Otwórz menu główne

Okręty podwodne typu 207 – wybudowane w Niemczech dla Norwegii przy amerykańskiej pomocy finansowej małe okręty podwodne o wyporności na powierzchni ok. 450 ton, stanowiące pochodną jednostek typu 205. W kraju zamawiającego te uniwersalne jednostki otrzymały oznaczenie typu Kobben. Zbudowano 15 jednostek, które służyły w marynarce norweskiej w latach 1964-2003. Trzy z nich używane były w latach 1989-2004 przez Danię jako typ Tumleren, a cztery wycofane z użytku we flocie norweskiej, w roku 2002 zostały nabyte przez polską Marynarkę Wojenną, w której zastąpiły jednostki projektu 641.

Okręty podwodne typu 207
(Kobben)
Ilustracja
Kraj budowy  RFN
Projekt IKL IK29
Stocznia Nordseewerke
Zbudowane 15
Użytkownicy  Norweska KMW
 Kongelige Danske Marine
 Marynarka Wojenna
Uzbrojenie:
8 torped
Wyrzutnie torpedowe:
• dziobowe

8 × 533 mm
Załoga 18 oficerów i marynarzy
Wyporność:
• na powierzchni 370 / 459 ton
• w zanurzeniu 435 / 524 ton
Zanurzenie testowe 180 m
Długość 45,4 / 47,4 metra
Szerokość 4,6 m metra
Napęd:
2 silniki wysokoprężne MB820 (2 x 440 kW)
1 silnik elektryczny VG 408 (1100 kW)
1 śruba
Prędkość:
• na powierzchni
• w zanurzeniu

12 węzłów
18 węzłów
Zasięg:
• na powierzchni 3500 Mm/5 węzłów
• w zanurzeniu 300 Mm/6 węzłów

Jednostki tego typu napędzane były na powierzchni przed dwa silniki Diesla na powierzchni oraz jeden silnik elektryczny w zanurzeniu, uzbrojone były w osiem torped przenoszonych w dziobowych wyrzutniach torpedowych kalibru 533 mm.

Spis treści

GenezaEdytuj

Pod koniec lat 50. XX wieku Sojusz Północnoatlantycki zdecydował o potrzebnie wzmocnienia ważnej północnej flanki NATO. Niezbędne było w tym zakresie wyposażenie norweskiej marynarki wojennej w ofensywnie efektywną flotę okrętów podwodnych[1]. W tym czasie bowiem norweska królewska marynarka wojenna była wyposażona w przestarzałe okręty podwodne brytyjskiego typu U oraz niemieckiego typu VIIC z czasów II wojny światowej. Zdecydowano więc zastąpić te jednostki nowoczesnymi okrętami i przy pokryciu połowy kosztów ich zakupu przez Stany Zjednoczone, wybór padł na opracowywany w tym czasie w RFN nowy typ okrętów; relatywnie małej jednostki o dobrych właściwościach ofensywnych i operacyjnych[1]. Początkowo Norwegia zamierzała zakupić pięć do sześciu nowych okrętów podwodnych, jednak amerykańskie wsparcie finansowe pozwoliło na zamówienie 15 nowych okrętów tej klasy. Stany Zjednoczone bowiem za pomocą własnych środków finansowych chciały wzmocnić potencjał wojskowy europejskich sojuszników i pomóc utrzymać zachodnioeuropejski przemysł[2]. Amerykańskie wsparcie nie ograniczyło jednak samodzielności norweskiej marynarki w formułowaniu wymagań dla nowych okrętów – jednostki te w myśl norweskich założeń dysponować miały autonomicznością rzędu 20 dób, mogły być obsługiwane przez niewielką dwudziestoosobową załogę oraz miały mieć wymiary pozwalające na operowanie na wodach przybrzeżnych z możliwością zawijania do małych nabrzeży rozsianych w norweskich fiordach[2]. Wspólną norwesko-amerykańską decyzją przyjęto do dalszych prac ofertę niemiecką, jako mniej optymalne z punktu widzenia norweskich wymagań odrzucono natomiast projekty stoczni francuskich i brytyjskich[2]

