Park Gorkiego

park (Moskwa, Rosja)

Park Gorkiego, Centralny Park Kultury i Rozrywki im. Gorkiego (ros. Центральный парк культуры и отдыха имени ГорькогоЦПКиО) – park w Moskwie. Powstał na terenach powystawowych, które pozostały po organizowanej w tym miejscu w 1923 roku Wszechrosyjskiej Wystawy Rolniczej. Otwarcie parku nastąpiło 12 sierpnia 1928 roku, a w 1932 nazwano go na cześć pisarza Maksima Gorkiego. Łuk głównej bramy powstał w 1955 roku według projektu architekta Georgija Szczuko[1]. Całkowita powierzchnia parku wynosi 219,7 ha[2].

Park Gorkiego
Ilustracja
Widok na główną promenadę parku
Państwo  Rosja
Miejscowość Moskwa
Powierzchnia 219,7 ha
Data założenia 1928
Położenie na mapie Rosji
Mapa lokalizacyjna Rosji
Park Gorkiego
Park Gorkiego
Ziemia55°43′42″N 37°36′00″E/55,728333 37,600000
Strona internetowa

HistoriaEdytuj

 
Obraz Sad nieskucznyj (aut. Aleksandr Gołowin; 1910)
 
Ogólny plan wystawy (1923).

Początki zielni parkowej na tym terenie sięgają XIX wieku, gdy powstał Nieskucznyj Sad należący najpierw do rosyjskich magnatów, a potem do rodziny carskiej. Po rewolucji w 1917 roku został on znacjonalizowany i otwarty dla publiczności[3]. W 1922 roku na znajdujących się obok terenach wzdłuż rzeki Moskwy postanowiono zorganizować pierwszą Ogólnorosyjską Wystawę Rolnictwa i Rękodzieła. Odbyła się ona w 1923 roku. Główną oś planu wystawy oraz lokalizacji pawilonów wyznaczył bieg rzeki, a przylegające do wystawy Neskuczny Sad i Wzgórza Worobiowe jako tereny zielone naturalnie wyznaczyły jej granice[4]. Ze zbudowanych na potrzeby wystawy obiektów do czasów współczesnych zachował się pawilon „Maszynostrojenijeе” w którym po przebudowie został zorganizowane Muzeum Sztuki Współczesnej „Garaż"[5].

Powstanie Centralnego Parku Kultury i RozrywkiEdytuj

W marcu Prezydium Rady Miasta Moskwy podjęło decyzję, aby na terenach powystawowych utworzyć Centralny Parku Kultury i Rozrywki. Głównym architektem został Konstantin Mielnikow, który wcześniej był jednym z projektantów Wystawy Rolniczej[1][6]. Jeszcze nie ukończony park został po raz pierwszy otwarty dla zwiedzających 12 sierpnia 1928 roku. Pierwszego dnia park odwiedziło ponad 100 tysięcy osób. Tego dnia wstęp był bezpłatny, potem kosztował 10 kopiejek. Na terenie parku powstało miasteczko dla dzieci, żłobek, kilka teatrów, kina, a atrakcją była spiralna zjeżdżalnia[1]. Latem 1929 roku kierownikiem działu planowania został inny sowiecki architekt El Lissitzky, który starał się przekształcić park w „fabrykę zdrowia”. W latach 1929–1937 dyrektorem parku była Betty Glan i ten okres jest nazywany złotą erą w historii parku[1][7].

Rozwój parkuEdytuj

14 września 1930 roku Komitet wykonawczy obwodu moskiewskiego i Rada Miasta postanowiły zorganizować kolejny konkurs na ogólny plan parku. W skład komisji konkursowej weszli specjaliści od ds.planowania i kształtowania krajobrazu, programu kulturalnego i edukacyjnego, a na jej czele stanęła Betty Glan. W tym samym czasie przyłączono do parku nabrzeże Łużniki i Frunzego, a komitet ustalił ostateczną powierzchnię na 593,4 ha. W konkursie wzięły udział zarówno zespoły architekt ów jak i pojedynczy architekci. Jednak komisja zakończyła prace w 1931 roku nie wybierając żadnego projektu. W 1932 roku z okazji 40. rocznicy działalności publicznej i literackiej Maksyma Gorkiego nadano parkowi jego imię[1].

W latach 1932–1941 pracami nad nowym planem parku kierował architekt Aleksander Własow. W 1936 roku wprowadził on zmiany, które polegały na wyburzeniu wszystkich budynków tymczasowych oraz zbudowaniu w centrum dużej fontanny. Nasyp Puszkina został wyłożony granitem i ozdobiony dwunastoma wazami[1]. Za ten projekt architekt otrzymał w 1937 roku Grand Prix na Międzynarodowej Wystawie w Paryżu[8].

Podczas II wojny światowej park był otwarty. 13. sezon rozpoczął się 18 maja 1941 roku, ale organizowane były głównie imprezy związane z wojną. Były to: zawody w rzucaniu granatami i walki na bagnety lub treningi obrony powietrznej. Wiosną 1943 roku umieszczono w parku zdobyczny niemiecki sprzęt i pociski, w tym pierwszy zdobyczny czołg Tiger. Po wojnie park został odbudowany po bombardowaniu, zrekonstruowano pawilony i rzeźby oraz obsadzono klomby. Został przebudowany ogród różany z fontanną ponieważ podczas obrony stolicy stacjonowała w nim bateria przeciwlotnicza[1][9].

W 1947 podczas obchodów 800-lecia Moskwy park został odznaczony Orderem Lenina za wysokiej jakości „usługi kulturalne dla robotników”. Po wojnie sadzono w nim ponad 2 tysiące drzew i 25 tysięcy krzewów rocznie. W latach 50. XX wieku rozpoczęto przebudowę parku. Zbudowano nowe estrady, staw otrzymał granitowe obrzeże, rozbudowano place i alejki, których łączna długość w 1958 roku wyniosła 30 km.

Wybrane obiekty na terenie parkuEdytuj

Główne wejścieEdytuj

Do 1955 roku główne wejście do parku było drewniane. W 1955 roku rozpoczęto budowę nowego, socrealistycznego 18 metrowego łuku wspartego na 24 kolumnach z dwoma bocznymi pylonami. Po bokach łuku, oddzielone ozdobną kratą, powstały dwa boczne skrzydła w których umieszczono kasy. Projekt przygotowali architekci Georgij Szczuko i Anatolij Spassow. Elewacje bocznych skrzydeł wychodząca na ulicę Krymskij Wal oraz zdobiące je kolumny zostały wyłożone białym wapieniem. Obramowano je fryzem, dekoracyjną listwą z dekoracją sztukatorską z girlandami kwiatów i płaskimi medalionami, a attykę dachu zdobią stożkowate elementy dekoracyjne. Pawilony boczne były pierwotnie wykorzystywane przez pracowników parku. Mieściły się tu biura dyrekcji, ciemnia i warsztaty w których wykonywano plakaty, afisze i rekwizyty wykorzystywane podczas obchodów rocznic i świat. Zostały w nich umieszczone również kasy biletowe. W 42 okienkach, po 21 po każdej stronie wejścia można było kupić bilet do parku. Kasy działały jeszcze w latach 90. XX wieku, chociaż pozostałą powierzchnię zajęły sklepy i kawiarnie. Od 2011 roku wstęp do parku jest bezpłatny i kasy stały się niepotrzebne. Większość okienek została zamurowana, ale aby nie naruszać wyglądu budynku pozostawiono w tych miejscach nisze. W lewym pylonie na pamiątkę działających tu kiedyś kas pozostawiono sześć okienek i nad nimi umieszczono napis Kacca. W okienkach kasowych i nad drzwiami do pawilonów przywrócono ozdobne kraty. W 2009 roku cały kompleks centralnego wejścia do Parku Gorkiego został uznany za dziedzictwo kulturowe[10]. W 2014 roku rozpoczęto trwający rok remont centralnego łuku. W bocznym pylonie otwarto Muzeum Parku Gorkiego[11]. W latach 2016-2018 wyremontowano boczne pawilony[10].

Muzeum Parku GorkiegoEdytuj

 
Park Gorkiego w 1931 roku. Zdjęcie ręcznie kolorowane.

W lewym pylonie zostało otwarte w 2015 roku Muzeum Parku Gorkiego. Ma ono 150 m² powierzchni i kilka sal z których każda jest poświęcona innej części parku[12]. Kolekcja w momencie otwarcia liczyła sto eksponatów w tym: fotografie, stare plakaty i kroniki filmowe. Wśród nich znalazł się specjalnie przygotowany model wieży spadochronowej. W muzeum otwarto też sklep z pamiątkami[13].

ObserwatoriumEdytuj

W połowie XX wieku w parkach w Moskwie pojawiły się pawilony astronomiczne. Dyżurowali tam pracownicy planetarium i członkowie kół astronomicznych. Każdy mógł słuchając wyjaśnień astronoma oglądać ciała niebieskie w małych amatorskich teleskopach. Takie obserwatoria zaczęto nazywać ludowymi. Obserwatorium Ludowe w parku Gorkiego, wyposażone w pięciocalowy teleskop Zeissa, zegar słoneczny, globus i sferę amilarną zostało otwarte w 1957 roku. Działało do lat 90. XX wieku, a ponownie otwarto je po przebudowie 27 września 2012 roku[14].

Teatr ZielonyEdytuj

W 1934 roku został otwarty Teatr Zielony. Mieścił on się na wolnym powietrzu i mógł pomieścić 20 tysięcy widzów. Organizowano w nim imprezy muzyczne, operowe, teatralne i cyrkowe[15]. W 1956 roku stary teatr został rozebrany i na jego miejscu zbudowano nowy obiekt. Od 1989 roku działa tam Teatr Stas Namin[16].

Nie istniejąceEdytuj

Czudo Grad i Luna ParkEdytuj

W latach 90. XX wieku dużą część parku zajmował kompleks rozrywki Czudo Grad z atrakcjami, namiotami handlowymi i kawiarniami[1]. W pobliżu znajdował się rywalizujący z nim kompleks „Luna Park”. Korzystanie z nich było dodatkowo płatne. Za korzystanie z około 73 atrakcji, od takich dla dzieci do ekstremalnych trzeba było zapłacić równowartość około 400 dolarów amerykańskich[17].

 
Pociąg kolejki dziecięcej. Fot. D. Zinowiew Wieczerniaja Moskwa 9 stycznia 1933

Kolejka dla dzieciEdytuj

W 1932 roku w miasteczku dziecięcym na terenie parku otwarto pierwszą kolej parkową w ZSRR o łącznej długości 528 metrów, na której końcach znajdowały się stacje kolejowe. Na dworcu głównym była zajezdnia i podstacja elektroenergetyczna. Na linii kursował posiadający trzy wagony pociąg elektryczny zasilany z przewodów trakcyjnych[18]. W 1936 roku postanowiono przedłużyć trasę kolejki o 410 metrów, zbudować most i nową zajezdnię, a te plany prawdopodobnie nie zostały zrealizowane[18]

Wieża spadochronowaEdytuj

W latach 30. XX wieku w parku działała wieża spadochronowa Według amerykańskiego magazynu Popular Science z marca 1935 roku był to pierwszy taki budynek na świecie[19].

KinoEdytuj

Pierwsze kino dźwiękowe w Moskwie działało w budynku zajętym obecnie przez zarząd parku na ulicy Krymskij Wal 9/45. Wcześniej w tym miejscu była stocznia zakładów Bromlej. Po zamknięciu zakładu została przebudowana przez Aleksieja Szczusiewa na pawilon rękodzielniczy wystawy rolniczej. W 1933 roku brazylijski architekt Rodrigo Dacosta przebudował budynek i zmienił jego funkcję, przekształcając go w kino. W 1942 roku bomba lotnicza uderzyła w centralną część budynku niszcząc dach, salę kinową, hol, częściowo konstrukcję nośną[20].

Przebudowa parkuEdytuj

Latem 2011 roku wraz z powołaniem Siergieja Kapkowa na stanowisko dyrektora rozpoczęto przebudowę parku, a ukończenie zaplanowano na 2018 rok czyli na obchody 90. rocznicy powstania[4]. Koszt remontu oszacowano na 2 miliardy USD[21].

W 2010 roku Towarzystwo Ochrony Praw Konsumentów zaczęło walczyć o bezpłatny wstęp do parku. Potrzebę zmian uzasadniono faktem, że po wejściu do parku za znajdujące się tam atrakcje trzeba dodatkowo zapłacić[22]. 28 kwietnia 2011 roku zdemontowano bramki i wstęp do parku od tego momentu jest bezpłatny. Zdemontowano również część nielegalnych obiektów na terenie parku[21]. Przygotowano ścieżki rowerowe i utworzono wypożyczalnie rowerów. Ustawiono 50 stołów do gry w tenisa stołowego. W maju 2011 roku do stawu Golicyń wypuszczono 400 kg amura białego i topłygi białej, które miały pomóc w oczyszczeniu wody z glonów[23]. Później przyniesiono do niego parę łabędzi czarnoszyich[24]. W lipcu otwarto strefę rekreacyjną Plaża oliwkowa z 500 miejscami[14]. Zorganizowano też miejsca do rekreacji, sportu, tańca i gier na świeżym powietrzu[25]. Dzięki współpracy z firmą Yota 1 czerwca 211 roku utworzono strefy z bezpłatnym dostępem do Internetu, które potem rozszerzono na całe terytorium parku oraz ustawiono stojaki do ładowania laptopów i telefonów[26][14]. Zimą 2011 roku w parku otwarto lodowisko o powierzchni 15 000 m², które stało się największym w Europie lodowiskiem ze sztucznym lodem, które działa w temperaturze do +15° С[27]. W sezonie 2012 pracowało do połowy marca. Zimą odbywają się zajęcia szkoły łyżwiarstwa figurowego Aleksieja Jagudina[28].

 
Park Gorkiego przed przebudową (2008).

We wrześniu 211 roku nowym dyrektorem został Olga Zacharowa, która pełniła tą funkcję do 2015 roku[29].

1 lipca 2013 roku Rada Miejska Moskwy podjęła decyzję o przyłączeniu do Parku Gorkiego rezerwatu przyrody na terenie Wzgórz Worobiowych razem z parkiem Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego i terenem Pałacu Pionierów[30]. Na utrzymanie i modernizację tej strefy przeznaczono 500 milionów rubli. Decyzja ta była jednak krytykowana przez mieszkańców miasta i niektórych urzędników państwowych[31] . W lipcu 2013 roku po remoncie otwarto Hyde Park[32], a w 2014 roku taras widokowy na Worobowych Wzgórzach został odgrodzony i rozpoczęto pilotażowy w Rosji projekt budowy kompleksu sportowo-edukacyjnego dla emerytów i rencistów. Wyremontowano również Centrum Kultury Garaż i utworzono teren rekreacyjny w pobliżu Stawu Pionierów[14][33][34]. W ramach prowadzonych prac odnowiono mozaikowe donice na placu fontann na podstawie zachowanych oryginałów pochodzących z lat 30. XX wieku[35]. W 2014 roku rozpoczęto remont głównego wejścia do Parku, które nie było odnawiane od momentu oddania do użytku w 1955 roku. Zaplanowano wzmocnienie konstrukcji, instalację wind, a w lewym pylonie łuku otwarcie pierwszego muzeum historii Parku Gorkiego. Po prawej stronie został otwarta sala wykładowa i sklep z pamiątkami. Na dachu umieszczono taras widokowy[36]. Prace zakończono wiosną 2015 roku[11].

W czerwcu 2015 roku zgodnie z projektem holenderskiego architekta Rema Koolhaasa ukończono przebudowę Placu Sztuki o powierzchni 6000 m², w centrum którego zaplanowano otwarcie Garaż[37][5]. W ciągu dwóch miesięcy zostało wykonane betonowe podium, teren wybrukowano granitem oraz utworzono tereny zielone. Koszt wykonanych prac w wysokości 267 miliony rubli został pokryty z funduszy pozabudżetowych[37]. Jesienią wyremontowano Plac Lenina[38] i przywrócono historyczne latarnie uliczne[37]. W październiku uruchomiono projekt środowiskowy związany z segregacją śmieci[39].

W latach 2016–2018 z własnych funduszy urządzono tematyczny plac zabaw, a w sierpniu 2018 roku z wykorzystaniem środków państwowych kolejny Salut o powierzchni 2 hektarów[40][41]. Dzięki pieniądzom z budżetu wyremontowano dwa boczne pawilony kasowe przy wejściu do parku[10]. W 2019 roku przeprowadzono remont znajdującego się na liście obiektów dziedzictwa kulturowego budynku administracyjnego przywracając mu wygląd z 1931 roku[42]. 2 stycznia 2019 roku został zmieniony dyrektor parku po zawaleniu się w Sylwestra drewnianego mostu parkowego i zranieniu 13 osób[43].

W czerwcu 2018 roku w parku otwarto centrum sportowe Nike, które otrzymało nazwę Box MSK. Projekt przygotowało biuro projektowe Strelka we współpracy z biurem Kosmos. Jest to całoroczny kompleks sportowy z terenami do uprawiania sportów plażowych, tenisa i koszykówki, wypożyczalniami i szkołą nordic walking. Zimą działa tu boisko hokejowe i klub taneczny[44][45].  

W sierpniu 2018 roku z okazji 90-lecia parku w Muzeum Garaż została otwarta wystawa Park Gorkiego: Fabryka Szczęśliwych Ludzi (Park Gorʹkogo: Fabrika sczastliwych ludiej), której nazwa nawiązuje do wypowiedzi Herberta Wellsa podczas jego wizyty w parku w 1934 roku[46][47]. W ramach obchodów zorganizowano również w dniach 25 sierpnia – 2 września festiwal „90 lat Parku Gorkiego” (90 let Parku Gorʹkogo)[48][49].

DojazdEdytuj

W odległości spaceru od parku znajdują się stacja metra Park Kultury i Oktiabr´skaja. Ze stacji Leninskij prospiekt można udać się do Neskucznego Sadu, a wyjście ze stacji metra Worobjowy Gory znajduje się przy głównej promenadzie. Od 2013 roku płatny parking dla odwiedzających znajduje się przed głównym wejściem i można na niego wjechać z Obwodnicy Sadowej[50].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h История парка [dostęp 2020-06-07].
  2. o, Парк Горького (ЦПКиО имени Горького), KudaGo.com [dostęp 2020-06-08] (ros.).
  3. Парк Нескучный сад в Москве — фото и история названия, um.mos.ru [dostęp 2020-06-08] (ros.).
  4. a b Александра Мерцалова, Фабрика счастья. Забытая история парка Горького, aif.ru, 9 sierpnia 2013 [dostęp 2020-06-08].
  5. a b Музей современного искусства «Гараж», Парк Горького [dostęp 2020-06-27].
  6. Парк Горького: история и современность, m24.ru [dostęp 2020-06-08] (ros.).
  7. Посетителям покажут Парк Горького 1930-х годов, stroi.mos.ru [dostęp 2020-06-08] (ros.).
  8. Александра Мерцалова, Фабрика счастья. Забытая история парка Горького, aif.ru, 9 sierpnia 2013 [dostęp 2020-06-08].
  9. Парк ГорькогоАдрес: г Москва Крымский вал, Розарий с фонтаном, Парк Горького [dostęp 2020-06-14].
  10. a b c Циркумференции по проекту Щуко и Спасова: как выглядит отреставрированный вход в Парк Горького, Сайт Москвы, 18 czerwca 2018 [dostęp 2020-06-07] (ros.).
  11. a b Мэр Москвы открыл главный вход Парка Горького после уникальной реставрации, ТАСС [dostęp 2020-06-07].
  12. Посетить Музей Парка Горького можно будет бесплатно в новогодние праздники, gbu-donskoy.ru [dostęp 2020-06-14].
  13. Смотровая площадка, музей и Площадь искусств открываются в парке Горького, mosday.ru [dostęp 2020-06-17] (ros.).
  14. a b c d Центральный парк культуры и отдыха имени Горького. Парки Москвы. Парк имени Горького в Москве., moscow.org [dostęp 2020-06-07].
  15. Почему сад Нескучный, театр Зеленый, а девушка — с веслом: пять историй из Парка Горького, Сайт Москвы, 8 września 2018 [dostęp 2020-06-27] (ros.).
  16. Зеленый театр — стиль конструктивизм, um.mos.ru [dostęp 2020-06-27] (ros.).
  17. Юлия Коц. В поисках культуры и отдыха. «Российская газета» 16.07.2009
  18. a b Москва. Детская железная дорога, www.dzd-ussr.ru [dostęp 2020-06-08].
  19. Tower is School for Parachute Jumpers - Popular Science (Mar, 1935), Modern Mechanix [dostęp 2020-06-08] (ang.).
  20. Реконструкция первого в Москве звукового кинотеатра 1933 г. пройдет в Парке Горького в 2017 г., www.mskagency.ru [dostęp 2020-06-08] (ros.).
  21. a b Вход в Парк Горького сделали бесплатным, The Village, 28 kwietnia 2011 [dostęp 2020-06-14].
  22. Парк Горького – в будни бесплатно, ozpp.ru [dostęp 2020-06-07].
  23. Толстолобики очистят Голицынский пруд в Москве от водорослей, РИА Новости, 2011 [dostęp 2020-06-07] (ros.).
  24. В парке Горького поселятся черношейные лебеди, www.molnet.ru [dostęp 2020-06-07] (ros.).
  25. Нового директора Парка Горького нашли на телеканале "Дождь", lenta.ru [dostęp 2020-06-07].
  26. В парке Горького появился бесплатный интернет и значки велопарковок, The Village, 1 czerwca 2011 [dostęp 2020-06-07].
  27. Бегущий на лезвиях: Первые посетители катка в парке Горького, The Village, 2 grudnia 2011 [dostęp 2020-06-07].
  28. В парке Горького откроют школу фигурного катания Алексея Ягудина, ParkSeason [dostęp 2020-06-14] (ros.).
  29. Комментарий дня. Ольга Захарова — о своём увольнении из парка Горького, The Village, 30 września 2015 [dostęp 2020-06-27].
  30. Центральный парк культуры и отдыха им. Горького, web.archive.org, 4 marca 2016 [dostęp 2020-06-17] [zarchiwizowane z adresu 2016-03-04].
  31. Воробьевы горы стали частью Парка Горького, Ведомости [dostęp 2020-06-07] (ros.).
  32. Гайд-парк в парке Горького в Москве открылся после ремонта, РИА Новости, 1 lipca 2013 [dostęp 2020-06-07] (ros.).
  33. Парковка у парка Горького станет платной, The Village, 3 czerwca 2013 [dostęp 2020-06-07].
  34. Организация комплексной системы безопасности в Парке Горького будет завершена в 2017 г., www.mskagency.ru [dostęp 2020-06-07] (ros.).
  35. В Парке Горького восстановят уникальные власовские вазоны, www.supersadovnik.ru [dostęp 2020-06-07].
  36. Работа и достижения Парка Горького в 2015 году - PDF Скачать Бесплатно, docplayer.ru [dostęp 2020-06-07].
  37. a b c Афиша Новости: В парке Горького открывается арка главного входа и площадь Искусств – Архив, Афиша [dostęp 2020-06-07].
  38. Ленинская площадь, izi.TRAVEL [dostęp 2020-06-27] (ros.).
  39. Экологический проект по раздельному сбору мусора запустят в Парке Горького в октябре, www.mskagency.ru [dostęp 2020-06-07] (ros.).
  40. Девять в одном: какой будет игровая площадка «Салют» в Парке Горького, Сайт Москвы, 21 sierpnia 2018 [dostęp 2020-06-07] (ros.).
  41. Парк ГорькогоАдрес: г Москва Крымский вал, Игровая площадка «Салют», Парк Горького [dostęp 2020-06-27].
  42. Здание администрации парка Горького реконструируют в Москве, ТАСС [dostęp 2020-06-27].
  43. Собянин поручил уволить директора Парка Горького после обрушения моста, ТАСС [dostęp 2020-06-07].
  44. В парке Горького открылся спортцентр Nike по проекту КБ Стрелка при участии бюро «Космос», Strelka Mag [dostęp 2020-06-27] (ros.).
  45. Зимние тренировки по фигурному катанию, хоккею, сноуборду, зимнему бегу и футболу в Nike Box MSK – события на сайте «Московские Сезоны», moscowseasons.com [dostęp 2020-06-27] (ros.).
  46. Выставка «Парк Горького: Фабрика счастливых людей» открылась в Московском музее современного искусства, Сайт Москвы, 17 sierpnia 2018 [dostęp 2020-06-08] (ros.).
  47. В Москве открывается выставка к 90-летию Парка Горького, РБК Стиль [dostęp 2020-06-08].
  48. Фестиваль "90 лет Парку Горького" откроет театральная труппа Liquid Theatre, ТАСС [dostęp 2020-06-08].
  49. Собянин пригласил москвичей на фестиваль в честь юбилея парка Горького, m24.ru [dostęp 2020-06-08] (ros.).
  50. Парковка у парка Горького станет платной, The Village, 3 czerwca 2013 [dostęp 2020-06-08].

Linki zewnętrzneEdytuj