Otwórz menu główne

Nabla[a] – stosowana w rachunku wektorowym konwencja notacyjna z wykorzystaniem symbolu nabli ułatwiająca opis gradientu (dla pola skalarnego) czy też różnorodnych operatorów różniczkowych, w tym pochodnej (odpowiadającej gradientowi), dywergencji, rotacji (dla pola wektorowego) czy laplasjanu (dla pola wektorowego lub skalarnego). Siła notacji tkwi w tym, iż nabla traktowana jest w niej podobnie do wektora: można ją mnożyć skalarnie, wektorowo, a nawet tensorowo przez pola skalarne bądź wektorowe uzyskując inne pola skalarne lub wektorowe (mnożenie lewostronne) albo kolejne operatory różniczkowe (mnożenie prawostronne – wynika to z nieprzemienności „operatora”, zob. uwagi).

Spis treści

DefinicjaEdytuj

W trójwymiarowej przestrzeni euklidesowej   z układem współrzędnych kartezjańskich   nablę definiuje się za pomocą pochodnych cząstkowych wzorem

 

gdzie   oznaczają wektory jednostkowe osi (wektory bazy standardowej).

Nablę można uogólnić na przestrzeń   z kartezjańskim układem współrzędnych   definiując ją jako

 

gdzie   oznacza bazę standardową; w konwencji sumacyjnej Einsteina powyższy zapis ulega skróceniu do

 

Postać w innych niż kartezjański układach współrzędnych jest bardziej złożona – postać w popularnych układach współrzędnych przedstawiono w oddzielnym artykule.

ZastosowaniaEdytuj

W dalszej części przestrzeń euklidesowa będzie miała trzy wymiary ze względu na użycie iloczynu wektorowego.

Gradient i pochodna kierunkowaEdytuj

Osobne artykuły: gradientpochodna kierunkowa.

Jeśli   jest polem skalarnym, to potraktowanie nabli jako funkcji pola skalarnego daje pole wektorowe nazywane gradientem:

 

powyższy zapis można traktować jako mnożenie „wektora nabla” przez „skalar” (w tej właśnie kolejności – zob. uwagi) dające w wyniku „wektor”. Stąd nablę można uważać za operator pochodnej wielowymiarowej, o ile tylko spełnione są pewne warunki regularności (zob. związek gradientu z pochodną i różniczką). Przy ich założeniu pochodna kierunkowa wzdłuż wektora   może być przedstawiona w postaci iloczynu skalarnego gradientu (w danym punkcie) przez wektor   to

 

Symbol w nawiasie po ostatniej równości należy traktować jako całość; operatorem jest więc wektor (w ogólności również pole wektorowe) mnożony skalarnie przez „wektor nabla” (zob. uwagi). Oznaczenia te wykorzystuje się również do zapisu pochodnej materialnej.

DywergencjaEdytuj

Osobny artykuł: dywergencja.

Jeżeli   jest polem wektorowym   zmiennych   to dywergencję   będącą polem skalarnym można wyrazić za pomocą iloczynu skalarnego nabli przez   tzn.

 

w ten sposób „wektor nabla” jest mnożony przez „wektor” dając w wyniku „skalar” (znowu istotna jest kolejność – zob. uwagi); innymi słowy  

RotacjaEdytuj

Osobny artykuł: rotacja.

Zamiana iloczynu skalarnego na iloczyn wektorowy dla danego pola wektorowego   w powyższym przypadku umożliwia zwarty sposób zapisu rotacji:

 

potwierdza to intuicję, iż „wektor nabla” mnożony wektorowo przez „wektor” daje inny „wektor” (z zachowaniem kolejności – zob. uwagi); dlatego   Korzystając z mnemoniku wyznacznikowego dla iloczynu wektorowego rotację   można wtedy zapisać w postaci

 

LaplasjanEdytuj

Osobny artykuł: laplasjan.

Laplasjan, nazywany również operatorem Laplace’a, jest operatorem skalarnym działającym na pole skalarne danym jako

 

znajduje on zastosowanie w wielu działach współczesnej fizyki matematycznej, pojawia się m.in. w równaniu Laplace’a, równaniu Poissona, równaniu przewodnictwa ciepła, równaniu falowym, czy równaniu Schrödingera.