W umowie między rządami Norwegii oraz Niemiec, zdecydowano że 15 okrętów dla marynarki norweskiej zostanie zaprojektowanych i zbudowanych w Republice Federalnej jako wersja rozwojowa jednostek typu 201[1]. 16 stycznia 1961 roku wiec niemieckie biuro konstrukcyjne Ingenieurkontor Lübeck (IKL) otrzymało kontrakt rozwojowy od marynarki norweskiej[3]. Proponowana nowa konstrukcja oparta była na projekcie jednostek typu 205 (ulepszona wersja jednostek typu 201), zamiast jednak użycia stali niemagnetycznej do budowy kadłuba sztywnego, zdecydowano się wykorzystać stal o wysokiej ciągliwości HY-80, odpowiednią dla możliwości zanurzania na duże głębokości[3]. Związany z tym wzrost wagi okrętu został skompensowany większą średnicą (4,65m, zamiast 4,55m). W konsekwencji innego rozwiązania instalacji bocznych powierzchni sterowych – zamontowano je za śrubą, nie zaś przed pędnikiem pod kadłubem[4], okręty tego typu były tez o 90cm dłuższe niż oryginalne jednostki 205[3]. Zmianie uległ również kształt mostka i kiosku oraz niektóre elementy wyposażenia[3]. W swoich zasadniczych cechach, zwłaszcza w zakresie napędu oraz uzbrojenia, nowa konstrukcja odpowiadała jednak typowi 205[3].

Budowa jednostekEdytuj

Umowa międzyrządowa zabezpieczyła norweskie interesy zwłaszcza w sferze nadzoru nad budową jednostek, poprzez norweskiego oficera łącznikowego w Bundesamt für Wertechnik und Beschaffung (BWB) w Kilonii z pełnymi uprawnieniami do współpracy, W maju 1961 roku IKL przedstawiło BWB swój projekt nowych okrętów, który został zatwierdzony po czterech tygodniach jego badania[3]. Po zatwierdzeniu projektu także przez marynarkę norweską, jesienią 1961 roku złożono zamówienia na silniki inne komponenty, których produkcja determinowała termin dostarczenia okrętów. Projekt został przedstawiony trzem stoczniom, jednak ostatecznie kontrakt na budowę przyznano stoczni Rheinstahl-Nordseewerke. Kontrakt wstępny został zawarty 21 grudnia 1961 roku, który 19 stycznia roku 1962 został potwierdzony finalnym kontraktem konstrukcyjnym[3]. Przygotowanie dokumentacji i projektów produkcyjnych zostało po raz kolejny powierzone biuru projektowemu IKL[3]. Na żądanie norweskiego kontrahenta, projekt IK29 noszący niemiecką desygnację 207 otrzymał nowy element – mimo sekcyjnej metody produkcji – mocowaną za pomocą śrub stożkową klapę montażową przedziału silników diesla, tzw. francuski właz, co spowodowało problemy wytrzymałościowe konstrukcji[3]. Mimo że niektóre projekty wykonawcze musiały w związku z tym zostać narysowane ponownie, produkcję okrętów zdołano zapoczątkować w Emden już latem 1962 roku[3]. Jako metodę budowy, podobnie jak w przypadku jednostek typu 201 i 205, wybrano montaż z gotowych sekcji[3]. Dzięki zleceniu produkcji najważniejszych elementów już jesienią 1961 roku, szybki montaż pierwszej z 15 jednostek rozpoczęty został na pochylni w Emden 13 marca 1963 roku, drugiej zaś 26 maja z ośmiomiesięcznym czasem montażu, który jednak w przypadku kolejnych 13 jednostek został skrócony do czterech–pięciu miesięcy[3]. Ostatnia jednostka tego typu – HNoMS „Svenner” (S309) / ORP „Bielik” – został przedłużony o dystans między dwoma wręgami, w celu umożliwienia instalacji dodatkowego peryskopu, służącego pomocą w szkoleniu dowódców okrętów[3]. Okręt ten został dostarczony marynarce norweskiej 12 czerwca 1967 roku i wszedł do służby operacyjnej 1 czerwca tego samego roku, 3¼ roku po pierwszym okręcie tego typu HNoMS „Kinn” (S316)[3].

