Pałac Karola Scheiblera

pałac w Łodzi

Pałac Karola Scheibleraneorenesansowy pałac zbudowany dla Karola Scheiblera, znajdujący się w Łodzi przy Placu Zwycięstwa 1 (dawniej Wodny Rynek) obok olbrzymiego kompleksu jego fabryki i fabrycznego osiedla robotniczego Księży Młyn.

Pałac Karola Scheiblera
Obiekt zabytkowy nr rej. 963-VII-51 z 3.10.1957, ZS-1/15 z 9.08.1964 oraz A/15 z 20.01.1971[1]
Ilustracja
Państwo  Polska
Miejscowość Łódź
Adres Plac Zwycięstwa 1
Styl architektoniczny neorenesans,
eklektyzm (wnętrza)
Architekt Jan Karol Mertsching, Edward Lilipop
Kondygnacje 2
Rozpoczęcie budowy 1856
Ukończenie budowy 1856
Ważniejsze przebudowy 1865 i 1884
Pierwszy właściciel Karol Scheibler
Kolejni właściciele rodzina Scheiblerów (do 1932), Bank Gospodarstwa Krajowego (1932–1939), Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia w Łodzi (1957–1990, od 1986 współwł. z Muzeum Kinematografii)
Obecny właściciel Muzeum Kinematografii (od 1986)
Położenie na mapie Łodzi
Mapa konturowa Łodzi, w centrum znajduje się punkt z opisem „Pałac Karola Scheiblera”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, w centrum znajduje się punkt z opisem „Pałac Karola Scheiblera”
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa konturowa województwa łódzkiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Pałac Karola Scheiblera”
Ziemia51°45′34″N 19°28′29″E/51,759444 19,474722
Strona internetowa
Widok od tyłu (ogrodu); strona południowa, po której znajdowało się wejście; koniec XIX w. (fot. Bronisław Wilkoszewski, 1896)

HistoriaEdytuj

Pałac zbudowany został w 1856 roku według projektu Jana Karola Mertschinga. Pierwsza przebudowa miała miejsce w 1865 roku[2]. Aktualną, neorenesansową bryłę, uzyskał w latach 1884–1887 po przebudowie, którą przeprowadził warszawski architekt Edward Lilpop na zlecenie wdowy po Karolu – Anny Scheibler[3]. Kontrastem dla niej są eklektyczne wnętrza. Wyposażenie pałacu sprowadzono z Berlina, Drezna oraz Paryża[4]. Do najciekawszych pomieszczeń należy ciąg parterowych pomieszczeń w układzie amfiladowym, m.in.: gabinet, sala lustrzana, neomanierystyczna jadalnia, pokój mauretański, neorokokowa sypialnia. W ich wnętrzach znajdują się boazerie, imitacje kurdybanów, wzorzyste tapety i malowidła[2], cenne piece oraz kredensy, a w gabinecie byłego właściciela cenna – i bardzo droga podówczas – mozaika weneckiego sztukatora Antonio Salviati’ego z 1886 roku, jest to jedyna jego praca w Łodzi[a]. Natomiast nie zachowało się wyposażenie apartamentów prywatnych na I piętrze, poza sztukateriami sufitów, posadzką w łazience oraz częścią oryginalnej stolarki okiennej. Dziś sale wystaw czasowych Muzeum.

Scheiblerowie mieszkali w pałacu do 1932 roku, tj. do czasu przejęcia go przez Bank Gospodarstwa Krajowego w ramach postępowania sanacyjnego Firmy, która w tym czasie znalazła się na skraju bankructwa. Od stycznia 1933 do września 1939 mieszkał w nim gen. Feliks Maciszewski, prezes Zarządu i dyrektor zarządzający Zjednoczonych Zakładów Przemysłowych Karola Scheiblera i Ludwika Grohmana w Łodzi, z ramienia największego wierzyciela – BGK.

Podczas II wojny światowej okresowo mieszkał tu Jerzy Scheibler (brat Karola Wilhelma III Scheiblera), członek rady nadzorczej Firmy. Ponadto w latach 1939–1941 część pokoi na I piętrze zajmowali funkcjonariusze łódzkiej policji (Schutzpolizei), możliwe, że mieszkali tu też w latach 1941–1945 wyżsi urzędnicy oddziału łódzkiego Allegemeine Elektrische Gesellchaft (AEG)[potrzebny przypis], która ulokowała swoją produkcję w pobliskim budynku fabryki scheiblerowskiej, jednak głównym lokatorem w tym okresie był Wehrmacht[b][3].

