Otwórz menu główne

Parafia Ewangelicko-Augsburska w Cieszynie

Parafia Ewangelicko-Augsburska w Cieszynieparafia luterańska w Cieszynie, należąca do diecezji cieszyńskiej. Mieści się przy Placu Kościelnym[1]. Oprócz Cieszyna obejmuje również miejscowości ościenne, a w 2005 zrzeszała łącznie ok. 6650 wiernych[2].

Parafia Ewangelicko-Augsburska w Cieszynie
Ilustracja
kościół parafialny
Państwo  Polska
Siedziba Cieszyn
Adres Plac Kościelny 6, 43-400 Cieszyn
Data powołania 1709
Wyznanie ewangelicko-augsburskie
Kościół Ewangelicko-Augsburski
Diecezja cieszyńska
Kościół Kościół Jezusowy w Cieszynie
Filie 8: Bażanowice, Gumna,
Hażlach, Krasna,
Marklowice, Ogrodzona,
Puńców, Zamarski
Proboszcz Marcin Brzóska
Położenie na mapie Cieszyna
Mapa lokalizacyjna Cieszyna
Parafia Ewangelicko-Augsburska w Cieszynie
Parafia Ewangelicko-Augsburska w Cieszynie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Parafia Ewangelicko-Augsburska w Cieszynie
Parafia Ewangelicko-Augsburska w Cieszynie
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Parafia Ewangelicko-Augsburska w Cieszynie
Parafia Ewangelicko-Augsburska w Cieszynie
Położenie na mapie powiatu cieszyńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu cieszyńskiego
Parafia Ewangelicko-Augsburska w Cieszynie
Parafia Ewangelicko-Augsburska w Cieszynie
Ziemia49°45′N 18°38′E/49,750000 18,633333
Strona internetowa

Spis treści

HistoriaEdytuj

W okresie Reformacji ludność Cieszyna, jak i Śląska Cieszyńskiego w większości zmieniła wyznanie na luterańskie i przejęła miejscowe kościoły na własne potrzeby. W latach 1610–1654 okresowo przechodziły z rąk do rąk. W 1654 ostatecznie zakazano odprawiania nabożeństw i skonfiskowano Biblię i książki religijne. Wiara ta jednak silnie zakorzeniła się wśród lokalnego plebsu, odprawiano potajemnie nabożeństwa w Beskidach w tzw. „leśnych kościołach” (m.in. Kamień na Równicy w Ustroniu, Spowiedzisko w Lesznej Górnej, Wysokie w Jaworzu) część osób uciekła do bardziej tolerancyjnego Bielska i na Żywiecczyznę. Sytuacja poprawiła się po podpisaniu ugody altransztadzkiej przez Józefa I i Karola XII w 1707 roku. Ugoda ta pozwoliła na wybudowanie ewangelikom na Śląsku sześciu „kościołów łaski”, w tym Kościoła Jezusowego w Cieszynie, który stał się ośrodkiem powstałego w 1709 r. zboru (parafii). Pierwszym pastorem został Jan Muthmann pochodzący z Reinersdorfu w księstwa brzeskiego, będący dotąd diakonem w Konsztacie w księstwie opolskim[3]. Zbór podlegał wówczas konsystorzowi w Brzegu, gdzie egzaminowano kandydatów na kolejnych pastorów pomocniczych. Obszar przynależności wiernych zboru początkowo znacznie wykraczał poza Śląsk Cieszyński, uczęszczali do niego wierni z przyległych okolic Moraw, Śląska Opawskiego i innych części Górnego Śląska, jak również z okolic zagranicznej Białej w Królestwie Polski. Pastor Muthmann i kuratorzy szacowali liczbę wiernych na ok. 40 000, lecz była ona zapewne przesadzona[4]. Do pomocy pastorowi Muthmannowi przydzielono jednak w 1711 do pomocy Krystiana Hentschla (w Cieszynie do 1740) z Dolnego Śląska, a w 1712 Gotfryda Schmidta (1712–1735) z Oleśnicy na Dolnym Śląsku, po czym pozyskano dla obu zatwierdzenia cesarskie. Funkcję pastorów pełnili często również w zastępstwie miejscowi nauczyciele tak że praktycznie posługiwało ich pięciu lub więcej, wśród których następowała rotacja. W 1719 pastorem głównym i inspektorem szkolnym został Johann Adam Steinmetz (do 1730). W latach następnych miejscowi pastorzy zostali oskarżeni o pietyzm, co doprowadziło do śledztwa, procesu i wygnania pięciu pastorów w dniu 22 maja 1730 roku. Po nich pastorami wybrano Krystiana Wilhelma Henrici’ego (1733–1759), Jana Fryderyka Richtera (1733–1737), Jana Kriegera (1733–1761). W 1742 roku w wyniku wojen śląskich większość Śląska znalazła się w granicach Królestwa Prus, gdzie bez większych przeszkód rozpoczęto organizować zbory umniejszając oddziaływanie kościoła cieszyńskiego[5]. Granica oddzieliła również Cieszyna od brzeskiego konsystorza. W związku z tym edyktem cesarzowej Marii Teresy z 19 grudnia 1743 powołano w Cieszynie konsystorz, złożony jednak z katolików[6].