Numer
taktyczny
Nazwa Początek produkcji Data wodowania Wejście do służby
norweskiej
Los – uwagi
S-300 Ula 21 sierpnia 1964 19 grudnia 1964 07 maja 1965 12 marca 1987 przemianowany na Kinn (S-316), wycofany ze służby w 1992
S-301 Utsira 31 października 1964 11 marca 1965 08 lipca 1965 wycofany ze służby w 1991
S-302 Utstein 08 stycznia 1965 19 maja 1965 15 września 1965 wycofany ze służby w 1991 – okręt-muzeum w Horten
S-303 Utvær 24 marca 1965 30 lipca 1965 01 grudnia 1965 20 października 1989 → Dania Tumleren (S322), wycofany ze służby 17 sierpnia 2004[5]
S-304 Uthaug 31 maja 1965 03 października 1965 16 lutego 1966 10 października 1990 → Dania "Sælen” (S323), wycofany ze służby 21 grudnia 2004 → muzeum[6]
S-305 Sklinna 17 sierpnia 1965 21stycznia 1966 27 maja 1966 od 1995 numer S-314, wycofany ze służby w 2001
S-306 Skolpen 01 listopada 1965 24 marca 1966 17 sierpnia 1966 16 sierpnia 2002 → Polska ORP „Sęp”
S-307 Stadt 01 lutego 1966 10 lipca 1966 15 listopada 1966 wycofany ze służby w 1987
S-308 Stord 01 kwietnia 1966 02 września 1966 14 lutego 1967 04 czerwca 2002 → Polska ORP „Sokół”
S-309 Svenner 08 września 1966 27 stycznia 1967 12 czerwca 1967 08 września 2003 → Polska ORP „Bielik”
S-315 Kaura 19 maja 1964 16 października 1964 05 lutego 1965 1992 → Dania na części, złomowany w 1992
S-316 Kinn ? lutego 1963 30 listopada 1963 08 kwietnia 1964 wycofany ze służby w 1982, zatopiony jako okręt-cel w 1990[7]
S-317 Kya 25 czerwca 1963 20 lutego 1964 15 czerwca 1964 17 października 1991 → Dania „Springeren”, wycofany ze służby 25 listopada 2004[5]
S-318 Kobben 09 grudnia 1963 25 kwietnia 1964 17 sierpnia 1964 wycofany ze służby w 2002 → Polska Jastrząb-Kobben na części zamienne, później symulator
S-319 Kunna 03 marca 1964 16 czerwca 1964 29 października 1964 20 października 2004 → Polska ORP „Kondor”, wycofany ze służby 20 grudnia 2017

