżbieta Oyrzanowska - Zielonacka (1945 - 2019), scenograf, reżyser teatralny i filmowy, artysta plastyk.

PrzypisyEdytuj

  1. Jolanta Malinowska, Studia osadnicze na obszarze powiatu brzezińskiego do połowy XVI wieku. Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2001.
  2. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, Warszawa 1886, t. 7, s. 420.
  3. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, Warszawa 1886, t. 10, s. 293.
  4. Maciej Malinowski, Ortografia polska od drugiej połowy XVIII wieku do współczesności. Kodyfikacja, reformy, recepcja. Wyd. Uniwersytet Śląski, Katowice 2011.
  5. Witold Taszycki (Red.), Słownik staropolskich nazw osobowych. T. 4. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1975.
  6. Spis szlachty Królestwa Polskiego, Warszawa 1851.

BibliografiaEdytuj

  • Herbarze: Kaspra Niesieckiego – wyd. 1830-46, Adama Bonieckiego – wyd.1899-1913, Seweryna Uruskiego – wyd.1904-31.
  • Tadeusz Nowak, Własność ziemska w ziemi łęczyckiej w czasach Władysława Jagiełły – wyd. 2004.
  • Adolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno – statystycznym – wyd. 1883-95.
  • Jan Pachoński, Legiony polskie 1794-1807. prawda i legenda”– wyd.1969-1979
  • Zygmunt Kolumna /Aleksander Nowolecki/, Pamiątka dla rodzin polskich…..o straconych…. rozstrzelanych, poległych na placu boju 1861 – 1863 – wyd. 1864
  • Włodzimierz Dworzaczek, Teki szlachty wielkopolskiej – Biblioteka Kórnicka
  • Elżbieta Sęczys, Szlachta wylegitymowana w Królestwie Polskim w latach 1836-1861 – wyd. 2002 i 2007.
  • Kazimierz Brandys, Kozietulski i inni – wyd.1982.
  • Robert Bielecki, Słynne pułki polskie – Szwoleżerowie Gwardii – wyd. 1996.
  • Antoni Oyrzanowski, Junoszą pieczętowani, opr. własne 2017.
  • Strona rodu Oyrzanowskich: http://www.oyrzanowski.pl/