Otwórz menu główne

Pierwiastek kwadratowy z 2

liczba, której kwadrat jest równy 2
Pierwiastek kwadratowy z 2 jest równy długości przeciwprostokątnej trójkąta prostokątnego z jednostkowymi przyprostokątnymi.

Pierwiastek kwadratowy z liczby 2 (często pierwiastek [arytmetyczny] z 2) – dodatnia liczba rzeczywista, której kwadrat jest równy liczbie 2. Jest to więc przykład liczby algebraicznej stopnia 2. Geometrycznie pierwiastek kwadratowy z 2 jest długością przekątnej kwadratu o boku długości 1, co wynika wprost z twierdzenia Pitagorasa (zob. rysunek obok).

Prawdopodobnie jest to pierwsza znana liczba niewymierna (zob. dowody niewymierności); jej rozwinięcie dziesiętne z dokładnością do 65 miejsca po przecinku[1] wynosi

1,41421 35623 73095 04880 16887 24209 69807 85696 71875 37694 80731 76679 73799…

Dobrym przybliżeniem pierwiastka kwadratowego z 2 jest liczba wymierna choć mianownik tego ułamka ma wartość zaledwie 70, to błąd wartości faktycznej jest mniejszy niż 1/10000.

HistoriaEdytuj

Zobacz też: liczby niewymierne.
 
Gliniana tabliczka babilońska YBC 7289 z adnotacjami.

Gliniana tabliczka babilońska YBC 7289 (ok. 1800–1600 p.n.e.) podaje przybliżenie   na czterech cyfrach sześćdziesiątkowych, co odpowiada dokładności około sześciu cyfr dziesiętnych[2]:

 

Inne wczesne przybliżenie tej wartości pochodzi ze staroindyjskich tekstów matematycznych, Sulba Sutras (ok. 800–200 p.n.e.) podaje: „Zwiększ długość [boku] o jego trzecią część i ćwierć trzeciej bez trzydziestej czwartej tej ćwierci.”[3], co daje

 

To staroindyjskie przybliżenie jest siódmym w kolejności zwiększania dokładności przybliżeń opartych na ciągu liczb Pella, które mogą być wyznaczone w rozwinięciu ułamka łańcuchowego z  

Pitagorejczycy odkryli, że przekątna kwadratu jest niewspółmierna z jego bokiem, co dziś można by zawrzeć w stwierdzeniu, iż pierwiastek kwadratowy z 2 jest liczbą niewymierną (zob. Geometryczny dowód niewymierności). Niewiele wiadomo o czasie i okolicznościach tego odkrycia, ale często wspomniane jest imię Hippazosa z Metapontu. Obecnie uważa się, że starożytni Grecy traktowali odkrycie niewymierności pierwiastka kwadratowego z 2 jako „tajemnicę służbową”, a według legendy Hippazos miał zostać zamordowany za jej ujawnienie[4][5][6].

NiewymiernośćEdytuj

Zobacz też: liczby niewymierne.

Liczba   jest niewymierna, tzn. nie da się jej przedstawić w postaci ułamka zwykłego postaci   gdzie  liczbami całkowitymi (ponieważ   to można ograniczyć się do dodatnich, tzn. naturalnych  ). Oba przedstawione dowody są rozumowaniami nie wprost.

Dowód geometrycznyEdytuj

 
Ilustracja do geometrycznego dowodu niewymierności pierwiastka z 2.

Z twierdzenia Pitagorasa wynika, że stosunek długości   przeciwprostokątnej   do długości   dowolnej przyprostokątnej (  lub  ) w równoramiennym trójkącie prostokątnym   wynosi   Niech będzie on wielkością wymierną, tzn. istnieją dwie całkowite i dodatnie liczby   dla których   przy czym są najmniejsze liczby o tej własności.

Przedłużając odcinek   do odcinka   o długości   oraz odkładając na boku   odcinek   o długości   otrzymuje się wraz z punktami   również punkt   będący punktem przecięcia odcinków   oraz   Ponadto można wyróżnić dwa równoramienne trójkąty prostokątne   oraz   podobne do   o przyprostokątnych długości   i przeciwprostokątnych  

Ponieważ   to nieujemne długości   oraz   są mniejsze odpowiednio od   oraz   i również spełniają   (z konstrukcji), co przeczy założeniu minimalności liczb   o tej własności. Sprzeczność ta dowodzi, iż   nie może być liczbą wymierną.

Dowód arytmetycznyEdytuj

Niech   będzie liczbą wymierną, tzn. istnieją dwie takie liczby naturalne   oraz   że   przy czym każdą liczbę wymierną można zapisać w postaci ułamka nieskracalnego, tzn. można założyć o liczniku i mianowniku tego ułamka, że są względnie pierwsze.

