Skórzana okładka francuskiej książki z 1738

Okładka – zewnętrzny element książki, trwale połączony z blokiem książki (inaczej wkładem, powstałym z połączonych składek). Główną funkcją okładki jest ochrona wkładu przed uszkodzeniami mechanicznymi. Składa się przedniej i tylnej karty, a także z grzbietu. Materiały wykorzystywane do budowy okładki to najczęściej: papier, karton, tektura i tworzywa sztuczne[1]. W ujęciu wydawniczym cena książki jest zależna od grubości okładki, dlatego za książkę w miększej oprawie zapłacimy mniej, niż za tą twardszej. Okładka jest przysłowiową wizytówką książki, dlatego jej wykonanie powinno być estetyczne oraz spełniać funkcję informacyjną i komunikacyjną.

Zarys historycznyEdytuj

Okładka stała się integralną częścią książki dopiero około drugiej połowy XIX stulecia. Wcześniej rękopisy oraz druki były produkowane bez okładek, a oprawą zajmowali się wyspecjalizowani rzemieślnicy zwani introligatorami. Do oprawy książki wykorzystywano przeróżne materiały np. w średniowieczu okładki rękopisów były tworzone z drewna. W późniejszych wiekach wykorzystywano również garbowaną skórę, kamienie szlachetne, złoto oraz srebro. Okładki wykonane z drogocennych materiałów miały na celu zachwycać przepychem, a także wskazywać na wysoki status osoby posiadającej pięknie zdobioną książkę. Pięknie zdobione okładki z dzisiejszego punktu widzenia, nie spełniały wielu funkcji tj. reklamowej, informacyjnej, komunikacyjnej. Wynikało to z sposobu dystrybucji książek. W średniowieczu manuskrypty były na tyle cenne, że za równowartość jednej książki można było nabyć kilka wsi. Po wynalezieniu druku ceny zmalały, lecz nadal książki były towarem dostępnym jedynie dla osób potrafiących czytać, których odsetek był niewielki. Dopiero w okresie rewolucji przemysłowej, produkcje książek rozpoczęto na szeroką skale. Skutkiem tego było odejście od rzemieślniczych praktyk na rzecz zmechanizowanego systemu druku, w tym też oprawianiu książek. W XX wieku powstają się już ilustrowane okładki nakładowe. Ich celem, w przeciwieństwie do opraw introligatorskich było zareklamowanie dzieła, oraz udzielenie podstawowych informacji o książce. Równie istotna jest kompozycja graficzna na okładce, która w założeniu ma zachęcić potencjalnego czytelnika do zakupu książki.

Rodzaje okładek ze względu na ich budowęEdytuj

Oprawy twardeEdytuj

Oprawa twarda tradycyjnaEdytuj

W tradycyjnym ręcznym sposobie oprawiania książek każdą składkę zszywano pojedynczo, kolejnym krokiem było zszycie wszystkich składek razem oraz dodatkowo sklejenie. Zebrane składki tworzyły blok książki, który był kształtowany tak, aby grzbiet miał formę półkola. Wykorzystane nici są osłaniane przy pomocy muślinu, przykleja się je do grzbietu bloku, ostatnim krokiem jest naklejenie na muślin pasków dosyć mocnego lnu.

Oprawa twarda przemysłowaEdytuj

Książki posiadające tego rodzaju okładkę są mniej wytrzymałe, niż te tworzone metodą rzemieślniczą, ale za ich wykonanie jest szybsze, a co najważniejsze tańsze. Wszystkie elementy z lnu i muślinu są zamieniane tańszymi substytutami takimi jak paski z gazy, lub włókniny. Inna zmiana dotyczyła już zszytego wkładu, który jest przyklejany do okładzin przy pomocy wklejek.

Oprawy miękkieEdytuj

Oprawa klejonaEdytuj

Składki tworzące blok książki nie są zszywane, ich mocowanie opiera się na bezpośrednim przyklejeniu do grzbietu wkładu, który jest nacinany w celu lepszego rozprowadzenia kleju do każdego arkusza. Jest to tańszy, lecz mniej wytrzymały sposób oprawiania książek.

