Piekielnik (wieś)

wieś w województwie małopolskim

Piekielnik (węg. Pekelnik) – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim, w gminie Czarny Dunajec.

Artykuł 49°29'09"N 19°47'03"E
- błąd 39 m
WD 49°28'N, 19°46'E
- błąd 2335 m
Odległość 2618 m
Piekielnik
wieś
Ilustracja
Kościół w Piekielniku
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat nowotarski
Gmina Czarny Dunajec
Liczba ludności (31.03.2004) 2314
Strefa numeracyjna 18
Kod pocztowy 34-472
Tablice rejestracyjne KNT
SIMC 0421977
Położenie na mapie gminy Czarny Dunajec
Mapa lokalizacyjna gminy Czarny Dunajec
Piekielnik
Piekielnik
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Piekielnik
Piekielnik
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Piekielnik
Piekielnik
Położenie na mapie powiatu nowotarskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu nowotarskiego
Piekielnik
Piekielnik
Ziemia49°29′09″N 19°47′03″E/49,485833 19,784167
Nieoficjalny herb wsi Piekielnik

PołożenieEdytuj

Miejscowość położona jest na granicy regionów Kotlina Orawsko-Nowotarska i Beskid Orawsko-Podhalański (północne regiony wsi)[1]. Przez miejscowość przebiega Wielki Europejski Dział Wodny. Przepływający przez miejscowość potok Piekielnik uchodzi do Czarnej Orawy znajdującej się w zlewni Morza Czarnego, zaś potoki po wschodniej stronie uchodzą do Czarnego Dunajca znajdującego się w zlewni Bałtyku[2].

HistoriaEdytuj

Wieś należała do roku 1918 do Austro-Węgier. Była zasiedlona i zamieszkiwana przez ludność polską. Według spisu z 1910 Polacy stanowili 97,8% ogółu mieszkańców (1239 osób). Od 1920 r. należy do Polski.

Piekielnik to niegdyś najbogatsza wieś Górnej Orawy, przez wieki jednak powiązana z Podhalem. Lokowana zapewne na początku II. połowy XVI wieku, wzmiankowany jest po raz pierwszy w inwentarzach Zamku Orawskiego pod rokiem 1567, jako wieś nowo założona przez właścicieli Orawy, Turzonów. W roku 1598 było tu już 20 gospodarstw, jednak na początku XVII w., podobnie jak wiele innych wsi w tym regionie, podupadła na skutek częstych wojen, powstań i najazdów. Położona w bliskim sąsiedztwie dawnej dzierżawy szaflarsko-nowotarskiej cierpiała w trakcie częstych zatargów tej jednostki z właścicielami "państwa orawskiego" o granice, trudno wyznaczalne na płaskim, pozbawionym wyraźnych elementów rzeźby dnie kotliny[3]. Z czasem wieś ponownie się rozrosła: w inwentarzu pod rokiem 1624 wymieniony został sołtys Błażej Piekielnicki z czterema zagrodnikami oraz 27 gospodarzy wraz z kolejnymi czterema zagrodnikami[4]. W latach 30. XVIII w., kiedy działał tu zbójnik Marek z Cichego, była to już ludna i zamożna wieś[5].

Podobnie jak inne polskie wsie Górnej Orawy Piekielnik był jednolicie katolicki: w roku 1659 komisja, badająca prześladowania katolików na Orawie, doliczyła się w Piekielniku 490 mieszkańców, z których tylko jeden był wyznania protestanckiego. Wieś jednak, mimo zdecydowanie katolickiego charakteru, zgodnie z wolą właścicieli Zamku Orawskiego podlegała formalnie protestanckim parafiom w Jabłonce bądź w Podwilku. Dopiero około 1650 r., to jest od czasu utworzenia katolickiej parafii w Orawce, mieszkańcy wsi zostali do niej włączeni[4].

Pierwszy drewniany kościół wzniesiony został w 1749 r. staraniem Jakuba Oskwarka, Zofii Piekielnickiej i Tomasza Dziurczaka, w części wsi zwanej dziś Leligdonowa[3]. W 1787 r. na mocy tzw. reform józefińskich cesarza Józefa II na Orawie erygowano 14 nowych parafii; jedną z nich był Piekielnik. Obecny Kościół, pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła, powstał w roku 1878 staraniem ks. Józefa Smółko[6] w miejsce starego, który strawił pożar. W ołtarzu głównym i w ołtarzach bocznych nowego, murowanego kościoła z 1878 roku, stoi sześć barokowych posągów. Barokowe figury Ukrzyżowania z Matką Boską i św. Marią Magdaleną oraz św. Jakubem stoją także we wnękach murowanej piekielnickiej kapliczki. Na cmentarzu zachowały się interesujące, XIX-wieczne kamienne nagrobki.

Nazwa wsi pochodzi od nazwy przepływającego przez nią potoku Piekielnik, jednak ludowa etymologia tłumaczy ją inaczej: "Dawno temu przez tutejsze wioski jechał pewien hrabia. Gdy jechał przez Piekielnik to tam zastał tylko same popioły, co na polach pozostały z pieczenia rzepy - tam był taki popielnik"[3]. Inna wersja mówi, że węgierski kronikarz, który ponoć pierwszy opisywał te ziemie, zanotował nazwę Popielnik z powodu złogów spalonego torfu. Torfowiska w tej okolicy płonęły bowiem często, a wgłębne pożary niezmiernie trudno było ugasić. Ze wzniesień nad Piekielnikiem widać panoramę Tatr. W ludowych piosenkach występują piekielnickie bory. Do niedawna istniało tu jeszcze kilka XIX-wiecznych kurnych chałup z wyżką – obszernym strychem do przechowywania siana, wystającym nieco poza pion ściany domu. Do dziś uchowała się w środku wsi zaledwie jedna chałupa z wyżką, mocno zniszczona, lecz jeszcze zamieszkana. Obecnie wyżki można spotkać tylko w stodołach. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.

W 2016 r. Piekielnik uzyskał wraz z sołectwem Czarny Dunajec w gminie Czarny Dunajec status obszaru ochrony uzdrowiskowej („Obszar Ochrony Uzdrowiskowej Czarny Dunajec”)[7].

Ludzie związani z PiekielnikiemEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 1998. ISBN 83-01-12479-2.
  2. Dookoła Tatr. Mapa 1:100 000. Sygnatura, 2003. ISBN 978-83-87873-44-8.
  3. a b c Ładygin Zbigniew: 7 dni na Orawie Polskiej. Przewodnik turystyczny. Wydawnictwo PTTK „Kraj”, Warszawa-Kraków 1985, s. 53
  4. a b Wg "Historii parafii św. Jakuba w Piekielniku" [1]
  5. Matuszczyk Andrzej: Orawa i Pasmo Podhalańskie. Przewodnik monograficzny. Wydawnictwo Górskie, Poronin 1993, s. 157
  6. Skorupa Andrzej: Kościoły polskiej Orawy, Kraków 1997, s. 57
  7. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 maja 2016 r. w sprawie nadania statusu obszaru ochrony uzdrowiskowej sołectwu Czarny Dunajec i sołectwu Piekielnik położonym na obszarze gminy Czarny Dunajec (Dz.U. z 2016 r. nr 0, poz. 755)

BibliografiaEdytuj

  • Ładygin Zbigniew: 7 dni na Orawie Polskiej. Przewodnik turystyczny. Wydawnictwo PTTK „Kraj”, Warszawa-Kraków 1985;
  • Matuszczyk Andrzej: Orawa i Pasmo Podhalańskie. Przewodnik monograficzny. Wydawnictwo Górskie, Poronin 1993.