Stosuje się również laplasjan wektorowy będący operatorem wektorowym zwracającym pole wektorowe: jeżeli   jest polem wektorowym, to jest on zdefiniowany wzorem

 

we współrzędnych kartezjańskich przyjmuje on dużo prostszą postać (która może być postrzegana jako szczególny przypadek wzoru Lagrange’a),

 

gdzie  

Pochodna kowariantnaEdytuj

Osobny artykuł: pochodna kowariantna.

Użycie iloczynu tensorowego, w tym przypadku iloczynu diadycznego, w miejsce iloczynu skalarnego dla dywergencji i iloczynu wektorowego dla rotacji opisuje pochodną kowariantną; dokładniej: jeśli   jest trójwymiarowym polem wektorowym, to   jest tensorem drugiego rzędu odpowiadającym pochodnej kowariantnej   którą można przedstawić za pomocą macierzy równoważnej macierzy Jacobiego pola wektorowego   Notację tę stosuje się również do opisu zmiany pola wektorowego   przy małym przemieszczeniu   mianowicie

 

ZłożeniaEdytuj

 
Następujący diagram demonstruje wszystkie zasady dotyczące złożeń różnych operatorów: symbole D, C, G, Lscalar, Lvect oraz CC oznaczają kolejno dywergencję, rotację, gradient, laplasjan skalarny i wektorowy oraz rotację rotacji; niebieskie strzałki przedstawiają istnienie złożenia wskazywanego za pomocą strzałki, niebieski okrąg obrazuje możliwość dwukrotnego złożenia rotacji, czerwone okręgi (przerywane) oddają niemożność złożenia dywergencji i gradientu samych ze sobą.

Rozpatrując możliwość „brania różnych iloczynów” nabli przez pola skalarne i wektorowe, które dają inne pola skalarne bądź wektorowe, można wyróżnić wiele możliwości złożeń uzyskanych operatorów; zgodność poszczególnych operatorów umożliwia wykonanie następujących złożeń:

  • trzech operacji na polu wektorowym uzyskanym jako gradient pola skalarnego,
 
 
 
  • operacji na polu skalarnym uzyskanym jako dywergencja pola wektorowego,
 
  • dwóch operacji na polu wektorowym uzyskanym jako rotacja pola wektorowego,
 
 
  • operacji laplasjanu wektorowego,
 

przy czym dwa z nich są zawsze równe,

 

zaś następujące dwa zawsze znikają, o ile pola są wystarczająco regularne:

 
 

Zachodzi również tożsamość przypominająca wzór Lagrange’a:

 

gdyż

 

jeśli pola są wystarczająco regularne, to jeden z operatorów można wyrazić za pomocą iloczynu tensorowego:

 

ponieważ

 

UwagiEdytuj

Większość z powyższych własności zdaje się być zwykłymi tożsamościami dotyczącymi wektorów – w szczególności podstawienie zamiast nabli wektora zawsze da prawdziwą tożsamość wektorową (poza tymi, które dotyczą własności różniczkowych, np. reguła iloczynu). Jest to istotne ułatwienie, które niekiedy może być zdradliwe, gdyż stosowanie nabli wymaga zachowania kolejności czynników poszczególnych mnożeń. Wynika to z faktu, iż wektor jest obiektem mającym jednoznacznie określone liczbowo współrzędne, zaś nabla nie przedstawia żadnej wartości dopóki nie zadziała na pewnym polu.

Przykładowo tożsamość wektorowa

 

zastosowana dla dywergencji pola wektorowego przestaje być prawdziwa:

 

Otóż

 

zaś

 

gdzie  

Przy korzystaniu z własności różniczkowych nabli również wymagana jest ostrożność: niech   oznacza gradient pola skalarnego   podczas gdy napis   reprezentuje iloczyn pola   oraz gradientu jeszcze niewskazanego pola skalarnego, czyli jako taki przedstawia funkcję pochodnej będąc tym samym kolejnym operatorem różniczkowym. Podobnie jeżeli   oraz   to

 

podczas gdy

 

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Etymologia w artykule dot. symbolu nabla.

Linki zewnętrzneEdytuj