Oprawa szytaEdytuj

Składki podobnie jak w twardej oprawie są zszyte pojedynczo, następnie zszywane są wszystkie razem. Okładkę poddaje się procesowi bigowania, następnym krokiem jest sklejanie z wkładem książki. Jest to o wiele bardziej wytrzymalszy sposób oprawiania książek, niż oprawy klejone.

Funkcje okładkiEdytuj

InformowanieEdytuj

Obok funkcji ochronnej okładka powinna zawierać kilka podstawowych informacji:

  • Tytuł dzieła (zamieszczone również na grzbiecie okładki),
  • nazwisko autora lub autorów (zamieszczone również na grzbiecie okładki),
  • nazwa wydawnictwa (zamieszczone również na grzbiecie okładki),
  • przy wydawnictwach zwartych wielotomowych umieszczany jest także numer tomu,
  • cena książki oraz kod kreskowy,
  • kod ISBN,
  • teksty promocyjne (opcjonalnie).

W przypadku wydań uzupełnionych oobwolucie wydawca może zrezygnować z umieszczenia na okładce wszystkich informacji, o ile znajdą się one na obwolutę.

ReklamowanieEdytuj

Wydawca, aby zwiększyć swoje możliwości na sprzedaż książki często korzysta z tekstów promocyjnych umieszczonych bezpośrednio na okładce. Są to między innymi:

  • Blurb - krótki tekst reklamowy, którego celem jest zainteresowanie treścią książki potencjalnego czytelnika.
  • shoutline - jest to najczęściej zdanie, lub wybrany fragment recenzji zachwalający publikacje,
  • strapline - jest to krótka informacja o wydawcy, a także o nagrodach i wyróżnieniach jakie książka otrzymała,
  • biogram - jego celem jest zaprezentowanie autora książki

Istotny jest również wygląd okładki. Do stworzenia projektu graficznego publikacji, a w tym okładki wydawca w założeniu powinien zatrudnić profesjonalnego grafika, co niestety nie jest regułą. Z tego powodu zdarzają się sytuacje, w których zamiast estetycznego i interesującego projektu wychodzi kicz. Okładka, zaraz obok ciekawego tytułu, zwraca uwagę czytelnika w pierwszej kolejności, jeżeli jej wygląd będzie nieciekawy, powtarzalny, lub po prostu brzydki, to wydawca może stracić potencjalnego klienta.

Okładka pojedyncza i wielokrotnaEdytuj

Zasadniczo okładka jest terminem stosowanym prawidłowo jedynie w liczbie pojedynczej, w rozumieniu całości okrywy chroniącej wnętrze wyrobu i trwale z nim połączonej, aczkolwiek w języku potocznym zwykło nazywać się okładkami każdą z okładzin okładki, czyli kart przylegających do kart wnętrza. Jednak w szczególnych przypadkach można mówić o większej liczbie okładek – wtedy, gdy w celach reklamowych jedna okładka nakładana jest bezpośrednio na drugą (rozwiązanie takie jest stosowane czasami w produkcji czasopism ilustrowanych).


Okładka a wkładEdytuj

Całość danego wyrobu papierniczego tworzy okładka razem z wnętrzem wyrobu, czyli wszystkimi pozostałymi kartami, zwanymi wkładem.

W najprostszych wyrobach wielostronicowych okładka jest jedynie formalnym wyróżnieniem zewnętrznych kart składki, jest więc wykonana z tego samego materiału, co wkład. W rozwiązaniach zaawansowanych okładka może być połączona z wkładem na wiele różnych sposobów, a w szczególności może się składać z jednej lub wielu części konstrukcyjnych rozmaicie połączonych zarówno ze sobą, jak i z wkładem.

Ponadto na okładkę mogą być nakładane kolejne elementy, ale już bez trwałego łączenia z okładką – są to obwoluty i opaski.

Okładka a oprawaEdytuj

Więcej informacji dotyczących szczegółowych rozwiązań budowy okładki znajduje się w artykule oprawa. Również wiele terminów fachowych jest stosowanych jednocześnie dla okładki i oprawy, gdyż te dwa pojęcia są często w praktyce stosowane równoznacznie w rozumieniu, że oprawa to sposób założenia okładki.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Okładka, w: Encyklopedia Książki, pod red. A. Żbikowskiej-Migoń, M. Skalskiej-Zlat, Wrocław 2017, s. 294.

Linki zewnętrzneEdytuj