Państwo żywieckie

latyfundium magnackie

Państwo żywieckie – historyczne latyfundium magnackie na terenie Żywiecczyzny z centrum administracyjnym w Żywcu.

Stary Zamek w Żywcu – ośrodek administracyjny Państwa Żywieckiego w XVI wieku
Nowy Zamek w Żywcu – pałac wzniesiony w Żywcu przez Habsburgów w XIX wieku

HistoriaEdytuj

 
Majątek Krzysztofa Komorowskiego (1542-1608) z zaznaczonymi ówczesnymi wsiami i parafiami
Właściciele państwa
 
Herb Korczak Komorowskich – założycieli państwa żywieckiego
 
Herb Wazów
 
Herb Habsburgów – ostatnich właścicieli dóbr żywieckich

Majętność ziemska zwana państwem żywieckim[4] powstała w 1467 roku, na terenie na którym krótko wcześniej Księstwo oświęcimskie straciło kontrolę, z dawnych dóbr książęcych. Została ona nadana w dziedziczne panowanie przez króla Kazimierza IV Jagiellończyka Piotrowi Komorowskiemu jako nagroda za ukrócenie rozbójniczej działalności rodziny Skrzyńskich oraz zadośćuczynienie za straty materialne jakich doznał hrabia, występując przeciwko Maciejowi Korwinowi i wspierając wyprawę Kazimierza Jagiellończyka na Węgry[potrzebny przypis].

Komorowscy władali państwem żywieckim jako niepodzielnymi dobrami do 1608 roku. Po śmierci Krzysztofa Komorowskiego majętność została podzielona pomiędzy jego trzech synów. W wyniku działu spadkowego z pierwotnego latyfundium żywieckiego wydzielono trzy mniejsze: suskie, ślemieńskie i żywieckie[potrzebny przypis].

Właściciel największej części dóbr i Żywca, Mikołaj Komorowski okazał się być utracjuszem. Z powodu długów w 1618 roku musiał sprzedać dobra łodygowickie. Gdy okazało się, że mimo to został bankrutem, dla ratowania swojej pozycji wystawił posiadane państwo żywieckie w całości na sprzedaż. W 1624 roku za cenę 600  000 zł odkupiła je Konstancja Habsburżanka. Po śmierci królowej współwłaścicielami latyfundium zostali Jan Kazimierz Waza i Karol Ferdynand Waza. W rękach Wazów posiadłość żywiecka znajdowała się do 1672 roku. W czasie potopu szwedzkiego znacznie ucierpiała na skutek działań wojennych i grabieży[potrzebny przypis].

Po śmierci Jana II Kazimierza Wazy w latach 1672–1675 państwo żywieckie dzierżawił Wawrzyniec Wodzicki. Następnie Jan Wielopolski, który w 1678 roku kupił je na własność. W rękach Wielopolskich państwo żywieckie znajdowało się do 1838 roku. W XVIII wieku uległo uszczupleniom i dwóm spadkowym podziałom. W 1772 roku po I rozbiorze znalazło się na terenie Galicji. W XIX wieku Adam Wielopolski, nie potrafiąc zapanować nad ubożeniem majątku, wystawił go na sprzedaż. Kupił go przedsiębiorczy arcyksiążę Karol Ludwik Habsburg i włączył w skład Komory Cieszyńskiej. Do końca XIX wieku Habsburgowie cieszyńscy jeszcze kilkakrotnie przeprowadzali na Żywiecczyźnie transakcje wykupu ziemi, dzięki czemu państwo żywieckie w całości znalazło się w ich władaniu. Za czasów Albrechta Fryderyka Habsburga zostało znacznie powiększone o dobra w Małopolsce poprzez wykup w 1878 roku od rodziny Saint Genois d’Anneaucourt dóbr dawnej królewszczyzny lanckorońskiej[5].

