Olza (rzeka)

Olza (cz. Olše, niem. Olsa) – rzeka na Śląsku Cieszyńskim, na granicy Polski i Czech, będąca prawym dopływem Odry.

Olza
Ilustracja
Olza w Cieszynie, widoczny jeden z jazów
Kontynent Europa
Państwo  Polska
 Czechy
Lokalizacja województwo: śląskie
kraj: morawsko-śląski
Rzeka
Długość 86,2 km (16 km w Polsce, 46 km w Czechach, 24 km granica między Polską i Czechami) km
Powierzchnia zlewni 1118 km²
Średni przepływ 10 m³/s przy ujściu
Źródło
Miejsce w Istebnej, pod Gańczorką i Karolówką, na zachodnich stokach grzbietu Beskidu Śląskiego
Wysokość 840-880 m n.p.m.
Współrzędne 49°34′57,4″N 18°58′51,6″E/49,582600 18,981000
Ujście
Recypient rzeka Odra
Miejsce na północ od Bogumina, koło wsi Olza (powiat wodzisławski)
Wysokość 191 m n.p.m.
Współrzędne 49°56′57,3″N 18°19′58,6″E/49,949236 18,332944
Mapa
Mapa rzeki
Dorzecze Olzy
Szlak
RiverIcon-Spring.svg 86,2 km (16 km w Polsce, 46 km w Czechach, 24 km granica między Polską i Czechami) w Istebnej, pod Gańczorką i Karolówką, na zachodnich stokach grzbietu Beskidu Śląskiego
840-880 m n.p.m.
RiverIcon-AffluentL.svg Łomna
RiverIcon-AffluentR.svg Głuchówka
RiverIcon-AffluentL.svg Tyrka
RiverIcon-AffluentR.svg Puńcówka
RiverIcon-AffluentR.svg Bobrówka
RiverIcon-AffluentL.svg Stonawka
RiverIcon-AffluentR.svg Pietrówka
RiverIcon-AffluentR.svg Lesznica
RiverIcon-AffluentR.svg Szotkówka
RiverIcon-delta.svg 0
na północ od Bogumina, koło wsi Olza (powiat wodzisławski)
Położenie na mapie Europy
Mapa konturowa Europy, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „źródło”, natomiast w centrum znajduje się punkt z opisem „ujście”

PrzebiegEdytuj

Długość 86,2 km, powierzchnia zlewiska 1117,6 km², z tego 479 km² na terytorium Polski. 49 większych dopływów. Źródła w Koniakowie w gminie Istebna, pod Gańczorką i Karolówką, na zachodnich stokach grzbietu Beskidu Śląskiego, na wysokości 840-880 m n.p.m. Uchodzi do Odry na północ od Bogumina, koło wsi Olza, na wysokości 191 m n.p.m. Średni spadek 0,67%, średni przepływ przy ujściu ok. 10 m³/s[1].

Pierwsze 16 km biegu na terenie Istebnej, w granicach Polski. W górnym biegu w granicach Czech, od Jabłonkowa po Trzyniec Olza tworzy granicę między Beskidem Śląskim a Beskidem Śląsko-Morawskim. W biegu środkowym, od Cieszyna do Karwiny oraz w dolnym, od Zawady po ujście do Odry, korytem Olzy biegnie granica polsko-czeska.

Dopływy OlzyEdytuj

Lista nazwanych cieków wodnych w dorzeczu Olzy:

Olza (ujście do Odry)

   ├───P───Szotkówka
   │         └───P───Lesznica
   ├───P───Pietrówka
   ├───L───Stonawka
   ├───P───Bobrówka
   │         └───L───Młynówka
   ├───P───Puńcówka
   ├───L───Ropiczanka
   ├───L───Tyrka
   ├───P───Głuchówka
   ├───L───Kopytná
   ├───P───Radwanów
   ├───L───Łomna
   ├───L───Bukowiec
   ├───P───Gliniany
Olza (źródło)

PrzyrodaEdytuj

parki krajobrazowe

rezerwaty przyrody

Konotacje w kulturzeEdytuj

Olza i jej źródła zajmują poczesne miejsce w kulturze duchowej mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. Pieśń „Płyniesz Olzo po dolinie”, do której słowa ułożył Jan Kubisz, pochodzący z położonej nad tą rzeką wsi Końska, uznawana jest za nieoficjalny hymn Śląska Cieszyńskiego[2].

HydronimiaEdytuj

Nazwa rzeki we współczesnej formie Olza wspominana była już w 1425 r.[3] Według polskiego językoznawcy, związanego ze Śląskiem Henryka Borka, etymologia nazwy rzeki „Olza” wywodzi się od praindyjskiej formy *Ali-gā od *ali- 'biały', skąd prasłowiańskie *Olьdza, a więc pierwotnie 'biała rzeka' (podobnie jak Łaba ← *Alba, łac. albus 'biały')[3],[4]. Twórca teorii hydronimii staroeuropejskiej, Hans Krahe stwierdził, że rdzeń *el-/*ol-/*al- oznacza „wodę, wilgoć”. Podobną teorię akceptuje (za m. in. J. Rozwadowskim) Robert Mrózek: OlzaOldzaOliga z pierwotnym znaczeniem 'woda', 'ciecz'[5]. Niemiecki onomasta Jürgen Udolph wywodzi nazwę „Aliga”, przekształconą następnie w „Olbga”, „Oldza”, od staroeuropejskiego *el-g/*ol-g („pachnieć, śmierdzieć, gnić”), stąd „Olza” oznacza „rzekę wydzielającą zapach” (nazwa „Olbga” – „bagno, błoto”).

W niemieckojęzycznych źródłach drukowanych rzeka występuje od 1493 r. pod nazwą „Olsa”. Czeska nazwa urzędowa rzeki („Olše”), utrwalona w dwudziestoleciu międzywojennym jako jeden z elementów czechizacji tzw. Zaolzia[potrzebny przypis], obecnie budzi kontrowersje nawet wśród uczonych czeskich[potrzebny przypis].

Miejscowości położone nad OlząEdytuj

GaleriaEdytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. A. Dorda, 2009, s. 66.
  2. Zdzisław Hierowski: 25 lat literatury na Śląsku 1920-1945. Katowice – Wrocław: Wydawnictwa Instytutu Śląskiego, 1947. OCLC 69489660. (pol.)
  3. a b Henryk Borek: Wśród śląskich nazw (seria: "Encyklopedia wiedzy o Śląsku"), wyd. Instytut Ślaski w Opolu, Opole 1986, s. 23-24
  4. Henryk Borek: Górny Śląsk w świetle nazw miejscowych, wyd. Instytut Śląski w Opolu, Opole 1988, s. 52
  5. Robert Mrózek: Nazwy miejscowe dawnego Śląska Cieszyńskiego, wyd. Uniwersytet Śląski, Katowice 1984 ​ISBN 82-00-00622-2​, s. 131

BibliografiaEdytuj

  • Aleksander Dorda: Środowisko abiotyczne. Charakterystyka hydrograficzna. Rzeki i potoki. Dorzecze Odry. W: Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych pod redakcją Idziego Panica. T. I: Śląsk Cieszyński w czasach prehistorycznych. Cz. pierwsza: Środowisko przyrodnicze. Cieszyn: Starostwo Powiatowe, 2009, s. 66-68. ISBN 978-83-926929-2-8.