Otwórz menu główne

Pałacyk Sanguszków w Warszawie

Pałacyk Sanguszków – pałacyk znajdujący się przy ulicy Nowy Świat 51 w Warszawie.

Pałacyk Sanguszków w Warszawie
Pałacyk Teychowski
Obiekt zabytkowy nr rej. 359 z 01.07.1965[1]
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
Miejscowość Warszawa
Adres ul. Nowy Świat 51
Typ budynku Pałac
Styl architektoniczny Barok (pierwotnie rokoko)
Architekt N. N. (budowa), Zygmunt Stępiński (odbudowa)
Inwestor Krystian Teych (pierwszy właściciel)
Rozpoczęcie budowy 1750
Ukończenie budowy 1754
Ważniejsze przebudowy 1950 (odbudowa)
Zniszczono 1944
Pierwszy właściciel kupiec Krystian Teych
Kolejni właściciele ks. Adam Poniński,
hr. Carlo Tomatis,
ks. Hieronim Sanguszko,
hr. Pelagia Potocka,
ks. Maksymilian Jabłonowski,
ks. Władysław Jabłonowski,
Stanisław Dziechciński,
Feliks Szlager,
itd.
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Pałacyk Sanguszków w Warszawie
Pałacyk Sanguszków w Warszawie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Pałacyk Sanguszków w Warszawie
Pałacyk Sanguszków w Warszawie
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Pałacyk Sanguszków w Warszawie
Pałacyk Sanguszków w Warszawie
Ziemia52°14′07,4868″N 21°01′05,1346″E/52,235413 21,018093
Pałacyk Sanguszków przed wojną

Rodzina książąt Sanguszków była jego czwartymi z kolei właścicielami.

OpisEdytuj

Pałacyk TeychaEdytuj

Budowę pałacyku rozpoczęto około 1750. Nie znamy nazwiska architekta budynku, ale wiemy, że powstał dla zamożnego kupca warszawskiego Krystiana Teycha (ok. 1710 – przed 1770) na działce zakupionej od Bractwa św. Rocha, opodal szpitala św. Rocha. Powstał na południowym przedmieściu miasta, przy drodze do Mokotowa, górując początkowo nad podmiejskim wówczas, ogrodowym i parterowym otoczeniem. Był dwupiętrowy z mansardowym dachem, zbudowany w stylu rokokowym. Zachował się zapis, że „kupiec Krystyjan Teych” był jego właścicielem w 1754, wówczas przy „ulicy przed ś. Krzyżem” pod numerem 395. Odnotowano tam również, że zamieszkiwało w go wtedy jedynie dwoje gospodarzy, bez służby i dzieci[2].

Pałacyk PonińskiegoEdytuj

W 1765 był już własnością kuchmistrza koronnego, księcia Adama Ponińskiego (1732–1798), któremu w Dekrecie Komisji Porządkowej miasta z 7 stycznia 1766 nakazano zapłacić 100 florenów „składki koronacyjnej” z tytułu posiadania tego „pałacyku quondam (niegdyś) Teychowskiego na Nowym Świecie stojącego”[3]. Książę Poniński był jego właścicielem jeszcze w 1770, a posesja oznaczona została wówczas numerem hipotecznym 1253[4].

Pałacyk TomatisaEdytuj

W połowie lat 70. Adam Poniński, utracjusz i namiętny hazardzista, popadł jednak w ogromne kłopoty finansowe, a jego pałacyk za długi karciane przeszedł w ręce słynnego włoskiego gracza i spekulanta, byłego antreprenera królewskiego teatru publicznego, Carla Alessandra Tomatisa[5] (1739–1797), tytułującego się hrabią de la Vallery et de la Loux i baronem de la Bridoire, oraz jego żony Cateriny Gattai Tomatis (1747–1792), jednej z metres króla Stanisława Augusta. Tomatisowie prowadzili dom otwarty, przyjmowali dostojnych gości i artystów, urządzali nawet koncerty. W 1781 odwiedził ich tam szambelan pruski Ernst von Lehndorff i tak wspominał tę wizytę: Popołudnie spędziłem u hrabiny Tomatis. Opowiedzenie jej historii trwałoby zbyt długo. W każdym razie oboje doszli do bogactwa i poważania; ona zaczęła karierę jako tancerka, on zaś jako karciarz; otrzymali tytuł hrabiowski i cieszą się szczególnym szacunkiem króla i wielkiego świata. Pani Tomatis jest miła, a jej mąż bardzo przyzwoity. (...) Prałat Ghigiotti wydaje na moją cześć śniadanie, a hrabia Tomatis i jego piękna żona najwytworniejsze kolacje. Odwiedziłem również Królikarnię, majątek hrabiego, który buduje tam wspaniałą rezydencję[6]. We wrześniu tego samego roku w ich domu koncertował słynny włoski skrzypek i kompozytor Gaetano Pugnani oraz jego uczeń, także wirtuoz skrzypiec Giovanni Battista Viotti[7].

Pałacyk SanguszkówEdytuj

W 1778 hrabia Tomatis zakupił jednak teren wspomnianej już, dawnej Królikarni, gdzie zlecił i przez kilka lat prowadził prace nad urządzeniem parku oraz wzniesieniem bardziej okazałego pałacu jako rezydencji dla swojej rodziny. Finalizując tę inwestycję, około 1784 odsprzedał pałacyk przy Nowym Świecie ostatniemu wojewodzie wołyńskiemu, księciu Hieronimowi Januszowi Sanguszce (1743–1812), który traktował go jako swój dom na czas pobytów w Warszawie.

