Okręg (administracja NRD)

Ten artykuł dotyczy jednostka podziału administracyjnego NRD. Zobacz też: inne znaczenia tego pojęcia.
Okręgi NRD (1952–1990)

Okręg (niem. Bezirk) – jednostka podziału administracyjnego najwyższego szczebla, powstała w 1952 r. po likwidacji na obszarze NRD landów. Ich liczba wynosiła 14. W 1961 r. decyzją Rady Państwa Berlin Wschodni został ustanowiony osobną jednostką, wydzieloną z okręgu - "Berlin, stolica NRD" (niem. Berlin, Hauptstadt der DDR)[1].

Okręgi pod względem powierzchni i liczby ludności były zbliżone do zachodnioniemieckich rejencji, jednak zasadniczo różniły je od nich brak autonomii i samorządu. Były one wyłącznie jednostkami administracji państwowej, których władze realizowały wytyczne władz centralnych.

ListaEdytuj

Mapa Okręg Powierzchnia Ludność
(1989)
Powiaty Gminy
  Chociebuż 8262 km² 884 700 14 ziemskich,
1 miejski
574
  Drezno 6738 km² 1 757 400 15 ziemskich,
2 miejskie
594
  Erfurt 7349 km² 1 240 400 13 ziemskich,
2 miejskie
719
  Frankfurt nad Odrą 7186 km² 713 800 9 ziemskich,
3 miejskie
438
  Gera 4004 km² 742 000 11 ziemskich,
2 miejskie
528
  Halle 8771 km² 1 776 500 20 ziemskich,
3 miejskie
684
  Karl-Marx-Stadt[2] 6009 km² 1 859 500 21 ziemskich,
3 miejskie
601
  Lipsk 4966 km² 1 360 900 12 ziemskich,
1 miejski
422
  Magdeburg 11 526 km² 1 249 500 19 ziemskich,
1 miejski
655
  Neubrandenburg 10 948 km² 620 500 14 ziemskich,
1 miejski
492
  Poczdam 12 568 km² 1 123 800 15 ziemskich,
2 miejskie
755
  Rostock 7075 km² 916 500 10 ziemskich,
4 miejskie
360
  Schwerin 8672 km² 595 200 10 ziemskich,
1 miejski
389
  Suhl 3856 km² 549 400 8 ziemskich,
1 miejski
358

HistoriaEdytuj

Reforma administracyjna z 1952 rokuEdytuj

Po zakończeniu II wojny światowej w 1945 r. Niemcy zostały podzielone na strefy okupacyjne zarządzane przez zwycięskie mocarstwa: Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, Francję i Związek Radziecki. Decyzją Międzysojuszniczej Rady Kontroli z 1947 r. dokonano likwidacji kraju związkowego Prusy oraz wchodzących w jego skład prowincji. W ich miejsce utworzono pięć nowych landów: Meklemburgię, Brandenburgię, Saksonię-Anhalt, Saksonię i Turyngię, które posiadały autonomię. Wraz z powołaniem do życia państwa wschodnioniemickiego we wrześniu 1949 r. landy systematycznie były podporządkowane władzom centralnym poprzez eliminację z życia publicznego polityków i partii opozycyjnych.

W lipcu 1952 r. Komitet Centralny Niemieckiej Socjalistycznej Partii Jedności (SED) przyjął sobie za cel budowę socjalizmu w NRD. Jednym z jego elementów była przebudowa ustroju państwa, w oparciu o wzorzec radziecki, zakładający centralizację jego struktur i kres federalizmu. Obawiano się przy tym zbytniej samodzielności premierów poszczególnych landów[3].

23 lipca 1952 r. wprowadzono w życie zapowiadaną reformę administracyjną na podstawie ustawy o dalszej demokratyzacji instytucji państwowych i funkcjonowaniu organów władzy państwowej w krajach Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Na jej mocy zlikwidowano dotychczasowe landy, zastępując je czternastoma okręgami, którym podporządkowano powiaty, zwiększając ich liczbę ze 132 do 217. Dotychczasowi posłowie do landtagów zostali członkami nowych Rad Okręgów, w zależności, w którym z nich byli zameldowani[4].