KonstrukcjaEdytuj

Okręty typu 207 mają strukturę jednokadłubową o wyporności na powierzchni 485m3[a][8], bez podziału na odrębne sekcje[4]. W części dziobowej znajdują się miejsca do spania dla załogi oraz osiem wyrzutni torped. Bezpośrednio za częścią mieszkalną znajduje się kuchnia okrętowa. W części centralnej są stanowiska sterowania okrętem, dowodzenia i kierowania walką. Nad nią zabudowany jest kiosk, z odkrytym pomostem. W części rufowej znajdują się mechanizmy napędowe i maszynownia oraz ubikacja, umywalnia i chłodnia[4]. Główne zbiorniki balastowe znajdują się na dziobie i rufie. Dwie pary sterów głębokości znajdują się na kadłubie na dziobie oraz na rufie, w podwodnej części kadłuba. Dziobowe stery głębokości są chowane wewnątrz kadłuba; rufowe osadzone są na stałe. Ostatni zbudowany okręt „Svenner” miał kadłub przedłużony o półtora metra, ze względu na wyposażenie go w dodatkowy peryskop[4]. Podstawę układu energetycznego okrętów stanowił identyczny system jak zastosowany w jednostkach typów 201–205[9] – oryginalnie dwa dwunastocylindrowe silniki wysokoprężne w układzie widlastym Mercedes-Benz MB820 o mocy wyjściowej 440 kW (600 KM) każdy[8] z generatorem BBC oraz jeden silnik elektryczny Siemens VG 408/36-12D o mocy 1100 kW (1500 KM) na pojedynczym wale napędowym[10]. Silniki diesla pracowały na powierzchni jako generatory prądu elektrycznego przekazywanego do dwóch zestawów baterii, zasilających prądem silnik elektryczny[9].

Jednostki typu 207 wyposażone zostały w 8 wyrzutni torpedowych kalibru 533 mm, w których przenoszone było całe uzbrojenie torpedowe[4]. Początkowo stosowano amerykańskie torpedy Mk 16 z systemem „Navol” używające skoncentrowanego nadtlenku wodoru jako paliwa[11] oraz torpedy elektryczne Mk 37 Mod 0[12]. Od 1972 wprowadzono nowsze szwedzkie torpedy Tp 61 kalibru 533 mm do zwalczania celów nawodnych z układem napędowym opartym o niebezpieczny nadtlenek wodoru (85-98% high-test-peroxide – HTP) jako utleniacz, a od 1976 amerykańskie torpedy Mark NT37C kalibru 482 mm – napędzane paliwem Otto II o bardzo wysokiej gęstości energii, celem zwalczania okrętów podwodnych. Do strzelania tymi torpedami potrzebne są wkładki redukcyjne w wyrzutni[12]. Okręty typu 207 wyposażone zostały w układ ratowniczy w postaci pojedynczej przylgni ratowniczej w przedniej części okrętu, umożliwiającej dokowanie ratunkowych pojazdów podwodnych typów DSRV, NSRC, SRC, SRDRS, URF i innych podobnych o średnicy kołnierza dokującego o wymiarach 1350–1500 mm na głębokościach nie przekraczających 200 metrów[13].

Do poszukiwania i śledzenia celów służy przede wszystkim system pasywny hydrolokacyjny SPS M1H firmy Krupp Atlas, pierwszej powojennej niemieckiej generacji. W jego skład wchodził sonar średniej częstotliwości i hydrofony[14]. Na przełomie lat 60 XX w. i 70 XX w. zintegrowano go z norweskim skomputeryzowanym systemem dowodzenia Kongsberg MSI-70U. System ten dawał możliwość śledzenia kilkunastu celów i wypracowania danych do ataku. Obsługuje go dwóch operatorów na zdublowanych konsolach[14]. Wyposażenie uzupełniał radar nawigacyjny Thomson CSF Calypso II i urządzenie ostrzegania przed opromieniowaniem[4].

ModernizacjaEdytuj

W toku modernizacji skontrolowano stan blach kadłuba, który przedłużono o 2 m przez wstawienie dodatkowej sekcji za kioskiem („Svenner” – o 1 m). Widoczną zmianą jest dodany właz ewakuacyjno-załadowczy na kadłubie przed kioskiem. Zmodernizowano również napęd okrętów, wymieniając silniki wysokoprężne i elektryczne oraz baterie akumulatorów[14].