W 1781 r. cesarz Józef II wydał Patent Tolerancyjny, przez co zezwolił luteranom, ewangelikom reformowanym i prawosławnym praktykowania swojego wyznania. Po wydaniu tego patentu w regionie wyodrębniły się nowe parafie: w 1782 r. Bielsko, Jaworze, Błędowice, Ligotka Kameralna, Wisła i Bystrzyca, w 1783 r. Ustroń, w 1785 r. Goleszów, Nawsie, w 1787 r. Drogomyśl. Patent Tolerancyjny ustanowił również strukturę oficjalnie działającego Kościoła ewangelickiego w Przedlitawii. Wszystkie zbory zostały podległe konsystorzowi powstałemu w 1784 w Cieszynie, a w 1785 przeprowadzonemu do Wiednia. W 1784 powstała superintendentura dla Moraw, Śląska i Galicji, a pierwszy superintendentem został pastor cieszyński Jan Traugott Bartelmus. W 1807 powstał seniorat śląski, któremu z czasem podległe zostały wszystkie zbory na Śląsku Austriackim.

Dzięki rewolucji w latach 1848–1849 zostały zrównane prawa luteran z prawami katolików jako jednostek. Podstawę prawnego bytu Kościoła ewangelickiego w Austrii stanowił Patent Protestancki wydany w 1861 r. przez cesarza Franciszka Józefa I. Okres równouprawnienia wyznaniowego kontynuował proces wyodrębniania się nowych parafii, również z parafii cieszyńskiej.

Według schematyzmu kościelnego z 1875 zbór obejmował Cieszyn z przedmieściami oraz okoliczne wsie: Bażanowice, Błogocice, Bobrek, Boguszowice, Brzezówka, Dzięgielów, Gułdowy, Gumna, Hażlach, Kalembice, Kocobędz, Kojkowice, Koniaków, Końska, Kostkowice, Koty, Krasna, Leszna Dolna, Łąki, Ligota Alodialna, Marklowice, Mistrzowice, Mnisztwo, Mosty, Niebory, Ogrodzona, Olbrachcice, Podobora, Pastwiska, Puńców, Ropica, Rudów, Sibica, Stanisłowice, Trzanowice, Trzyniec, Trzycież, Wielopole, Zamarski i Żuków zamieszkałych przez około 12000 luteran[7].

Po zapełnieniu się starego przykościelnego cmentarza założono w 1887 nowy cmentarz przy ul. Bielskiej[8].

W 1892 zawiazała się filia w Trzyńcu, od 1902 samodzielny zbór.

W 1909 parafia cieszyńska obejmowała 33 miejscowości: miasto Cieszyn, Bażanowice, Bobrek, Brzezówka, Dzięgielów, Gumna, Grodziszcze, Hażlach, Kaczyce, Kojkowice, Końska (część), Kocobędz, Kostkowice, Krasna, Łąki, Mistrzowice, Mosty, Mnisztwo, Niebory, Olbrachcice, Ogrodzona, Pastwiska, Pogwizdów (z Marklowicami), Puńców, Ropica, Sibica, Trzanowice, Trzycież, Wielopole, Zamarski, Żuków Dolny, Żuków Górny. Na tym terenie mieszkało według austriackiego spisu ok. 17130 ewangelików (32% mieszkańców)[9].

Ciosem dla parafii okazał się konflikt graniczny o Śląsk Cieszyński między Czechosłowacją a Polską, których skutkiem było rozdzielenie terytorium parafii granicą państwową w 1920 roku. Siedziba parafii znalazła się po stronie polskiej, a ponad połowa zborowników po stronie czechosłowackiej. W 1918 roku w Cieszynie został powołany tzw. seniorat, któremu podlegały wszystkie parafie Śląska Cieszyńskiego do roku 1920, kiedy to nastąpiło przekazanie zborów pod administrację Konsystorza Ewangelicko-Augsburskiego w Warszawie na skutek starań ks. Franciszka Michejdy i Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego.

W 1925 parafia zrzeszała 8 848 wiernych a w 1937 9 tysięcy[10].

