Otwórz menu główne
Ten artykuł dotyczy pojęcia z językoznawstwa. Zobacz też: Palindromy – film z 2004 roku.

Palindrom (gr. palindromeo – biec z powrotem) – wyrażenie brzmiące tak samo czytane od lewej do prawej i od prawej do lewej. Przykładem palindromu jest: Kobyła ma mały bok. Współcześnie palindromy pełnią funkcję gry słownej. Prawdopodobnie tak było również i w przeszłości, choć pewne znaleziska sugerują, że palindromy mogły też mieć znaczenie magiczne.

Spis treści

Historia palindromuEdytuj

Dzieje palindromu sięgają starożytności. Być może powstał jako zabawa słowna, a może od razu niektóre z palindromów miały być czymś w rodzaju szyfru, może zaklęcia. Współcześnie palindrom to przede wszystkim rozrywka umysłowa i żart słowny, który bawi głównie kontrastem między idealną dokładnością w postaci symetrii a chaosem często bezsensownych zwrotów i zdań, które powstają przy jego konstruowaniu.

BibliaEdytuj

Niektórzy anglikanie twierdzą, że pierwsze słowa wypowiedziane przez człowieka były palindromem. Adam przywitał Ewę w Raju, mówiąc:

Madam, I’m Adam (Pani, jestem Adam).

lub Madam in Eden, I’m Adam (Pani w raju, jestem Adam).

Starożytny EgiptEdytuj

Tradycja mówi, że wynalazcą palindromów był Sotades (III w p.n.e.) z Maronei, twórca poezji frywolnej na dworze Ptolemeusza. Podobno jego twórczość nie przyniosła mu szczęścia – Ptolemeusz II miał kazać go stracić przez wrzucenie do morza, jakoby za wers, w którym Sotades go obraził.

Starożytna Grecja i RzymEdytuj

Do najbardziej znanych palindromów starożytnych należy inskrypcja umieszczana na greckich fontannach: Nipson anomemata me monan opsin (ΝΙΨΟΝ ΑΝΟΜEΜΑΤΑ ΜE ΜΟΝΑΝ ΟΨΙΝ – Zmyj grzechy, nie tylko twarz). Ψ w polskiej transkrypcji pisze się „ps”. Rzymianie także bawili się palindromami. Tworzyli tasiemcowe zdania w rodzaju: In girum imus nocte et consumimur igni (Wchodzimy w krąg po ciemku i trawi nas ogień). Jednym z palindromów z czasów antycznych jest kwadrat magiczny z murów w Pompejach i rzymskiego muru w Cirencester w Anglii. Jeszcze w XIX wieku ryto go na amuletach i wisiorkach mających przynieść szczęście. Do osób zajmujących się palindromem z Pompejów należał Felix Grosser – niemiecki duchowny z Chemnitz. W 1926 roku w artykule Ein neuer Vorschlag zur Deutung der Sator-Formel[1] przedstawił jedną z najbardziej znanych interpretacji kwadratu palindromicznego z Pompejów[2][3], będącego rodzajem kwadratu magicznego.

Czasy chrześcijańskieEdytuj

Za czasów pierwszych chrześcijan kwadrat z Pompei mógł pełnić funkcje rozpoznawczą, podobnie jak znak i grecka nazwa ryby, która jednak wykorzystywała inną formę szyfru literowego, była bowiem akrostychem. Palindrom (jego najprostsze tłumaczenie brzmi: „siewca Arepo trzyma koła z dużym zaangażowaniem”[potrzebny przypis]) ma dwie osie symetrii, stanowione przez skrzyżowane słowa TENET. To sprawia, że według niektórych interpretacji palindrom ten jest pochodzenia chrześcijańskiego. Z drugiej strony podobno znaleziono tę inskrypcję również w Egipcie, Etiopii i obszarach dawnej Mezopotamii[potrzebny przypis].

W 1925 roku Felix Grosser i Sigurd Agrell odkryli (niezależnie), że 25 liter kwadratu tworzy 2 wyrażenia „PATER NOSTER” oraz 2 symbole alfa (A) i 2 symbole omega (O), które dla wczesnych chrześcijan oznaczały odpowiednio „początek” i „koniec”.

Figurę taką można do dziś zobaczyć na posadzce w niektórych kościołach Włoch.

Palindrom ten doczekał się zresztą wielu innych prób interpretacji; niektóre z nich odzwierciedlały chęć znalezienia w nim magii[potrzebny przypis].