W ciągu kilku kolejnych lat pozbyto się resztek federalizmu w postaci Izby Krajów, izby wyższej wschodnioniemieckiego parlamentu, w skład której wchodzili przedstawiciele rządów krajowych. Zniesiono ją w 1958 r., co kończyło proces budowy państwa unitarnego w NRD. Poprzedni ustrój terytorialny państwa uznano oficjalnie za element z imperialnej epoki i bastion myśli burżuazyjnej, wrogiej ludowi. Jednocześnie władze zachwalały nową strukturę terytorialną państwa podkreślając przy tym, że nowa struktura będzie bardziej spójna z wymogami nowych zadań jakie stoją przed państwem w drodze do budowy socjalizmu oraz zbliżenie się władzy do ludności[5].

Ludność okręgówEdytuj

Okręg 1952 1965 1988
Rostock 859 000 842 743 916 541
Schwerin 681 000 594 786 595 176
Neubrandenburg 706 000 633 209 620 467
Magdeburg 1 504 000 1 323 644 1 249518
Poczdam 1 232 000 1 127 498 1 123 759
Frankfurt nad Odrą 665 000 660 666 713 764
Erfurt 1 343 000 1 249 540 1 240 394
Halle 2 112 000 1 932 733 1 776 458
Lipsk 1 621 000 1 510 773 1 360 923
Drezno 1 986 000 1 887 739 1 757 363
Cottbus 804 000 839 133 884 744
Suhl 558 000 549 398 549 442
Gera 755 000 735 175 742 023
Karl-Marx-Stadt 2 287 000 2 082 927 1 859 525

Status BerlinaEdytuj

Berlin po 1945 r. był podzielony na cztery sektory okupacyjne, które były zarządzane przez cztery zwycięskie mocarstwa. Po powstaniu NRD i RFN w 1949 r. wschodnia cześć miasta została ogłoszona oficjalnie stolicą państwa wschodnioniemieckiego. Mimo to nadal miasto to nie posiadało żadnego prawnego statusu w ramach podziału administracyjnego NRD. Po 1952 r. władze państwowe myślały, aby wydzielić go jako osobny okręg. Ostatecznie dekretem Rady Państwa z 7 września 1961 r. Berlin Wschodni otrzymał status równorzędny pozostałym okręgom: stolica Niemieckiej Republiki Demokratycznej wykonuje obowiązki okręgu, jednak w oficjalnej nomenklaturze nosił oficjalna nazwę Stolica Berlin (Hauptstadt Berlin)[1].

Administracja okręguEdytuj

 
Porównanie granic landów z 1947 r. z landami z 1990 r. na obszarze NRD
Osobny artykuł: Bezirkstag.

Najważniejszym organem władzy państwowej w okręgu była Bezirkstag, w skład którego wchodzili radni wybierani w wyborach powszechnych spośród list przedstawionych przez Front Narodowy, do którego należały partie polityczne zgrupowane wokół SED oraz inne masowe organizacje społeczne. Ich zadaniem było uchwalanie prawa miejscowego. W praktyce wobec monopolu partii komunistycznej ich funkcja ograniczała się do wykonywania decyzji władz na szczeblu centralnym. Pozycja rady w sprawowaniu władzy w okręgu w praktyce była bardzo niska. Faktyczna władza należała do lokalnego pierwszego sekretarza SED.

Likwidacja okręgówEdytuj

Do zjednoczenia Niemiec przez cały okres najwyższym szczeblem podziału terytorialnego we wschodnich Niemczech pozostały okręgi. Wraz z rozpoczęciem rozmów nad zjednoczeniem rozpoczęły się dyskusje nad likwidacją okręgów i przywróceniem zlikwidowanych w 1952 r. krajów związkowych.

22 lipca 1990 r. Izba Ludowa NRD przyjęła ustawę o likwidacji z dniem 14 października 1990 r. dotychczasowych okręgów i utworzeniem w ich miejsce pięciu landów: Meklemburgii-Pomorza Przedniego, Saksonii-Anhalt, Brandenburgii, Saksonii i Turyngii.

Już 3 października 1990 r. zlikwidowano quasi-okręg Berlin Stolica, który został wchłonięty przez Berlin Zachodni.

PrzypisyEdytuj

  1. a b Ustawa o ustroju Berlina Wschodniego z dnia 7 września 1961 r. (GBl. SDr. 341, s. 3 (niem.)
  2. Do 1953 i od 1990 "Chemnitz"
  3. E. Cziomer, Historia Niemiec 1945-1991. Zarys rozwoju problemu niemieckiego od podziału do jedności, Kraków 1993, s. 111.
  4. Ustawa o reformie administracyjnej państwa z dnia 23 lipca 1952 r. (GBl., S. 613)
  5. J. Krasuski, Historia Niemiec, Wrocław 1998, s. 512.