Osada Czorsztyn (dawniej Osada Turystyczna Czorsztyn) – skansenowo-turystyczny kompleks 31 obiektów architektonicznych, znajdujący się w gminie Czorsztyn, na półwyspie Stylchyn, w pobliżu osady Podbrzezie, na północnym brzegu Jeziora Czorsztyńskiego.

Osada Czorsztyn
Ilustracja
Wille wzdłuż głównej alei, na pierwszym planie willa Teofila Sanoka, w głębi kolejno: willa Szperlinga, willa Józefa Galoty
i fragment Dworu Drohojowskich
Państwo  Polska
Miejscowość Czorsztyn
Adres 34-440 Kluszkowce,
os. Stylchyn 1
Data założenia 1997
Zakres zbiorów wille i zabudowa wiejska ziemi czorsztyńskiej
Wielkość zbiorów 9 zabytkowych drewnianych pensjonatów i willi, 11 wiejskich chałup i budynków gospodarskich oraz 11 kamiennych piwniczek z drewnianymi lamusami
Powierzchnia ekspozycji 170 tys. m²
Położenie na mapie gminy Czorsztyn
Mapa lokalizacyjna gminy Czorsztyn
Osada Czorsztyn
Osada Czorsztyn
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Osada Czorsztyn
Osada Czorsztyn
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Osada Czorsztyn
Osada Czorsztyn
Położenie na mapie powiatu nowotarskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu nowotarskiego
Osada Czorsztyn
Osada Czorsztyn
Ziemia49°26′28″N 20°17′37″E/49,441111 20,293611
Strona internetowa
Alejka piwniczek
Willa Teofila Sanoka
Willa Leopolda Szperlinga
Willa Józefa Galoty
Dwór Drohojowskich
Willa „Basia II”, od południowego zachodu, po lewej stronie w głębi widoczna jest willa Teofila Sanoka
Południowy rząd willi, na pierwszym planie willa „Basia III”, widok od południowego wschodu, po prawej stronie widoczna część dworu Drohojowskich
Willa „Zbyszek” w stylu zakopiańskim, widok od południowego zachodu, w głębi po prawej widoczna jest willa Szperlinga
Jedna z zagród w części skansenowej

LokalizacjaEdytuj

Z osady roztacza się rozległa panorama na 5 parków narodowych: Gorce (Turbacz), Pieniny, Tatry polskie i słowackie i Babią Górę. Widać z niej 2 średniowieczne zamki: w Czorsztynie i w Niedzicy. Na południowym wschodzie wyraźnie widoczna jest zapora elektrowni, a na zachodzie można dostrzec sylwetkę kościoła we Frydmanie. Tuż obok znajduje się przystań Podhalańskiego Towarzystwa Żeglarskiego.

ObiektyEdytuj

Powierzchnia osady wynosi około 17 ha. W skład osady wchodzi 9 zabytkowych drewnianych pensjonatów i willi, 11 wiejskich chałup i budynków gospodarskich oraz 11 kamiennych piwniczek z drewnianym lamusami nad nimi. Wszystkie obiekty zostały przeniesione tu z dawnych Maniów, Kluszkowiec i Czorsztyna, i pochodzą z XIX i początku XX wieku. Przeniesione tu zostały przed zalaniem Jeziora Czorsztyńskiego. Kompleks składa się z 3 części[1]:

Skansen etnograficznyEdytuj

W zachodniej części kompleksu znajduje się 11 chałup i budynków gospodarskich oraz 11 kamiennych piwniczek. W dawnej zagrodzie (obory, stodoły, chlewik) Jana Królczyka czynne jest muzeum regionalne z pełnym oryginalnym wyposażeniem domowym i gospodarczym z 1909 roku[2]. Uliczka jedenastu unikatowych kamiennych piwniczek z drewnianymi spichlerzykami znajduje się w północno-zachodniej części skansenu. Piwniczki te zostały uratowane spośród 37 istniejących niegdyś w Maniowach tego typu budowli, wybudowanych na przełomie XIX i XX wieku z kamienia łamanego. Na każdej z nich wybudowano pięterko w postaci zrębowej szopy na siano. Kompleks piwniczek posiada wybitne w skali europejskiej wartości historyczne i etnograficzne[3].

W tym sektorze znajduje się również najstarsza (później nieco przebudowana) chałupa z 1898 roku[1].

