Otwórz menu główne

Order Krzyża Wolności (Finlandia)

Order Rycerski Krzyża Wolności (fin.: Vapaudenristin ritarikunta, szwed.: Frihetkorsets orden) – najstarsze i najznamienitsze odznaczenie Republiki Finlandii.

Spis treści

HistoriaEdytuj

 
Wielki krzyż Krzyż Wolności

Finlandia przez stulecia związana ze Szwecją, a od 1809 z Imperium Rosyjskim, nie miała do roku 1918 własnych odznaczeń. Order został ustanowiony 4 marca 1918 r. przez Senat Finlandii z inicjatywy głównodowodzącego armią fińską w czasie wojny z komunistami, generała Gustawa Mannerheima, jako odznaczenie bojowe – medal – ówczesnego (krótkotrwałego) Królestwa Finlandii. Był w tej pierwszej postaci nadawany jako czteroklasowy Krzyż Wolności (Vapaudenristin, Finska Frihetskorset), aż do zwycięskiego zakończenia wojny w roku 1919. Jeden z pierwszych egzemplarzy, Wielki Krzyż z brylantami, otrzymał cesarz Wilhelm II (30 czerwca 1918). Zawieszony na czas pokoju order został odnowiony 8 grudnia 1939 roku w czasie trwania tzw. Wojny zimowej z Sowietami, nadal jako medal nadawany tylko w czasie wojny. Status orderu odznaczenie ma od 16 grudnia 1940 roku, a w roku 1944, 18 sierpnia otrzymał nowe statuty, które umożliwiły nadawanie zarówno w czasie wojny, jak i pokoju. Około roku 1960 zaprzestano nadawań, ale order nadal widnieje na stronie prezydenta Finlandii, jako najznamienitsze odznaczenie państwowe. Świętem orderu jest 4 czerwca, dzień narodzin Mannerheima.

Order Krzyża Wolności może być według statutów nadawany żołnierzom fińskich sił zbrojnych niezależnie od rangi wojskowej oraz cywilom za zasługi dla obronności kraju, mogą go także otrzymywać cudzoziemcy, jednostki i organizacje wojskowe oraz miasta i gminy. Wielkim mistrzem jest dowódcą sił obronnych Finlandii, która jest w normalnym czasie prezydent republiki.

Podział odznaczeniaEdytuj

Order ma pięć klas, stworzonych według znanego schematu Legii Honorowej. Dodatkowo Wielki Krzyż na tzw. wielkiej wstędze (jako klasa najwyższa) oraz dwustopniowy Medal Wolności i dwustopniowy Medal Zasługi związane z orderem. Ze względu na różne kolory emalii, różnorodne wstążki i dodatkowe dekoracje jak liście dębowe, miecze, odznakę Czerwonego Krzyża, zawieszkę z uzbrojonymi ramionami lub bez nich, z brylantami lub bez, Krzyż Wolności jest unikatem wśród orderów całego świata, gdyż może być nadawany w 51 odmianach, jak twierdzi szwedzka Nationalencyklopedin.

Klasy[1][2]

  • wielki krzyż Krzyż Wolności
  • Krzyż Wolności 1. klasy z Gwiazdą
  • Krzyż Wolności 1. klasy
  • Krzyż Wolności 2. klasy
  • Krzyż Wolności 3. klasy
  • Krzyż Wolności 4. klasy
  • Medal Wolności 1. klasy
  • merit medal 1. klasy Krzyża Wolności
  • Medal Wolności 2. klasy
  • merit medal 2. klasy Krzyża Wolności