Podnosząc powyższą równość obustronnie do kwadratu otrzymuje się   skąd   Ponieważ   jest liczbą parzystą, to i   jest parzysta. Skoro kwadrat liczby jest parzysty, to liczba też jest parzysta[7]; stąd   dla pewnej liczby naturalnej   Podstawienie tego wyrażenia do poprzedniego równania daje   zatem   tj.   co oznacza, że liczba   a stąd także   jest parzysta.

Skoro   są jednocześnie parzyste, więc nie są względnie pierwsze. Sprzeczność ta dowodzi, że liczba   jest niewymierna.

WłasnościEdytuj

 
Przekrój Dedekinda dla pierwiastka kwadratowego z 2.

Poza niewymiernością opisaną w poprzedniej sekcji pierwiastek z 2 ma szereg innych własności; przykładowo połowa   wynosząca ok. 0,70710 67811 86548, która bywa wykorzystywana przede wszystkim w geometrii i trygonometrii, gdyż wersor tworzący kąt 45° z osiami układu współrzędnych kartezjańskich na płaszczyźnie euklidesowej ma współrzędne

 

Liczba ta spełnia

 

Inną własnością pierwiastka kwadratowego z 2 jest:

 

gdyż   Jest to związane z właściwościami srebrnego podziału.

Kolejna własność pierwiastka kwadratowego z 2 to:

 

Pierwiastek kwadratowy z 2 może zostać wyrażony za pomocą jednostek urojonych i, wykorzystując tylko pierwiastkowanie i operacje arytmetyczne:

 

Pierwiastek kwadratowy z 2 jest także jedyną liczbą rzeczywistą różną od 1, której nieskończone potęgowanie przez siebie samą jest równe jej kwadratowi.

 

Pierwiastek kwadratowy z 2 może zostać użyty do aproksymacji π:

 

dla m pierwiastków kwadratowych i tylko jednego odejmowania[8].

ReprezentacjeEdytuj

Przedstawienia
Dwójkowo 1,0110101000001001111…
Dziesiętnie 1,4142135623730950488…
Szesnastkowo 1,6A09E667F3BCC908B2F…
Ułamek łańcuchowy  

Tożsamość cos(π/4) = sin(π/4) = 1/√2, przy uwzględnieniu nieskończonych reprezentacji iloczynowych dla sinusa i cosinusa, prowadzi do następującej zależności

 

i

 

lub równoważnie,

 

Ta liczba może także być wyrażona za pomocą szeregów Taylora z funkcji trygonometrycznych. Na przykład seria dla cos(π/4) daje

 

Szereg Taylora z √(1 + x) dla x = 1 i silnia podwójna n!! daje

 

Zbieżność szeregu może być przyspieszona przez przekształcenie Eulera, prowadzące do postaci

 

Nie wiadomo czy √2 może być przedstawiony za pomocą formuły typu BBP, aczkolwiek formuły typu BBP są znane dla π√2 i √2 ln(1+√2)[9].

PrzybliżeniaEdytuj

Zobacz też: algorytm.

O doniosłości tej liczby mówi fakt, iż wśród stałych matematycznych z większą dokładnością obliczono jedynie stałą π[10]. Istnieje wiele algorytmów przybliżania pierwiastka kwadratowego z 2. Najczęściej stosowaną metodą, używaną jako podstawowa na wielu komputerach i kalkulatorach, jest tzw. „metoda babilońska”[11] obliczania pierwiastka kwadratowego (zwana także metodą Herona), która jest jedną z wielu metod. Algorytm jest następujący:

  • wybrać liczbę początkową   która ma wpływ jedynie na liczbę iteracji niezbędną do osiągnięcia przybliżenia z żądaną dokładnością;
  • wykonać kolejne obliczenia rekurencyjne:
     

Zwiększenie liczby iteracji algorytmu, tj. przeprowadzenie obliczeń dla większej liczby   zwiększa średnio dwukrotnie liczbę poprawnych cyfr rozwinięcia. Przyjęcie   daje następujące przybliżenia

 

W 1997 roku zespół Yasumasy Kanady obliczył wartość pierwiastka z 2 z dokładnością do 137 438 953 444 cyfr po przecinku. W lutym 2006 roku pobito rekord przybliżania tej liczby przy użyciu komputera domowego: Shigeru Kondo obliczył 200 000 000 000 cyfr po przecinku w nieco ponad 13 dni i 14 godzin używając PC 3,6 GHz z 16 GiB pamięci[12].

ZastosowaniaEdytuj

Format papieruEdytuj

Zobacz też: format arkusza.
 