Część hotelowa i restauracyjnaEdytuj

Część hotelowa (dla 54 osób) zlokalizowana jest w trzech willach – Teofila Sanoka, Józefa Galoty oraz Leopolda Szperlinga.

  • willa Teofila Sanoka, pszczelarza i muzyka[2], wieloletniego nauczyciela z Kluszkowiec (uczył do lat 50. XX wieku). Sanok po powrocie z Syberii kupił działkę od Drohojowskich w 1920 roku i wybudował na niej dom w latach 1924–1925[4][2] w stylu uzdrowiskowym, willa ma charakter reprezentacyjny (autorem projektu był sam Sanok). Elewacja budynku, balustrady jego schodów, ganek i szczyty dachowe uderzają bogactwem zdobniczych detali i ryzowanych elementów. Teofil Sanok mieszkał w nim z żoną Bogusławą od 1926 roku. Był to dom rodzinny, bez pokoi dla letników. Znajdował się tam pokój muzyczny z fortepianem, gabinet właściciela z biurkiem z nadstawką i biblioteczką, jadalnia z kompletem stołowym na 24 osoby oraz sypialnia. Rodzina Sanoków mieszkała w tym domu do 1967 roku. W związku z decyzją o budowie zapory (w 1964 roku), po śmierci rodziców córki sprzedały wyposażenie i wydzierżawiły obiekt Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Czorsztynie, która prowadziła tu działalność handlową (sklep żelazny i elektryczny)[4]. Obiekt został zdemontowany i zakonserwowany w 1994 roku oraz odtworzony w latach 1997–1998. Obecnie jest to budynek recepcyjno-administracyjny z 5 pokojami lub apartamentami (2 pokoje, 2 apartamenty i studio dwupokojowe). Wyposażenie willi spłonęło w pożarze, który wybuchł w niej już po jej przeniesieniu na obecne miejsce[5];
  • willa Leopolda Szperlinga to dawna „Restauracja Pieniny” znajdująca się przed 1994 rokiem w centrum zalanego Czorsztyna. Została zbudowana przez Drohojowskich w 1847 roku jako zajazd i karczma[6]. W 1909 roku karczma ta została zakupiona[7] przez przybyłego do Czorsztyna Żyda, Leopolda Szperlinga. W związku z popularnością, jaką zajazd wkrótce zdobył, Szperling rozbudował budynek w latach 1928–1930, w efekcie czego przydrożna karczma w okresie międzywojennym rozkwitła w okazały zespół hotelowo-restauracyjny[2][a]. Styl budynku przypomina styl zakopiański, jeden z projektantów przebudowy pochodził z tego miasta[2], a wykonawcą była ekipa ciesielska Franciszka Gacka ze Szczawnicy[6]. Dom jest podpiwniczony i wykonany z drewna świerkowego o konstrukcji zrębowej. Elewacje osłonięto szalunkami z desek. Ogrzewany był za pomocą pieców kaflowych. W latach 30. XX wieku pokoje były wyposażone w meble stylizowane na góralskie, wykonane w zakładach stolarskich w Nowym Targu. W każdym pokoju były łóżka z szafkami nocnymi, szafy, stoły z krzesłami i ławy. Ściany przyozdobiono obrazkami z krajobrazami pienińskimi[6]. Leopold Szperling wraz z rodziną został zastrzelony w 1942 roku przez Niemców w tym domu[7] podczas akcji wyprowadzania Żydów z Czorsztyna i Maniów[2]. Budynek hotelowy przejęli Niemcy, tworząc w nim siedzibę miejscowego przymusowego zakładu przedsiębiorstw[2]. Po wojnie obiekt dzierżawiło PTTK, później Orbis[2]. Budynek zdemontowano w 1994 roku w związku z budową zapory na Dunajcu, a jego elementy poddano konserwacji. W latach 1997–1998 został zmontowany w obecnym miejscu[8]. W willi Szperlinga mieści się gospoda „U Szperlinga”, która była recenzowana i wysoko oceniona przez Piotra Bikonta w Magazynie Gazety Wyborczej 5 lipca 2001 roku. Wnętrza restauracji wyposażone są w tradycyjne, stare meble, obrazy i inne sprzęty. Restauracja słynie z „fizołów” (zupy śliwkowo-fasolowej). W części hotelowej urządzono kilkanaście pokoi hotelowych (7 pokoi i 4 apartamenty);
  • willa Józefa Galoty, po II wojnie światowej pełniła rolę ośrodka zdrowia w centrum dawnego Czorsztyna. Obecnie znajduje się w niej 8 pokoi hotelowych.