InsygniaEdytuj

Insygnia orderu, których projekt wykonał fiński artysta Akseli Gallen-Kallela, to oznaka, gwiazda I. i II. klasy oraz medale. Oznaka to krzyż typu kawalerskiego, jednostronnie (na awersie) emaliowany na biało (I. do III. klasy) lub na niebiesko (IV. i V. klasa). Na krzyżu położona jest złota (dla I.-IV. klasy) lub srebrna (dla V. klasy) prosta swastyka, jeden z symboli ludowych Finlandii. W medalionie awersu znajduje się biała róża, inny symbol Finlandii. Zawieszką jest owalny wieniec z liści dębowych, złoty dla I.-IV. klasy, srebrny dla V. klasy. Przy dekoracjach wojennych z wieńca wyłaniają się dwa ramiona, z prawej ramię uzbrojone w prosty miecz (symbol Zachodu), z lewej w zakrzywioną szablę (symbol Wschodu), co ma symbolizować "odwieczną walkę między Wschodem a Zachodem". Rewers oznaki był nieemaliowany i nosił daty 1918, 1939 lub 1941, krzyże nadawane po roku 1945 daty nie miały. Za szczególne zasługi wojenne order nadawano także z liśćmi dębowymi, które umieszczano na zawieszce między obydwoma uzbrojonymi ramionami. Krzyże dla cywilów były nadawane bez wieńca z liści dębowych

Gwiazda Wielkiego Krzyża i I. klasy (Wielkiego Oficera, komandoria z gwiazdą, gwiazda nieco mniejsza) jest srebrna, z pięcioma pękami promieni i nosi w swym środku symbol białej róży otoczony czerwonym pierścieniem z napisem Isänmaan puolesta (Za ojczyznę). Przy dekoracjach z mieczami podkładano dwa skrzyżowane miecze pod medalion środkowy.

 
Herb miasta Vaasa z Krzyżem Wolności
 
Flaga Prezydenta Finlandii z Krzyżem Wolności

Szczególnymi odmianami insygniów Krzyża Wolności były dekoracje opatrzone w medalionie środkowym awersu symbolem Czerwonego Krzyża (dla personelu medycznego) oraz Krzyże Żałobne, nadawane małżonce lub najbliższej żeńskiej krewnej żołnierza, który poległ na froncie. Te ostatnie były srebrne, pokryte czarną emalią i noszone na czarnej wstążce z dodatkową kokardą (tak jak wiele orderów Imperium Rosyjskiego, w Rosji nazywano to "c бaнтoм нa лeнтe").

Medal Wolności (nadawany wojskowym) był srebrny lub brązowy z wyobrażeniem oznaki orderu na awersie, z dwoma uzbrojonymi ramionami w górnej części oraz datą 1918 w części dolnej. Medal Zasługi (nadawany cywilom) miał trzy klasy, na awersie ukazywał głowę lwa z godła państwowego otoczoną fińsko-szwedzkim napisem Isänmaan puolesta-För Fäderneslandet, na rewersie miał napis Suomen kansalta (Od narodu fińskiego). Medale mogły być nadawane z symbolem Czerwonego Krzyża.

Order był noszony na różnych wstęgach: krzyże kategorii wojskowej na czerwonej wstędze z obustronnymi białymi bordiurami, krzyże kategorii cywilnej na żółtej wstędze z czerwonymi paskami pośrodku, zaś medale na czterech różnych wstążkach zależnie od stopnia.

Obecnie kolor wstęg i wstążek wszystkich klas jest czerwony, jeśli odznaczenie zostało nadane w czasie wojny, albo żółty, jeśli odznaczenie zostało nadane w czasie pokoju. Wielka wstęga (szarfa) przysługująca każdorazowo prezydentowi również jest koloru żółtego[1][2].

PrzypisyEdytuj

  1. a b Vapaudenristin ritarikunta (fiń.). presidentti.fi. [dostęp 2014-12-17].
  2. a b Asetus Vapaudenristin ritarikunnasta (fiń.). W: Asetus 550/18.8.1944 [on-line]. vapaudenristinritarikunta.fi, 1944.08.18. [dostęp 2014-12-17].

BibliografiaEdytuj

  • Paul Hieronymussen, Orders, Medals and Decorations of Britain and Europe in Colour, London 1978
  • Arnhard Graf Klenau, Europäische Orden ab 1700, München 1978
  • Nationalencyklopedin, Band 7, Höganäs 1992