Palindromy w różnych językachEdytuj

AngielskiEdytuj

  • Do geese see God? – Czy gęsi widzą Boga?
  • Devil lived. – Diabeł żył.
  • Race fast, safe car. – Ścigaj się (pędź) szybko, bezpieczny samochodzie.
  • Was it a cat I saw? – Czy to, co widziałem, było kotem?
  • Able was I ere I saw Elba. – Palindrom przypisywany Napoleonowi, wypowiedzieć miał go na widok rzeki Elby.
  • Rats live on no evil star. – Szczury nie żyją na żadnej złej gwieździe.
  • A man a plan a Canal Panama (inskrypcja zamieszczona na nagrobku inżyniera kierującego budową Kanału Panamskiego, Ferdynanda de Lessepsa).
  • A Toyota! Race fast... safe car: a Toyota

Chiński (Mandaryński)Edytuj

  • 我爱妈妈,妈妈爱我。 – Ja kocham mamę, mama mnie kocha. (czyt: Wǒ ài māma, māma ài wŏ.)

ChorwackiEdytuj

  • Ana voli Milovana. – Anna kocha Milovana.
  • Idu ludi. – Idą szaleni.
  • Perica reže raci rep.

CzeskiEdytuj

  • Jáva horko má, mokro Havaj. – Na Jawie gorąco, na Hawajach mokro.
  • Drápe gepard? – Drapie gepard?
  • Motýla má malý Tom. – Motyla ma mały Tom.
  • Jelenovi pivo nelej – Nie nalewaj piwa jeleniowi.

DuńskiEdytuj

  • Skal Eva have laks? – Czy Ewa zje łososia?

EsperantoEdytuj

  • Ne mateno, bone tamen? – Nie ranek, ale jednak dobrze?

FińskiEdytuj

  • Ana, kanna kana. – Ana, przynieś kurczaka.
  • Aivot avaavat ovia. – Mózgi otwierają drzwi.

FrancuskiEdytuj

  • Bon sport, trop snob. – Dobry sport i zbyt snobistyczny.

HiszpańskiEdytuj

  • O rey, o joyero. – Albo król, albo jubiler.

KatalońskiEdytuj

  • Català, a l’atac! – Atakuj, Katalończyku!

ŁacińskiEdytuj

  • Sum summus mus. – Jestem największą myszą.
  • Si nummi immunis. – Jeśli masz pieniądze, będziesz wolny (napis na drzwiach kancelarii adwokackiej).

NiemieckiEdytuj

  • Ein Esel lese nie. – Osioł nigdy nie czyta.

NorweskiEdytuj

  • Anne var i Ravenna. – Anna była w Rawennie.

OksytańskiEdytuj

  • Roma, lo còr nud d’un ròc o l’amor. – Rzym, gołe skalisty serce albo miłość.

PolskiEdytuj

  • Ikar łapał raki.
  • Ikar jadaj raki!
  • Ikar bada braki.
  • Igor łamał rogi.
  • Kobyła ma mały bok.
  • Kobyły mi myły bok.
  • I kobyłkom mokły boki.
  • Że też łże jeż? łże też!
  • Może jeż łże jeżom.
  • Może jeż łysy łże jeżom.
  • Może jeż łka jak łże jeżom.
  • Może jutro ta dama da tortu jeżom.
  • Może jutro ta dama sama da tortu jeżom.
  • I mała dama sama dała mi.
  • Wódy żal dla żydów.
  • Zakopane na pokaz.
  • Zakopane chce na pokaz.
  • Zakopane i nie na pokaz.
  • Zakopane i cel wieczoru urocze i w lecie na pokaz.
  • Marzena pokazała Zakopane z ram.
  • Elf układał kufle.
  • Tolo ma samolot.
  • Ma tarapaty ta para tam.
  • Wół utył i ma miły tułów.
  • Marzena pokazała Zakopane z ram.
  • A to kanapa pana Kota.
  • A to Kamela, ale ma kota.
  • A to kawa kota.
  • A to kiwi zdziwi kota.
  • A to klei Popiel kota.
  • A to kanonadę dano na kota.
  • Jego tato idiota, to gej.
  • A to idiota.
  • I co idioci.
  • Atak kata.
  • Kamil ślimak.
  • Satyra rota to rarytas.
  • Ile Roman ładny dyndał na moreli?
  • Ile Romanowi dała za ład Iwona moreli?
  • Ino gile Roman na moreli goni.
  • O, ty z Katowic, Iwo? Tak, Zyto.
  • Ech, chce i co piąty z Zytą. I pociech chce.
  • Ada, pan Elefant na Fele napada.
  • Ada, pan otyły to napada?
  • Ada bzy zbada.
  • Ada, jawor krowa jada.
  • Ada, brata Tatar bada.
  • Ada jodu dojada.
  • Ada jaja jada.
  • Ada, pan napada.
  • Ada, baca bada.
  • Ada, pan napada, panna pada.
  • Ada blada nici nadal bada.
  • Ada blada nadal bada.
  • Ada blask sal bada.
  • Ada bladą dal bada.
  • Ada baniak Kaina bada.
  • Ada, braci car bada.
  • Ada, bagaż Aga bada.
  • Ada bilon Oli bada.
  • Ada, praca - a car pada.
  • Ada, pan mi z zimna pada.
  • Ada, panterka - kret napada.
  • Ada, pluton otul - pada!
  • Ada goła im śmiało gada!
  • Ada, gwóźdź ów gada.
  • Ada baluje - Jula bada.
  • Ada, gmina za nim gada.
  • Ada biada i bada.
  • Ada, błota matoł bada.
  • Ada butelki, pikle tu bada.
  • Akta generała dała renegatka.
  • Akta generała ma mała renegatka.
  • Akta ma w teczce twa matka.
  • Akta ma matka.
  • Alu, becz - cebula!
  • Elu, becz - cebule!
  • Ilu beczy z cebuli?