W 1936 r. seniorat w Cieszynie przemianowano na diecezję, która w takiej postaci przetrwała do dziś.

W 2005 roku z parafii wyodrębnił się Dzięgielów.

Pastorzy i proboszczowie (lista niepełna)[11]Edytuj

Okres reformacyjnyEdytuj

  • Jerzy Cruciger
  • Andrzej Orttel
  • Salomon Wagner
  • Jerzy Wolfius
  • Daniel Vocatius
  • Daniel Rurich
  • Tymoteusz Łowczany

Od 1709Edytuj

  • Jan Muthmann (1709–1730)
  • Krzysztof Voight (1709–1710)
  • Mateusz Platani (1709–1710)
  • Jakub Jokisch (1709–1710)
  • Krystian Wilhelm Schneider (1709–1710)
  • Krystian Hentschel (1710–1740)
  • Jerzy Wilhelm Kloch z Kornic (1711–1719)
  • Gottfryd Schmidt (1712–1735)
  • Jan Adam Steinmetz (1719–1730)
  • Samuel Ludwik Zasadius (1720–1730)
  • Krystian Wilhelm Henrici (1733–1759)
  • Jan Fryderyk Richter (1733–1737)
  • Jan Krieger (1733–1761)
  • Tobiasz Schubert (1736–1780)
  • Jan E. Fabri (1738–1749)
  • Jan Gottfryd Schuchardt (1740–1759)
  • Andrzej Machal (1741–1749)
  • Traugott Bartelmuss (1760–1809)
  • Tomasz Homann (1765–1769)
  • Jan Glaubegott Leberecht Fabri (1765–1800)
  • Jan Kłapsia (1800–1808)
  • Franciszek Ludwik Andresky (1807–1813)
  • Henryk Juliusz Kotschy (1808–1834)
  • Samuel Schimko (1810–1834)
  • Jan Jerzy Lumnitzer (1817–1824)
  • Krystian Sittig (po 1824)
  • Andrzej Źlik (1834–1865)
  • Gustaw Henryk Kłapsia (1836–1865)
  • Arnold Źlik (od 1865)
  • Leopold Marcin Otto (1866–1875)
  • Teodor Karol Haase (1876–1909)
  • Karol Kulisz (1920–1940)
  • Jerzy Badura (1940–1945)
  • Oskar Michejda (1945–1962)
  • Artur Gerwin (1945–1967)
  • Alfred Jagucki (od 1963)
  • Jan Melcer (od 1970)
  • Emil Gajdacz (po 1970)

GaleriaEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Informacje o parafii na stronie diecezji cieszyńskiej.
  2. Dodatek do gazety Głos Ziemi Cieszyńskiej nr. 46 z 18 XI 2005 pt. „Panorama Parafii Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego”.
  3. Z historii Kościoła..., 1992, s. 71.
  4. Janusz Spyra: Śląsk Cieszyński w okresie 1653–1848. Cieszyn: Starostwo Powiatowe w Cieszynie, 2012, s. 315. ISBN 978-83-935147-1-7.
  5. Księgi metrykalne (4): Parafia ewangelicko-augsburska w Cieszynie (pol.). W: Przodkowie z Cieszyna – Poszukiwania genealogiczne na Śląsku Cieszyńskim [on-line]. 2012-09-04. [dostęp 2013-09-22].
  6. Z dziejów Kościoła..., 1992, s. 107.
  7. Schematismus der evangelischen Kirche Augsb. und Helvet. Bekenntnisses in den im österr. Reichsrathe vertretenen Königreichen und Ländern. Wien: 1875.
  8. Dzieje Cieszyna od pradziejów do czasów współczesnych. T. 3: Cieszyn od Wiosny Ludów do III Rzeczypospolitej. Cieszyn: Książnica Cieszyńska, 2010, s. 50. ISBN 978-83-927052-6-0.
  9. Ludwig Patryn (ed): Die Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1910 in Schlesien. Troppau: 1912. (niem.)
  10. Stefan Król: Śląsk Cieszyński w latach 1918-1945. Krzysztof Nowak (redakcja). Cieszyn: Starostwo Powiatowe w Cieszynie, 2015, s. 251. ISBN 978-83-935147-5-5.
  11. Elektroniczny Słownik Biograficzny Śląska Cieszyńskiego.

BibliografiaEdytuj

  • Franciszek Michejda, Oskar Michejda, Jan Broda: Z historii Kościoła ewangelickiego na Śląsku Cieszyńskim. Katowice: Dom Wydawniczy i Księgarski „Didache”, 1992. ISBN 83-85572-00-7.