Najistotniejszą zmianą była wymiana systemu hydrolokacyjnego na nowy niemiecki CSU-83 (DBQS-21) firmy STN Atlas Elektronik. W jego skład wchodzi aktywno-pasywny panoramiczny sonar średnich i dużych częstotliwości CSU 3-4 z anteną cylindryczną, działający przede wszystkim w skrytym trybie pasywnym[14]. W skład systemu wchodzą też hydrofony pasywne FAS 3-1 z antenami bocznymi i pasywna stacja pomiaru odległości PRS 3-15. Pozostawiono system dowodzenia MSI-70U, nieco zmodyfikowany. Wymieniono ponadto radar nawigacyjny na Kelvin Hughes Typ 1007 i zainstalowano system rozpoznania radioelektronicznego Argo oraz nowe środki łączności radiowej[14].

Podobną, lecz różniąca się w szczegółach modernizację przeszły trzy jednostki duńskie. Zastąpiono m.in. system dowodzenia MSI-70U przez zintegrowany system kierowania ogniem firmy Therma. Okręty otrzymały stację rozpoznania elektronicznego Sea Lion firmy Racal i radar nawigacyjny Therma. Dopiero na przełomie lat 1992/93 zakupiono nowe stacje hydrolokacyjne PSU-83 (zubożoną wersję CSU-83, opierająca się przede wszystkim na hydrofonach pasywnych)[15].

Wyporność Wymiary Źródło napędu Prędkość Zasięg Wyrzutnie torpedowe Załoga
Powierzchnia Zanurzenie Długość Szerokość Zanurzenie Powierzchnia Zanurzenie Powierzchnia Zanurzenie
Oryginalnie[4] 370 ton 435 ton 45,40 metra 4,60 metra 4,30 metra 2 x diesel (1200 KM)
1 silnik elektryczny (1500 KM)
12 węzłów 18 węzłów 3500 Mm/5 w. 300 Mm/6 w. 8 x 533 mm 18
Po modernizacji[14] 459 ton 524 ton 47,40 metra 4,60 metra 4,30 metra 2 x diesel (1200 KM)
1 silnik elektryczny (1800 KM)
12 węzłów 18 węzłów 5000 Mm/8 w. 350 Mm/6 w. 21

SłużbaEdytuj

Norwegia

Do służby norweskiej seria 15 jednostek weszła w latach 1964-1967. Okręty otrzymały nazwy: „Ula”, „Utsira”, „Utstein”, „Utvær”, „Uthaug”, „Sklinna”, „Skolpen”, „Stadt”, „Stord”, „Svenner”, „Kaura”, „Kinn”, „Kya”, „Kobben”, „Kunna”. Stacjonowały w Bergen, ich głównym zadaniem była ochrona podejść do długiego wybrzeża Norwegii w ramach NATO. Ich umiarkowany zasięg i autonomiczność predestynował je do działań przybrzeżnych[12]. W latach 70., wraz z uzbrojeniem w nowe torpedy, zadaniem okrętów stało się zwalczanie okrętów podwodnych.

W latach 80 XX w., w związku z zamówieniem nowych okrętów typu 210 (Ula), rozpoczęto wycofywanie Kobbenów[12]. W 1982 wycofano pierwszy okręt „Kinn”, przeznaczając go na części zamienne (jego nazwę w 1987 otrzymał „Ula”, zwalniając nazwę dla nowego okrętu typu 210). W 1987 wycofano kolejny „Stadt”, po uszkodzeniu przez pożar (początkowo miał być sprzedany Danii). W 1986 zawarto umowę o sprzedaży trzech okrętów Danii („Utvaer”, „Uthaug” i „Kya”) po pracach modernizacyjnych[15].

W latach 1989-1992 zakończono modernizację sześciu jednostek norweskich, w celu zachowania ich wartości bojowej, połączoną z gruntownym remontem w stoczni w Bergen („Sklinna”, „Skolpen”, „Stord”, „Kobben”, „Kunna” i „Svenner”)[14]. Zwiększyła ona ich możliwości wykrywania i zwalczania celów, wzrósł też zasięg okrętów. Jednocześnie wycofano ze służby w latach 1991-1992 pozostałe cztery niezmodernizowane okręty („Utsira”, „Utstein”, „Kaura” i „Kinn” ex- „Ula”)[12]. Okręt „Sklinna” wycofano ze służby w 2001, a pozostałe 5 przekazano w latach 2002-2003 Polsce.