Cztery linie: cztery etapy konstrukcji arkusza o standardowych wymiarach za pomocą cyrkla i ekierki. Jeśli wymiar d wynosi 21 cm, to otrzymany prostokąt ma wymiary arkusza A4.
 
Stosunek długości do szerokości arkusza jest dobrym przybliżeniem √2.

Rozmiary papieru formatu A, B i C normy ISO 216 zostały celowo tak zaprojektowane, żeby po podzieleniu na dwie równe części uzyskać dwa arkusze o tych samych proporcjach długości do szerokości. Jest to możliwe tylko jeśli ten stosunek wynosi √2. W praktyce rzeczywiste wymiary są zaokrąglone do pełnych milimetrów.

Przybliżone wymiary A0-A4 wyrażone w √2. W praktyce, wymiary są zaokrąglone.
format długość [m] szerokość [m] powierzchnia [m²]
A0      
A1      
A2      
A3      
A4      

Serie formatu B i C różnią się od serii A odpowiednio o czynnik √√2 (~ 1,19) i √√√2 (~ 1,09).

Współczynniki skalujące stosowane w kserokopiarkach o wartościach 200%, 141%, 71%, 50% to przybliżone wartości (√2)n. Umożliwiają one zmianę formatu na większą lub mniejszą, bądź też wydruk 2n kopii/stron na arkusz.

MuzykaEdytuj

System równomiernie temperowany jest utworzony w następujący sposób: stosunek częstotliwości między skrajnymi nutami w oktawie wynosi 2; a cała gama jest podzielona na dwanaście równych półtonów, tj. stosunek częstotliwości między kolejnymi dźwiękami jest stały i wynosi ƒ = 21/12.

Stosunek częstotliwości nuty w gamie równomiernie temperowanej do częstotliwości najniższej nuty w gamie.
do do re re mi fa fa sol sol la la si do
1 21/12 21/6 21/4 21/3 25/12 √2 27/12 22/3 23/4 25/6 211/12 2

W tym systemie, kwarta zwiększona (dofa♯) i kwinta zmniejszona (do-sol♭) są takie same, a odległość między dźwiękami wynosi 6 półtonów (tryton), których stosunek częstotliwości wynosi √2. W dawnej muzyce kościelnej używanie kwinty zmniejszonej lub kwarty zwiększonej było zakazane, ponieważ interwały te wydawały się takimi dysonansami, że uznawano je za stworzone przez diabła, nazywając je z łaciny „diabolus in musica” (dosłownie „diabeł w muzyce”).

ElektrycznośćEdytuj

Zobacz też: Wartość skuteczna.

Ogólnie znana wartość napięcia elektrycznego 230V, to wartość skuteczna napięcia przemiennego. Aby poznać wartość maksymalną tego napięcia należy wartość skuteczną pomnożyć przez √2.

 

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. (ciąg A002193 w OEIS)
  2. Fowler and Robson, s. 368.
    Zdjęcie, szkic i opis tabliczki root(2) z Yale Babylonian Collection
    Zdjęcia wysokiej rozdzielczości, opisy i analiza tabliczki root(2) (YBC 7289) z Yale Babylonian Collection.
  3. Henderson.
  4. Stephanie J. Morris, „The Pythagorean Theorem”, Dept. of Math. Ed., University of Georgia.
  5. Brian Clegg, „The Dangerous Ratio…”, Nrich.org, November 2004.
  6. Kurt von Fritz, „The discovery of incommensurability by Hippasus of Metapontum”, Annals of Mathematics, 1945.
  7. Twierdzenie: Kwadrat liczby naturalnej   jest liczbą parzystą wtedy i tylko wtedy, gdy   jest liczbą parzystą.
    Dowód: (→) Jeśli   jest parzysta, to równość   oznacza, iż   jest parzysta, gdyż   jest liczbą naturalną jako ich iloczyn. (←) Dowód nie wprost: skoro   jest nieparzysta, to   co oznacza, że   jest nieparzysta jako suma liczby parzystej oraz jedności.
  8. Richard Courant, Herbert Robbins: What is mathematics? An Elementary Approach to Ideas and Methods. London: Oxford University Press, 1941, s. 124.
  9. http://crd.lbl.gov/~dhbailey/dhbpapers/bbp-formulas.pdf.
  10. Liczba znanych cyfr.
  11. Mimo że określenie „metoda babilońska” jest w ogólnym użyciu, nie ma przesłanek wskazujących jak Babilończycy obliczyli przybliżenie   odczytane z tabliczki YBC 7289. Fowler i Robson proponują informacje i szczegółowe domysły (Fowler i Robson, s. 376. Flannery, s. 32, 158).
  12. http://numbers.computation.free.fr/Constants/Miscellaneous/Records.html Constants and Records of Computation.