Otwórz menu główne

Pikker (1939)

estońska kanonierka
Ten artykuł dotyczy estońskiego okrętu. Zobacz też: inne znaczenia słowa „Pikker”.

Pikkerestońska kanonierka oryginalnej konstrukcji z czasów II wojny światowej, wybudowana w Tallinnie, za pieniądze pochodzące z publicznej zbiórki. Służyła w marynarce wojennej Estonii (Eesti Merevägi) oraz w Marynarce Wojennej ZSRR, gdzie podczas II wojny światowej brała udział w ewakuacji Tallina. Okręt w latach 1940-46 działał na Morzu Bałtyckim, po czym został przydzielony do Floty Czarnomorskiej, gdzie pełnił funkcję ekskluzywnego jachtu dla radzieckich przywódców. W 1961 roku został przekazany jako jednostka badawcza Moskiewskiemu Uniwersytetowi Państwowemu.

Pikker
Ilustracja
Model okrętu „Pikker” w Eesti Meremuuseum.
Klasa kanonierka, jacht państwowy[1]
Historia
Stocznia Tallinna Sadamatehased[2]
Wodowanie lato 1939
 Eesti Merevägi
Nazwa „Pikker”
Wejście do służby wiosna 1940
Wycofanie ze służby 29 października 1940
 MW ZSRR
Nazwa „Pikker” („Пиккер”) i inne
Wejście do służby 29 października 1940
Wycofanie ze służby 1961
 ZSRR
Nazwa „Moskowskij Uniwiersitiet” („Московский университет”)
Wejście do służby 1961
Wycofanie ze służby 1972
Los okrętu przekazany na złom w 1978[3] lub w 1976[1] roku
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność pełna: 540 ton
standardowa: 500 ton
Długość 58 metrów
Szerokość 7,35 metra
Zanurzenie 2,4 metra
Napęd
1900 KM (1398 kW)[1]: 2 silniki wysokoprężne wyprodukowane w Deutsche Werke Kiel[2]
2 śruby[1]
Prędkość 18 węzłów[2]
Sensory
radar (od 1948 roku)[2]
Uzbrojenie
2 działa kal. 75 mm L/50 (do 1941)
3 działa kal. 45 mm (1941-46)
2 karabiny maszynowe kal. 7,62 mm
przeciwlotniczy km Lewis
zrzutnia bomb głębinowych (opcjonalnie)
Wyposażenie
motorówka (9 metrów), drewniana szalupa[2]
bom ładunkowy typu trałowego (od 1961)[1]
Załoga 29 (Eesti Merevägi (1918–1940)) / 43 (Marynarka Wojenna Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich)

Spis treści

Geneza powstaniaEdytuj

Fundusz na Rzecz Okrętu PodwodnegoEdytuj

W latach trzydziestych XX wieku rząd Estonii starał się pozyskać środki na budowę dwóch okrętów podwodnych. Około połowę wymaganej sumy uzyskano ze sprzedaży Peruwiańczykom dwóch starych niszczycieli: „Lennuka” oraz „Wamboli”. Aby zdobyć pozostałą część kwoty 31 maja 1933 roku powołano Fundusz na Rzecz Okrętu Podwodnego. Do końca 1934 roku uzbierał on 53 tysiące koron – najwięcej, spośród dotychczas przeprowadzonych narodowych zbiórek. Była to jednak suma około sześćdziesiąt razy niższa, niż brakujący wkład do budowy. Postanowiono wówczas, że okręty podwodne zostaną sfinansowane z budżetu państwa. W marcu 1935 roku zwierzchnik sił zbrojnych generał Johan Laidoner postanowił kontynuować zbiórkę pieniędzy z przeznaczeniem na znacznie tańszy ścigacz okrętów podwodnych. Ponieważ uzbieranie nowej, niższej kwoty 300 tysięcy koron również stanowiło problem, część wojskowych sugerowała zamówienie jednostki nieuzbrojonej. Zamiast tego zdecydowano się na kolejną turę akcji, która ostatecznie została zakończona 5 lipca 1937 roku[4].

 
„Pikker” i inne okręty Eesti Merevägi w porcie w Tallinie (rok 1940).

Budowa i przydział w Eesti MerevägiEdytuj

Okręt zamówiono w stoczni Tallinna Sadamatehased jeszcze w tym roku[a], zaś zwodowano latem 1939 roku[2]. Pierwotnie miał służyć w Estońskiej Straży Granicznej jako jednostka patrolowa, miał też być używany jako jacht prezydencki na zagranicznych wizytach głowy państwa[5][2]. Z powodu zagrożenia wojennego został przejęty przez marynarkę wojenną, co nastąpiło jeszcze w trakcie budowy[2], bądź już po zwodowaniu i wyposażeniu[1]. Okręt został włączony do służby wiosną 1940 roku pod nazwą „Pikker”[b][5], na cześć boga z mitologii estońskiej władającego zjawiskami atmosferycznymi – głównie piorunami[6][2]. „Pikker” został przydzielony do Allveelaevastiku divisjoni 11 maja 1940 roku, wraz z obydwoma okrętami podwodnymi typu Kalev, dla których miał być tendrem. Pierwszym dowódcą jednostki był kmdr ppor. Alfred Pupp[1][2].