Część konferencyjnaEdytuj

Willa „Bank” („Dwór Drohojowskich”) to budynek dawnego dworskiego zajazdu Marcela Drohojowskiego, właściciela dóbr czorsztyńskich. Został wybudowany w 1880 roku jako willa letniskowa. Po II wojnie światowej willa służyła jako siedziba banku spółdzielczego[2], a w części budynku mieścił się sklep przemysłowo-rolniczy[9]. Obecnie została zaadaptowana na centrum konferencyjno-szkoleniowe (sale konferencyjne na 100, 30 i 15 osób, sekretariat, szatnię, kawiarnię, niewielkie pokoje do spotkań i rozmów w kuluarach).

Pozostała częśćEdytuj

Cztery wille znajdujące się po południowej stronie osady czekają na zagospodarowanie. Kolejno od wschodu:

  • willa „Basia II” – dawny pensjonat dr. Kulczyckiego, wybudowany w latach 30. XX wieku w centrum dawnego Czorsztyna (w rejonie tzw. Skrzyżowania). Po wojnie budynek służył jako placówka Funduszu Wczasów Pracowniczych;
  • willa „Basia III” (dawniej willa „Pieniny”), z obszerną szklaną werandą (od strony jeziora) i znajdującym się nad nią tarasem z widokiem na zalew i Tatry, została wybudowana przez lekarza Bogusława Okuliara pod koniec lat 30. XX wieku. Budynek ukończono przed wybuchem wojny, był zajmowany przez dzikich lokatorów. Upaństwowiono go (podobnie jak „Basię II”) w 1953 roku i przekształcono w dom wypoczynkowy;
  • willa „Zbyszek” z Kluszkowiec z elementami architektonicznymi nawiązującymi do stylu zakopiańskiego;
  • willa nr 333 z Maniów wybudowana w stylu szwajcarskim.

HistoriaEdytuj

Koncepcja i historia budowyEdytuj

W drugiej połowie lat 60. XX wieku planowano utworzenie Parku Etnograficznego Ziemi Czorsztyńskiej w okolicy Dworu Tetmajerów w Łopusznej. Pomysł lokalizacji był krytykowany ze względu na zaburzenie czystości formy Dworu. W 1986 roku dr Zbigniew Moździerz z Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem opracował projekt Skansenu Ratowniczego w Maniowach. I ta koncepcja nie została zrealizowana. Na początku lat 90. Urząd Gminy Czorsztyn w Kluszkowcach zamówił w firmie CityProf studium wykonalności pt. Feasibility Study Komercyjnego Projektu Skansenu i Ośrodka Turystycznego. W ramach realizacji tego projektu – pod merytorycznym nadzorem Muzeum Tatrzańskiego – zrekonstruowano obiekty zabytkowe z Maniów rozebrane przez Muzeum Tatrzańskie jeszcze w latach 1977–1979, m.in. zagrodę nr 33 i willę nr 333[10]. Koncepcję skansenu wielokrotnie zmieniano, w końcu całość podzielono na 2 części: sektor uzdrowiskowy, z willami, z przeznaczeniem na użytek turystyczny, oraz sektor wiejski z chłopskimi zagrodami i piwniczkami – na część quasi-muzealną[3].

Budowę osady rozpoczęto w 1997 roku. W czasie rekonstrukcji jednej z gospód odkryto podpisy jej gości, najstarszy z 1894 roku. Inwestycja została uhonorowana III nagrodą w konkursie „Budowa Roku 1997”[3].

Historia własnościEdytuj

Spółka „Osada Turystyczna Czorsztyn Sp. z o.o.” (KRS 0000074431) należała do gminy Czorsztyn (65%) i Skarbu Państwa reprezentowanego przez Zespół Elektrowni Wodnych Niedzica SA (35%). Przy rekonstrukcji obiektów korzystała ze środków unijnych[5]. W 2002 roku została sprzedana spółce Akva-Tur SA (KRS 0000033288, której jedynym akcjonariuszem była Fundacja Rozwoju Golfa) za 3 mln zł[11]. Według byłego wójta gminy Czorsztyn, Marka Koterby, spółka nabywająca była kontrolowana przez Andrzeja Stocha[5]. Nabywca przekazał sprzedającym jedynie część kwoty transakcji. 80% pozostałego zobowiązania nabywcy wobec gminy i elektrowni nabył w 2003 roku podmiot kontrolowany przez rodzinę Andrzeja Stocha[11]. W 2010 roku sprawa długów osady w Czorsztynie wobec gminy Czorsztyn była przedmiotem sprawy sądowej[11], w wyniku której prezes spółki Osada Turystyczna Czorsztyn został zobowiązany do spłaty zaległych zobowiązań podatkowych[12].