RosyjskiEdytuj

  • А роза упала на лапу Азора (czyt. A roza upała na łapu Azora). – Róża upadła na łapę Azora.
  • Олимп – мило (czyt. Ołimp – miło). – Olimp – to miło.
  • На доме чемодан (czyt. Na domie cziemodan) – W domu jest walizka.

SzwedzkiEdytuj

  • Ni talar bra latin. – Mówicie dobrze po łacinie.

UkraińskiEdytuj

  • І що сало? Ласощі (czyt. I szczo sało? Łasoszczi). – A co to jest słonina? To łakocie.
  • І мчу кіло бараболі Кучмі (czyt. I mczu kiło baraboli Kuczmi). – I mknę z kilogramem ziemniaków do Kuczmy.
  • Три психи пили Пилипихи спирт (czyt. Try psychy pyły Pyłypychy spyrt). – Trzej wariaci pili alkohol Pyłypychy.

WłoskiEdytuj

  • I topi non avevano nipoti. – Myszy nie miały wnucząt.
  • Autore ero tua. – Autorze, byłam twoja.

Polscy autorzy palindromówEdytuj

Julian TuwimEdytuj

Osobny artykuł: Julian Tuwim.

Julian Tuwim (1894–1953) – poeta, pisarz i tłumacz. W książce Pegaz dęba (1950) opisał przykłady gier słownych, m.in. anagramów, palindromów, tautogramów, lipogramów, wierszy obrazkowych i kalamburów. Palindromom poświęcony jest rozdział O pewnej kobyle i o rakach. Znajduje się tam m.in. najstarszy polski palindrom autorstwa ks. Wojciecha Waśniowskiego (XVII w.): „co w onei? Ow pokoy y okop, woien owoc” oraz najbardziej znany, pochodzący z XIX wieku (autor nieznany): „kobyła ma mały bok”. Jest też sześć palindromów autorstwa Tuwima[4].

Przykłady palindromów:

  • „Popija rum As, samuraj i pop.”
  • „Muzo, raz daj jad za rozum.”

Edmund JohnEdytuj

Osobny artykuł: Edmund John.

Edmund John (1894-1989) – architekt (wykładał na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej), malarz związany z Kazimierzem nad Wisłą, plakacista, projektant znaczków pocztowych i okładek książek. Autor wielu palindromów, których wybór w postaci książki Palindromy pana Johna wydał w 2006 roku jego syn, Jacek John. Książka zawiera ponad sto palindromów[4].

Przykłady palindromów:

  • „Ada raportuje, że jutro parada.”
  • „Ale uda szałowe me! – Woła z sadu Ela.”
  • „Ada, panna pocałowana, woła: «co pan napada!»”

Stanisław BarańczakEdytuj

Osobny artykuł: Stanisław Barańczak.

Stanisław Barańczak (1946–2014) – poeta, tłumacz, krytyk literacki, wykładał literaturę polską na Uniwersytecie Harvarda w USA. W jego książce Pegaz zdębiał (1995) znajdują się anagramy, palindromy, lipogramy, turystychy i inne zabawy słowami. Książka zawiera rekordową liczbę pangramów (zwanych przez autora alfabetonami) – Stanisław Barańczak ułożył ich aż czternaście. W poświęconym palindromom rozdziale Palindromadery zamieścił on 29 dłuższych palindromów, nazwanych przez niego palindromaderami. Barańczak jest także autorem liczącego ponad 2500 liter megapalindromu rozpoczynającego się od słów „w lasku hulaka”–[4].

Przykłady palindromów:

  • „I lali masoni wydrom w mordy wino, sami lali.”
  • „Kobyła ma manny żywo je, żywiej zje i wyżej – o, wyżynna! – ma mały bok.”