Późniejsi właścicieleEdytuj

Po śmierci księcia Sanguszki budynek kilkakrotnie przechodził z rąk do rąk. W XIX wieku kolejnymi jego właścicielami byli:

  • 1821: hrabianka Potocka Antoniowa[8] (1805–1830) herbu Pilawa Złota (Pelagia Potocka, córka Jana Alojzego Potockiego i Marii Antoniny z Czartoryskich, żona księcia Karola Jabłonowskiego)
  • 1832: książę Maksymilian Piotr Kazimierz Jabłonowski (1785–1846) herbu Prus III, senator-wojewoda Królestwa Polskiego, członek Rady Stanu, wielki ochmistrz dworu cesarskiego; w sferach arystokratycznych Warszawy znany był salon, jaki prowadziła jego żona Teresa z Lubomirskich[9]
  • 1854: książę Władysław Eustachy Jabłonowski (1818–1875) herbu Prus III, syn poprzedniego[10], kamerdyner dworu cesarskiego, właściciel po matce i w latach 1847–1875 opiekun Czarnolasu Jana Kochanowskiego[11]
  • 1869: kupiec Stanisław Dziechciński (1824–1904) herbu Lubicz, właściciel magazynu ubiorów damskich[12]
  • 1887: kupiec Feliks Szlager / Schlager (1846–?), rękawicznik[13].

Pałacyk kamienicąEdytuj

W połowie XIX wieku pałacyk stracił swój rezydencjonalny charakter i odtąd notowany był już jako zwykła kamienica. Książę Władysław Jabłonowski, wobec kłopotów finansowych[11], część budynku wynajmował lokatorom. W 1854, poza właścicielem i służbą, zamieszkiwało tam jeszcze kilka innych osób[14]. W jakimś momencie przeprowadzono też renowację budynku, polegającą m.in. na wygładzeniu ścian elewacji, które – pozbawione ozdób rokokowych – bardzo zubożyły jego wygląd[15].

W 1902 otwarto tam elegancką cukiernię Semadeniego pod nazwą „Café Louvre”, urządzoną w stylu Ludwika XVI: pełną luster i brązów, z elektrycznym oświetleniem dostarczanym przez własną elektrownię. Po jej bankructwie, w okresie międzywojennym mieścił się tu Bank Zachodni[16].

Podczas powstania warszawskiego pałacyk został całkowicie zniszczony. W 1950 odbudowano go od podstaw w stylu późnobarokowym pod kierunkiem architekta Zygmunta Stępińskiego[15].

PrzypisyEdytuj

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo mazowieckie. 2018-09-30. [dostęp 20.08.2017].
  2. Źródła do dziejów Warszawy. Rejestry podatkowe i taryfy nieruchomości, 1510-1770, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1963, s. 419.
  3. Aleksander Wejnert: Starożytności warszawskie, T. II, Drukarnia Józefa Ungra, Warszawa 1848, s.23
  4. Źródła do dziejów Warszawy. Rejestry podatkowe i taryfy nieruchomości, 1510-1770, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1963, s. 476.
  5. Bronisław Gorczak, Katalog rękopisów Archiwum X. X. Sanguszków w Sławucie, Drukarnia M. Gajeckiego, Lwów 1902, s. 312.https://archive.org/details/katalogrkopiswa00sagoog
  6. Polska stanisławowska w oczach cudzoziemców. opr. Wacław Zawadzki. T. II. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1963, s. 29 i 36.
  7. „Annonces et Avis Divers”, 1781 nr 8, s. 7.
  8. Taryfa domów miasta stołecznego Warszawy, Drukarnia Łętkiewicza, Warszawa 1821, s. 58: http://mbc.cyfrowemazowsze.pl/dlibra/docmetadata?id=2323
  9. Maria Manteufflowa: Maksymilian Jabłonowski [w:] Polski słownik biograficzny, T. X, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1962-1964, s. 230-231, ISBN 83-04-03493 tom X: http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/maksymilian-jablonowski
  10. Skorowidz mieszkańców miasta Warszawy z przedmieściami na rok 1854, ułożony pod kierunkiem Zarządu Policyi, Drukarnia Józefa Ungra, Warszawa 1854 (tu: Wykaz właścicieli domów miasta Warszawy z przedmieściami, s. 12): http://www.przodkowie.com/warszawa/index.php?ulica=Nowy+%A6wiat&view=ulica
  11. a b Maria Jaskot: Historia czarnoleskich dóbr: http://www.muzeum.edu.pl/index.php/main/page/pg_flink/historia-czarnoleskich-dobr/idpage/73
  12. Taryffa domów miasta Ẇarszawy i przedmieścia Pragi, Nadkładem Józefa Ungra, Warszawa 1869, s. 76: http://www.muzeum.edu.pl/index.php/main/page/pg_flink/historia-czarnoleskich-dobr/idpage/73
  13. Tabel' domam g. Varšavy i predměst'a Pragi, Izdana Kancelarieiu Varšavskago Ober-Policejmejstera, Varšava 1887, s. 52: http://mbc.cyfrowemazowsze.pl/dlibra/docmetadata?id=2324&from=&dirids=1&ver_id=&lp=2&QI=
  14. Skorowidz mieszkańców miasta Warszawy z przedmieściami na rok 1854, ułożony pod kierunkiem Zarządu Policyi, Warszawa 1854: http://www.przodkowie.com/warszawa/index.php?dom=1384&view=item
  15. a b Nowy Świat 51 róg Warecka, warszawa1939.pl [dostęp 2017-08-13].
  16. Stanisław Szenic, Józef Chudek: Najstarszy szlak Warszawy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1955, s. 69 i 284.