W drugiej połowie XIX wieku państwo żywieckie wraz z księstwem cieszyńskim stanowiło jeden z najlepiej rozwiniętych i dochodowych majątków w Austro-Węgrzech. Przyczyniło się do tego przede wszystkim wybudowanie wielu nowoczesnych zakładów przemysłowych oraz rozwijanie na dużą skalę gospodarki leśnej[potrzebny przypis].

W 1895 roku majątek odziedziczył Karol Stefan Habsburg, który zapoczątkował żywiecką linię Habsburgów. Po I wojnie światowej państwo żywieckie znalazło się w granicach Rzeczypospolitej Polskiej. Podobnie jak majątek księstwa cieszyńskiego zamierzano je znacjonalizować. W latach 1919–1924 dobra poddano przymusowemu zarządowi. Ostatecznie jednak uznano, że spolszczeni Habsburgowie żywieccy mogą je zatrzymać jako prywatną własność. W 1933 roku dobra odziedziczył Karol Olbracht Habsburg[potrzebny przypis].

W czasie II wojny światowej, po aresztowaniu właściciela i umieszczeniu go w więzieniu, majątek żywiecki został poddany zarządowi władz III Rzeszy.

Państwo żywieckie przestało formalnie istnieć w 1944 roku na mocy dekretu o reformie rolnej. Po 1945 roku rodzina Habsburgów żywieckich próbowała część majątku odzyskać, jednak bez rezultatu[potrzebny przypis]. Obecnie spadkobiercy: Karol Stefan Habsburg i Renata Habsburg, wystąpili z wnioskiem o zawarcie ugody w sprawie zwrotu rodzinie pałacu w Żywcu[6].

CharakterystykaEdytuj

W okresie I Rzeczypospolitej w skład państwa żywieckiego wchodziły miasto Żywiec i sześć kluczy: obszarski, jeleśniański, wieprzski, starożywiecki, lipowski, węgierskogórski. Szacuje się, że dobra te ok. połowy XVII wieku przynosiły dochód w wysokości 26 tys. rocznie[7]. W 1712 roku majątek liczył 45 wsi.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Mieczysław Karaś, Ludwik Łysiak: Księga sądowa państwa żywieckiego, 1681–1773. Kraków; Warszawa: Uniwersytet Jagielloński; Państwowe Wyd. Nauk., 1978, 1978, seria: Zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego z. 490. OCLC 13594770.
  2. Jarosław Reszczyński: Kontakty zagraniczne mieszkańców Żywiecczyzny w świetle księgi sądowej państwa żywieckiego (1681–1773). Kraków; Warszawa: Uniwersytet Jagielloński; Państwowe Wyd. Nauk., 1978, 2006, seria: Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Administracji w Bielsku-Białej. Seria Limites Patriae. Z. 2. OCLC 998244317.
  3. Stanisław Figiel, Piotr Krzywda, Urszula Janicka-Krzywda, Wojciech W. Wiśniewski: Beskid Żywiecki. Przewodnik. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2006, s. 53, seria: Przewodnik dla Prawdziwego Turysty. ISBN 978-83-89188-59-5.
  4. Pisownia nazwy za M. Karaś; L. Łysiak Księga sądowa państwa żywieckiego, 1681–1773; J. Reszczyński Kontakty zagraniczne mieszkańców Żywiecczyzny w świetle księgi sądowej państwa żywieckiego (1681–1773), S. Figiel i in. Beskid Żywiecki. Przewodnik[1][2][3]
  5. Tadeusz Galarowski: Zawoja. Wrocław: Ossolineum, 1980, seria: Nauka dla wszystkich. ISBN 83-04-00689-8.
  6. Habsburgowie chcą zwrotu pałacu w Żywcu (pol.). interia.pl, 2013-12-02. [dostęp 2018-09-02].
  7. Podhorodecki Leszek, Wazowie w Polsce, Warszawa 1985, s. 376.

BibliografiaEdytuj