Józef GodzicEdytuj

Józef Godzic (ur. 1930) – emerytowany elektryk i kinooperator z Rzeszowa. Autor wydanej w 1996 roku książki Echozdania, czyli palindromy, zawierającej tysiąc palindromów. Godzic opracował algorytm pozwalający na utworzenie ponad stu bilionów palindromów. Algorytm ten zawarty jest w czterotomowym maszynopisie Taaaaaaaaaka księga, nazywanym także Księżycową Księgą, gdyż spisanie palindromów wygenerowanych przez algorytm dałoby książkę o grubości porównywalnej z odległością ZiemiaKsiężyc; algorytm uhonorowano certyfikatem Guinnessa. Kolejny maszynopis Tysiąc razy „wte i wewte” zawiera tysiąc palindromów, częściowo nowych, a częściowo z wydanej uprzednio książki. Józef Godzic jest też autorem ponad stu kolorowych rysunków ilustrujących jego palindromy oraz dwóch megapalindromów. Maszynopisy można obejrzeć w Muzeum Palindromów, założonym przez Tadeusza Morawskiego[4].

Przykłady palindromów[5]:

  • „Łapał za kran, a kanarka złapał.”
  • „A krowo, do worka!”
  • „Napotkała typa, zapytała: Kto pan?”
  • „O, na ryby rano!”
  • „Ejże, trener też je!”
  • „I co, idioci?”
  • „A to kanapa pana Kota.”
  • „Że tak ładna Wanda łka też?”
  • „Ławy mały wyłamywał.”

Tadeusz MorawskiEdytuj

Osobny artykuł: Tadeusz Morawski (ur. 1940).

Tadeusz Morawski (ur. 1940) – profesor elektroniki pracujący w Instytucie Radioelektroniki Politechniki Warszawskiej, autor wielu książek i podręczników z teorii pola elektromagnetycznego i techniki mikrofalowej. Kilka lat temu zainteresował się palindromami i obecnie jest ich czołowym twórcą. Od 2005 roku wydano piętnaście książek z jego palindromami. Siedem z nich to autorskie zbiory: Gór ech chce róg, Zagwiżdż i w gaz, Zaradny dynda raz, Żartem dano nadmetraż, Raz czart – raz czar, Elf układał kufle, A guru ruga – każdy zawiera tysiąc palindromów. Książka Może jeż łże jeżom zawiera fraszki różnych autorów z jego palindromami. W książce Kobyła ma mały bok Morawski opisał historię polskich palindromów, z kolei książki Aga naga oraz Trafili, popili, fart to małe antologie palindromów erotycznych i pijackich. Publikacje A kilku tu klika, Wór mrów i Listy palindromisty zawierają palindromy i inne gry słowne[4].

Tadeusz Morawski wygłosił ponad sto odczytów o palindromach. Jest autorem trzech megapalindromów. Najdłuższy z nich liczy 33 tys. liter, a jego najdłuższy palindrom-wiersz – 4400 liter. Z wiersza tego można utworzyć ponad miliard miliardów krótszych rymowanych palindromów. Jego niekomercyjna strona www.palindromy.pl miała już osiem milionów wywołań[4].

Tadeusz Morawski utworzył w Nowej Wsi koło Serocka Muzeum Palindromów[4].

Przykłady palindromów:

  • „Co mi dał duch – cud, ład i moc.”
  • „Jeż leje lwa, paw leje lżej.”
  • „Ile Roman ładny dyndał na moreli?”
  • „Ada bąki piką bada.”

Najdłuższy palindromEdytuj

Na prowadzonej przez siebie stronie www.palindromy.pl Tadeusz Morawski umieścił najdłuższy na świecie palindrom, mający ponad 33 tysiące liter (dotychczas najdłuższym był palindrom angielski mający około 17 tys. liter)[6].

Palindromy liczboweEdytuj

Palindromami mogą być liczby w danym systemie liczbowym, od najprostszych, dwucyfrowych, począwszy. Każdy palindrom liczbowy w systemie dziesiętnym złożony z parzystej liczby cyfr jest podzielny przez 11 (np. 279972:11=25452).

Dowód: Oznacza się wielokrotną powtórkę jakiejś grupy cyfr przez nawias z indeksem, np. 120101014=12(01)34. Każdą liczbę postaci xn=1(0)2n1 można zapisać matematycznie jako xn=(9)2n1+10=(99)n0+11=11×((90)n+1), liczby te są więc zawsze podzielne przez 11. Dowolny palindrom o parzystej liczbie cyfr można zapisać jako sumę liczb xn (np. 279972=2x2+70x1+900x0), więc palindromy takie jako sumy wielokrotności 11 są także podzielne przez 11.

Ogólnie dla systemu o podstawie n palindromy o parzystej liczbie cyfr są podzielne przez n+1.

FobiaEdytuj

Nazwą aibofobia określa się lęk przed palindromami. Takie zaburzenie lękowe w rzeczywistości nie istnieje i jest jedynie formą żartu.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj