Otwórz menu główne
Obszar strefy demarkacyjnej między Polską i Litwą oraz terytoria sporne pomiędzy Polską i Łotwą. Pas neutralny stanowi tylko środkową część strefy demarkacyjnej

Pas neutralny polsko-litewskipas zdemilitaryzowany pomiędzy Litwą Środkową, później Rzeczpospolitą Polską, a Republiką Litewską, utworzony 17 grudnia 1920 r. w wyniku układu kowieńskiego, a zlikwidowany 22 maja 1923 r. Rozciągał się, pasem średniej szerokości 6 km od Podbrodzia do Olkienik, a dokładnie od linii Janiszki (strona litewska) – Orniany (strona polska) na północy, do linii Jakańce (strona litewska) – Deksznia (strona polska) na południu. Granice pasa zostały ustalone przez Wojskowy Komitet Kontroli Ligi Narodów w celu rozdzielenia walczących wojsk po zajęciu 8 października 1920 r. Wilna przez gen. Lucjana Żeligowskiego i proklamowaniu Litwy Środkowej.

Pomimo nazwy faktycznie była to strefa zdemilitaryzowana (bowiem zakazano tam rozmieszczania sił zbrojnych, budowy umocnień itp.) rozdzielająca siły obu stron[1]. Wstęp do strefy miały jedynie siły policyjne, które nie potrafiły jednak zapewnić porządku publicznego. W pasie działały liczne litewskie bojówki i prowadzona była intensywna akcja propagandowa w języku polskim (spodziewano się decyzji Ligi Narodów o przeprowadzeniu plebiscytu, co w sytuacji przewagi ludności polskojęzycznej nie zapewniało sukcesu stronie litewskiej). Po obu stronach tej małej wojny domowej ginęli ludzie (np. w napadach bojówek z 24 kwietnia 1922 r., czy z 5 stycznia 1923 r., po którym strona polska zażądała likwidacji strefy)[2]. Pomimo zdecydowanej przewagi ludności polskojęzycznej strefa podzielona została w zasadzie po równo między oba państwa (zob. „Republika Warwiszska”).

Podczas walk zbrojnych i późniejszych „walk podjazdowych” w „strefie neutralnej” doszło do polaryzacji świadomości narodowej, o ile wcześniej znaczna części mieszkańców tych terenów mówiących po polsku uważała się za Litwinów w dawnym, mickiewiczowskim znaczeniu (zob. Litwini w znaczeniu historycznym), tak teraz podzielono się na Polaków i Litwinów, w etnicznym (współczesnym) rozumieniu tego pojęcia[3].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. D.R. Bugajski, Demilitaryzacja i neutralizacja – formy i funkcje w prawie międzynarodowym, „Międzynarodowe Prawo Humanitarne” 2010, tom I, ISSN 2081-5182, s. 63–81.
  2. Kalendarz Niepodległości. Kronika Encyklopedyczna Dwudziestopięciolecia (1914-1939) (reprint wydania z 1939 r.) Warszawa 1990.).
  3. Krzysztof Buchowski, Litwomani i polonizatorzy, Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2006, ISBN 978-83-7431-075-8, OCLC 830808275.