Otwórz menu główne
Waryscydy w środkowo-zachodniej Europie; fragmenty podłoża ukształtowanego w orogenezie kadomskiej są ukośnie kreskowane

Orogeneza kadomska (kadomijska) – ruchy górotwórcze rozpoczęte w środkowym neoproterozoiku, trwające od późnego tonu (~750 Ma) po wczesny kambr (540-530 Ma)[1]. Termin ten przeważnie bywa używany w odniesieniu do Europy środkowej i zachodniej; ruchy górotwórcze mające miejsce w tym samym okresie w Afryce są nazywane orogenezą panafrykańską, a w Azjiorogenezą bajkalską[2].

NazewnictwoEdytuj

Orogeneza kadomska sensu stricto została zdefiniowana pierwotnie na podstawie niezgodności pomiędzy skałami neoproterozoicznymi a dolnopaleozoicznymi w Masywie Armorykańskim. Nazwa wywodzi się od łacińskiej formy nazwy miasta Caen we Francji, w pobliżu którego znajduje się typowe odsłonięcie. We współczesnej literaturze używane są także inne terminy dla określenia tej orogenezy. Termin „orogeneza awalońsko-kadomska” odnosi się do faktu, że podobne i zbieżne w czasie procesy miały miejsce w obrębie terranu Awalonii[3]. Innym terminem określającym tę orogenezę, używanym w starszej literaturze, jest „orogeneza assyntyjska”[4][5], wywodzący się od jeziora Loch Assynt w północnej Szkocji[6], w pobliżu którego skały kambryjskie leżą niezgodnie na osadach lub gnejsach prekambryjskich[7].

W części publikacji w tym samym znaczeniu co „orogeneza kadomska” jest używany termin „orogeneza panafrykańska”; w tym samym czasie łączenie się małych bloków kontynentalnych doprowadziło do scalenia większej części dzisiejszej Afryki[3][8]. Podłoże kadomskie obecne dziś w środkowej Europie ukształtowało się pierwotnie na obrzeżu kratonu zachodnioafrykańskiego[3].

PrzebiegEdytuj

Fałdowania kadomskie miały miejsce równolegle z rozpadem superkontynentu Rodinii. Subdukcja dna mniejszych prekambryjskich oceanów doprowadziła do zderzenia bloków kontynentalnych, które utworzyły wschodnią i zachodnią część Gondwany. Wydarzeniom tym towarzyszyło wypiętrzanie gór, utworzyły się orogeny: panafrykański, bajkalski i brasiliano. Te zdarzenia prawdopodobnie tymczasowo scaliły fragmenty Rodinii, tworząc superkontynent zwany Pannocja. W trakcie jego tworzenia i istnienia, wzdłuż aktywnych krawędzi Gondwany była subdukowana litosfera oceaniczna, wskutek czego powstały orogeny peryferyjne, podobnie jak ma to obecnie miejsce np. w Andach; jednym z nich był kadomski (lub awaloński) pas fałdowy[1]. Dowody występowania w neoproterozoiku magmatyzmu związanego z subdukcją występują m.in. w Sudetach, w metamorfiku kłodzkim[9].

W ediakarze, później niż ok. 570 milionów lat temu, w orogenie kadomskim w Saksoturyngii (Masyw Czeski) wystąpiło lokalne zlodowacenie. Odpowiada to zrekonstruowanej pozycji terranu w tym czasie, na wysokiej południowej szerokości geograficznej[10].

Występowanie skał kadomskichEdytuj

W podłożu kaledońskim i waryscyjskim w zachodniej i środkowej Europie zachowały się bloki skorupy ukształtowanej w orogenezie kadomskiej. Należą do nich zrąb Morza Irlandzkiego, podłoże Basenu Londyńskiego (Platforma Londyńska), blok górnośląski, Masyw Armorykański, Masyw Czeski i blok małopolski. Fragmenty kadomskie występują także w alpejskim pasie fałdowym[1]. Podłoże kadomskie cechuje duża gęstość, większa niż skał sfałdowanych w orogenezie waryscyjskiej, co sprawia, że nad blokami kadomskimi mierzalna jest dodatnia anomalia siły ciężkości[11].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c McCann 2008 ↓, s. 10.
  2. A. Kroner, R.J. Stern: Pan-African Orogeny. W: Encyclopedia of Geology. T. 1. Amsterdam: Elsevier, 2004.
  3. a b c McCann 2008 ↓, s. 103.
  4. McCann 2008 ↓, s. 123.
  5. Ryszard Dadlez, Zbigniew Kowalczewski, Jerzy Znosko. Some key problems of the pre-Permian tectonics of Poland. „Geological Quarterly”. 38 (2), s. 169-190, 1994. 
  6. Słownik stratygraficzny. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1968, s. 29.
  7. Geologia historyczna. Henryk Makowski (red.). Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1977, s. 156.
  8. Steven M. Stanley: Historia Ziemi. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005, s. 403. ISBN 83-01-14438-6.
  9. McCann 2008 ↓, s. 68.
  10. McCann 2008 ↓, s. 63.
  11. McCann 2008 ↓, s. 70.

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj

  • Ronald Blakey: Latest Proterozoic (560 Ma). W: Mollewide Plate Tectonic Maps [on-line]. Colorado Plateau Geosystems, Inc.. [dostęp 2015-08-28].