Transakcja sprzedaży nieruchomości była przedmiotem prowokacji CBŚ, w wyniku której w 2003 roku został aresztowany wójt Czorsztyna[13]. Relacje między osobami kontrolującymi, mającymi wpływ na, lub zajmujących ważne stanowiska w niektórych z powyższych podmiotów były jednym z wątków tzw. afery hazardowej[14].

Obecnie operatorem Osady Czorsztyn jest polskie przedstawicielstwo słowackiej spółki Karczma Mlyn S.R.O.

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Katarzyna Ceklarz w artykule Osada Turystyczna Czorsztyn na półwyspie Stylchyn opublikowanym w czasopiśmie Polski Region Pieniny (nr 1 (8), wiosna 2014) pisze, że „jest to budynek przeniesiony z Czorsztyna, gdzie w latach 1928–1930 wzniósł go restaurator i hotelarz żydowskiego pochodzenia Józef Szperling”.

PrzypisyEdytuj

  1. a b Skansen w Kluszkowcach-Osada Turystyczna Czorsztyn. 2009-01-22. [dostęp 2014-05-01].
  2. a b c d e f g h i Mirka Jankowiak. Czorsztyńska perełka, czyli skansen nad jeziorem. „Bytomik – Koło Przewodników Turystycznych im. Antoniego Mizi w Bytomiu”. 4 (16), 2009-12-03. Bytom. [dostęp 2014-05-04]. 
  3. a b c Katarzyna Ceklarz. Osada Turystyczna Czorsztyn na półwyspie Stylchyn. „Polski Region Pieniny”. 1 (8), s. 98–103, 2014. ISSN 22994084. 
  4. a b Willa Teofila Sanoka. [dostęp 2014-05-04].
  5. a b c Jerzy Olszowski. Wille pod młotek. „Gazeta Wyborcza (wydanie krakowskie)”. 240, s. 5, 2000-10-13. [dostęp 2014-05-03]. 
  6. a b c Willa Leopolda Szperlinga. [dostęp 2014-05-04].
  7. a b Kasia Mitkiewicz: Czorsztyn - ocalona osada. 2011. [dostęp 2014-05-01].
  8. Restauracja „U Szperlinga” Osada Czorsztyn. 2013-04-28. [dostęp 2014-05-01].
  9. Dwór Drohojowskich. [dostęp 2014-05-04].
  10. Katarzyna Ceklarz. Z dr. Zbigniewem Moździerzem, konserwatorem zabytków architektury, historykiem sztuki, pracownikiem naukowym Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, rozmawia Katarzyna Ceklarz. „Polski Region Pieniny”. 1 (8), s. 104–105, 2014. ISSN 22994084. 
  11. a b c Józef Słowik. Sprawa długów osady w Czorsztynie przed sądem. „www.polskatimes.pl”, 2010-01-07. [dostęp 2014-05-01]. 
  12. Józef Słowik. Czorsztyn: ma czas na spłatę należności. „www.polskatimes.pl”, 2010-01-08. [dostęp 2014-05-03]. 
  13. Ireneusz Dańko. Aresztowanie wójta Czorsztyna po policyjnej prowokacji. „Gazeta Wyborcza”, 2003-02-09. [dostęp 2014-05-03]. 
  14. Stenogram z 28. posiedzenia Komisji Śledczej do zbadania sprawy przebiegu procesu legislacyjnego ustaw nowelizujących ustawę z dnia 29 lipca 1992 r. o grach i zakładach wzajemnych i wydanych na ich podstawie przepisów wykonawczych w zakresie dotyczącym gier na automatach o niskich wygranych i wideo loterii oraz do zbadania legalności działania organów administracji rządowej badających ten proces (SKGZ) w dniu 11 lutego 2010 r.. [dostęp 2014-05-01].