Po II wojnie światowej, kilka dni po dekrecie o utworzeniu, pałac stał się siedzibą rektoratu Politechniki Łódzkiej (od ok. 24 maja 1945). Pozostał w nim do 1950 roku. W następnych latach mieściły się różne instytucje, a od 1957 do 1990 Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia (w ostatnich latach tylko w pomieszczeniach d. stajni; obecnie budynek administracyjny Muzeum).

Od 1986 roku pałac jest siedzibą jedynego w Polsce Muzeum Kinematografii[5], którego jednym z cenniejszych zabytków jest XIX-wieczny fotoplastykon z firmy Augusta Fuhrmanna (jeden z czterech zachowanych na świecie), ustawiony w dawnej łaźni pałacowej na I piętrze.

6 października 2006, w gruntowanie przebudowanej wozowni, otwarte zostało kino muzealne, o statusie kina studyjnego, pn. Kinematograf[6].

W 2015 pałac został uznany pomnikiem historii[7].

Pałac w filmieEdytuj

Jego wnętrza niejednokrotnie służyły jako plany filmowe. Po raz pierwszy obszernie zaprezentował je w czarno-białym filmie z 1967 r. pt. Pałace ziemi obiecanej[8] Leszek Skrzydło, reżyser Wytwórni Filmów Oświatowych w Łodzi. Atutem filmu jest komentarz oparty na fragmentach Ziemi obiecanej Reymonta w wykonaniu Kazimierza Rudzkiego. Długie ujęcie wnętrza zaprezentował Andrzej Wajda w filmie Ziemia Obiecana[c].

W innych filmach:

Przez 13 lat, od 1979, z przerwą na stan wojenny, był tu realizowany autorski program Iwonny Łękawy – „Zbliżenia, czyli to i owo o filmie” oraz programy „Klapsik” i „FILMówka”[10].

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Autorstwo pozostałych prac jest kontrowersyjne; (zob. hasło Antonio Salviati).
  2. Kwestią do wyjaśnienia pozostaje, czy mieściły się tu tylko biura komendantury, czy mieszkali tu też przedstawiciele dowództwa.
  3. Wstępem do niej jest elewacja i klatka schodowa pałacu Maurycego Poznańskiego, przy ul. Więckowskiego (siedziba Muzeum Sztuki w Łodzi).

PrzypisyEdytuj

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo łódzkie. 2020-09-30. s. 48. [dostęp 2011-09-01].
  2. a b Pałac Karola Scheiblera – z domu tkacza do wielkiego pałacu (pol.). lodzkie.naszemiasto.pl. [dostęp 2012-09-26].
  3. a b Pałac Karola Scheiblera (pol.). topografie.pl. [dostęp 2012-09-26].
  4. Pałac Karola Scheiblera – Muzeum Kinematografii (pol.). polskaniezwykla.pl. [dostęp 2012-09-26].
  5. Historia (pol.). kinomuzeum.pl. [dostęp 2012-09-26].
  6. Kino Kinematograf; Filmowy pałac..., T. 1, s. 135–136.
  7. Aleksandra Hac: Prezydent Komorowski: Łódzkie zabytki pomnikami historii. lodz.gazeta.pl, 2015-02-17. [dostęp 2015-02-17].
  8. Pałace ziemi obiecanej.
  9. Filmowy pałac ziemi obiecanej. T. 1: W stronę muzeum, W stronę filmu., praca zbiorowa, Łódź 2011, Stowarzyszenie Miłośników off Kultury „SMoK”, s. 150–205.
  10. Filmowy pałac ziemi obiecanej. T. 1: W stronę muzeum, W stronę filmu., praca zbiorowa, Łódź 2011, Stowarzyszenie Miłośników off Kultury „SMoK”, s. 263–264.

BibliografiaEdytuj

  • Filmowy pałac ziemi obiecanej. T. 2: W stronę Scheiblerów, praca zbiorowa, Łódź 2011, Stowarzyszenie Miłośników off Kultury „SMoK”.
  • W. Puś, S. Pytlas: Dzieje Łódzkich Zakładów Przemysłu Bawełnianego im. Obrońców Pokoju „Uniontex” (d. Zjednoczonych Zakładów Karola Scheiblera i Ludwika Grohmana) w latach 1827–1977, Łódź, 1979.
  • M. Laurentowicz-Granas, J. Manżett-Kubiak: Pałace „Ziemi Obiecanej”, Łódź, 1997. ​ISBN 83-86699-10-8​.