Otwórz menu główne

Panevėžiukas (hist., pol. Poniewieżyk) – wieś na Litwie, położona w rejonie kowieńskim okręgu kowieńskiego, 28 km na północ od Kowna, na prawym brzegu Niewiaży.

Panevėžiukas
Poniewieżyk
Ilustracja
Ogólny widok wsi (2012)
Państwo  Litwa
Okręg kowieński
Rejon kowieński
Gmina Bobty
Populacja (2011)
• liczba ludności

678
Kod pocztowy 54050
Położenie na mapie Litwy
Mapa lokalizacyjna Litwy
Panevėžiukas
Panevėžiukas
Ziemia55°08′38″N 23°47′20″E/55,143889 23,788889
Portal Portal Litwa, Łotwa i Estonia

HistoriaEdytuj

Poniewieżyk po raz pierwszy był wspomniany w XIV wieku. W 1563 roku majątek ten był własnością Jana Pietkiewicza. W 1596 roku został sprzedany Piotrowi Wizgirdowi marszałkowi powiatu kowieńskiego. W 1685 roku dobra te były własnością Zofii Billewiczowej, wdowy po Andrzeju. Wkrótce zostały sprzedane rodzinie Syruciów. Szymon Syruć ufundował tu w 1747 roku murowany kościół, w miejscu drewnianego. Kościół ten ma rzadko spotykany trójkątny kształt[1][2]. Na przykościelnym cmentarzu znajdują się coraz trudniej czytelne tablice nagrobków dawnych ziemian i księży[1][3].

Na przełomie XVIII i XIX wieku majątek przeszedł na własność Jana Korewy herbu Dębno. Prawdopodobnie pozostawał w rękach tej rodziny przez cały XIX wiek. Pod koniec tego wieku jego właścicielem był Onufry Korewa (1860–1912[4]), żonaty z Anną Gieysztorówną (1876–1952). Jeden z ich synów, Zygmunt (1898–1945) żonaty z Gabrielą Pawłowicz (~1890–1983) był ostatnim właścicielem Poniewieżyka: mieszkał tu z przerwą lat I wojny światowej do 1942 roku[1]. Został prawdopodobnie zastrzelony przez sowietów w Kownie.

Na przełomie XIX i XX wieku majątek liczył 1182 dzisięcin ziemi i lasu. Aby uniknąć przymusowego wywłaszczenia i parcelacji właściciele podzielili go na osiem mniejszych części. W ten sposób wokół dworu ocalało 150 ha ziemi[1].

Po III rozbiorze Polski w 1795 roku Poniewieżyk, wcześniej wchodzący w skład Księstwa Żmudzkiego Rzeczypospolitej[1] znalazł się na terenie ujezdu kowieńskiego, który należał kolejno do guberni wileńskiej, litewskiej (1797–1801), a później wileńskiej (1801–1843) i kowieńskiej (1843–1915) Imperium Rosyjskiego. W drugiej połowie XIX wieku należał do gminy i parafii Jaswojnie[2].

Od 1920 roku Poniewieżyk należy do Litwy, która w okresie 1940–1990, jako Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka, wchodziła w skład ZSRR.

W czasie II wojny światowej funkcjonował tu niemiecki obóz pracy, w którym więziono m.in. polskich księży.

Obecnie we wsi działa m.in szkoła podstawowa i poczta.

 
Dwór w Poniewieżyku (2013)

Demografia wsiEdytuj

1923 – 92
1959 – 404
1970 – 503
1979 – 562
1980 – 547
1986 – 671
1989 – 680
2001 – 705
2011 – 678[5].

DwórEdytuj

W połowie XVIII wieku kasztelan Szymon Suruć wybudował tu parterowy, modrzewiowy dwór, który w tej postaci istniał do końca XIX wieku. W latach 1901–1914 rozbudowano dom przez dodanie obszernego przedsionka z facjatą na trzech centralnych osiach budynku oraz dobudowanie dużego, dwupiętrowego, murowanego skrzydła, poprzecznie w stosunku do starego domu. Całość (w kształcie litery „T”) w przykryto łamanym dachem z dachówką. Dom przybrał cechy budowli barokowej. Wybuch wojny nie pozwolił na wykończenie wszystkich wnętrz[1].

Po przebudowie w domu było kilkanaście pomieszczeń w układzie dwutraktowym, w nowej części przedzielonych korytarzem. W domu była duża sień, długi pokój jadalny, salon, itd. Nowy przedsionek służył jako ogród zimowy, hodowano w nim oleandry, agawy, daturę i wiele innych egzotycznych roślin. Na ścianach wisiały obrazy znanych współczesnych malarzy polskich. Księgozbiór Onufrego i Konstancji Korewów liczył ponoć kilka tysięcy woluminów. W sali jadalnej stał długi stół, przy którym mogło usiąść jednocześnie 40 osób[1].

Dom stoi na wysokim brzegu Niewiaży. W niewielkiej odległości stały zabudowania gospodarcze, wśród nich dwupiętrowy spichlerz z niepalonej cegły, z głębokimi piwnicami.

Przy domu był sad owocowy, w pobliżu domu rosły też inne drzewa liściaste, wśród nich wielki, stary kasztanowiec. W ogrodzie była też stara aleja lipowa[1].

Po II wojnie światowej we dworze mieściła się siedziba kołchozu. Po odzyskaniu niepodległości przez Litwę majątek zreprywatyzowano, przekazując dwór Jolancie Korevaitė-Gailevičienė. Dziś znaczna część dworu jest zrujnowana. Mieszkają w nim pracownicy dawnego kołchozu. Mieszkańcy twierdzą, że jest wystawiony na sprzedaż.

Z parku ocalały pojedyncze drzewa[3].

Majątek Poniewieżyk został opisany w 3. tomie Dziejów rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej Romana Aftanazego[1].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i Poniewieżyk [w:] Roman Aftanazy, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, wyd. drugie przejrzane i uzupełnione, t. 3: Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1992, s. 266–268, ISBN 83-04-03947-8, ​ISBN 83-04-03701-7​ (całość).
  2. a b Poniewieżyk w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. XV, cz. 2: Januszpol – Wola Justowska. Warszawa 1902.
  3. a b Tomasz Krzywicki, Litwa. Przewodnik, wyd. 2, Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2014, s. 223, ISBN 978-83-62460-63-2.
  4. Marek Minakowski, Profil Onufrego Korewy w Wielkiej genealogii Marka Minakowskiego [dostęp 2019-05-05].
  5. Results of the 2011 Population and Housing Census of the Republic of Lithuania [dostęp 2019-05-05] (ang.).