Dania

Duńskie okręty: „Tumleren” (ex- „Utvær”), „Sælen” (ex- „Uthaug”) i „Springeren” (ex- „Kya”) weszły do służby w Danii w latach 1989-1991[15], znane tam jako typ Tumleren. Kupiono też w 1992 okręt „Kaura” na części zamienne. „Sælen” 4 grudnia 1990 zatonął podczas holowania w Kattegatcie (bez ofiar), lecz został 17 grudnia 1990 podniesiony, po czym wyremontowany i wrócił do służby 10 sierpnia 1993[6]. „Sælen” został w 2000 przystosowany do służby w ramach NATO na Morzu Śródziemnym[15]. Duńskie okręty wycofano ze służby w 2004. „Sælen” został przekazany Królewskiemu Muzeum Marynarki.

Polska

 
ORP „Bielik”, ex „Svenner” (źródło: MON)
 
Duński „Sælen” – widoczny kształt kadłuba

W lutym 2002 Norwegia podpisała umowę o przekazaniu pięciu zmodernizowanych okrętów Marynarce Wojennej, z tego jeden „Kobben” z przeznaczeniem na części zamienne (przyholowany w czerwcu 2002). Jako pierwszy przekazano „Stord” – podniesiono na nim banderę wojenną 4 czerwca 2002 i wszedł do służby jako ORP „Sokół”[15], następnie weszły w 2002 ORP „Sęp” (ex- „Skolpen”) w 2003 ORP „Bielik” (ex- „Svenner”) i w 2004 ORP „Kondor” (ex- „Kunna”). Do ich podstawowych zadań w Marynarce Wojennej należy przede wszystkim zwalczanie okrętów nawodnych i podwodnych oraz transportów przeciwnika, prowadzenie rozpoznania oraz transport i desant grup rozpoznawczo-dywersyjnych. Prowadzą także osłonę przejścia bojowych zespołów okrętowych oraz szlaków komunikacyjnych[16].

W grudniu 2011 okręt S-318 o nazwie Jastrząb-Kobben (w MW służący dotąd jako magazyn części zamiennych) stanął przy AMW w Gdyni z przeznaczeniem na laboratoria wyposażone w symulatory.

UwagiEdytuj

  1. Podawana wyporność różni się w zależności od źródła.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Eberhard Rőssler: The U-Boat, s. 317
  2. a b c Łukasz Pacholski: Okręty podwodne typu Kobben, [online]
  3. a b c d e f g h i j k l m n Eberhard Rőssler: The U-Boat, s. 318
  4. a b c d e f g W. Zawadzki, Okręty..., s. 67-68.
  5. a b Tumleren Class (1989-2004) (ang.). navalhistory.dk. [dostęp 2019-01-08].
  6. a b SÆLEN (1990-), Submarine.
  7. Paul E. Fontenoy: Submarines, s. 326-327
  8. a b Ulrich Gabler: Submarine design, s. 165
  9. a b Möller, E., Brack, W.: The Encyclopedia of U-Boats, s. 154-160
  10. Coastal class 205, [online]
  11. Robert Gannon: Hellions of the Deep, s. 46
  12. a b c d e W. Zawadzki, Okręty..., s. 69.
  13. Szturomski Bogdan: Certyfikacja przylgni, [online]
  14. a b c d e f g W. Zawadzki, Okręty..., s. 70.
  15. a b c d e W. Zawadzki, Okręty..., s. 71-72.
  16. MW: Okręty Podwodne Typu Kobben, [online]

BibliografiaEdytuj