Służba w ZSRREdytuj

Przed wojnąEdytuj

Po tym, jak w czerwcu 1940 roku Estonia została zajęta przez Armię Czerwoną, „Pikker” został przejęty przez Flotę Bałtycką ZSRR i zaklasyfikowany jako awizo[7]. Dokładna data zajęcia okrętu nie jest jasna. Ehlers podaje, że oficjalne włączenie miało miejsce 20 października, już po zajęciu faktycznym[1], zaś Malinowski i Myszor wskazują 29 października jako datę faktycznego przejęcia, za oficjalne uznając rozkaz 00208 z 18/19 sierpnia[8]. Tak jak i inne poestońskie okręty, jednostka zachowała tymczasowo swoje imię, zapisywane cyrylicą ((ros.) „Пиккер”). W Marynarce Wojennej ZSRR zwiększono liczebność załogi z 29 do 43 osób[7].

II wojna światowaEdytuj

Osobny artykuł: Ewakuacja Tallinna 1941.

Po rozpoczęciu 22 czerwca 1941 roku agresji niemieckiej na ZSRR, „Pikker” został okrętem sztabowym Rady Wojennej floty – kabiny prezydenckie zajął dowódca floty Władimir Tribuc[9]. Gdy Niemcy rozpoczęli atak na Tallinn, zdecydowano się ewakuować miasto. „Pikker”, poza zakwaterowanymi już członkami Rady Wojennej, zabrał na pokład kilku najważniejszych notabli komunistycznych ESRR. Wypłynął z Tallina w nocy 27/28 sierpnia w ramach 2. dywizjonu osłaniającego ewakuację wojsk. Po drodze udzielił pomocy rozbitkom z poderwanego na minie lidera „Minsk” (typu Leningrad), ratując łącznie 78 ludzi[10]. „Pikker” wraz z towarzyszącymi mu okrętami podwodnymi był atakowany przez wrogie samoloty, jednak żadna z zrzuconych bomb nie zdołała dosięgnąć celu[11][7]. Bazę w Kronsztadzie osiągnął 29 sierpnia. Po kilkudziesięciu dniach „Pikkera” przebazowano do Leningradu, gdzie został przezbrojony – zamiast dwóch dział kalibru 75 mm zamontowano trzy działa kalibru 45 mm. Okręt do końca wojny pozostał w bazie, zmieniając nazwę na „Kijew” ((ros.) „Киев”[12]) 2 grudnia 1941 roku, na „Ługa” ((ros.) „Луга”[12]) 15 marca 1943 roku i być może na „Ilmen” ((ros.) „Ильмень”) w 1944 roku[7][1].

Morze CzarneEdytuj

Po zakończeniu działań wojennych okręt został poddany przebudowie w Tallinnie, następnie udał się drogą morską do Sewastopola[c], gdzie w stoczni Siewmorzawod kontynuowano wcześniejsze prace. Okręt został przystosowany do pełnienia swej pierwotnej, reprezentacyjnej funkcji. Zdjęto z niego działa montując jedynie lekkie uzbrojenie. Jednostkę wyekwipowano w radar i plandeki przeciwsłoneczne, wymieniono meble na nowsze oraz dodano więcej motorówek i szalup. Okręt dostał też 21 czerwca[7], bądź 21 lipca[1] 1948 roku nowe imię – „Rion” ((ros.) „Рион”[12]).

„Rion” został przydzielony jako eskorta dla jachtu „Angara”. Przebywali na nim najwyżsi przywódcy ZSRR i zaprzyjaźnionych państw, tacy jak Józef Stalin, Leonid Breżniew[1], Josip Broz Tito[12] czy Nikita Chruszczow, który przepłynął na nim trasę IzmaiłSewastopol[12].

Okręt został w 1961 roku skreślony z listy Marynarki Wojennej ZSRR i przekazany Moskiewskiemu Uniwersytetowi Państwowemu. Stocznia w Sewastopolu przebudowała go na jednostkę badawczą, poprzez między innymi zamontowanie na nim bomu typu trałowego. Pod nową nazwą „Moskowskij Uniwiersitiet” ((ros.) „Московский университет”[12]) był wykorzystywany do badania Morza Czarnego z baz w Sewastopolu i Jałcie. Ze służby wycofano go w 1972 roku[1][7].

Los okrętuEdytuj

Istnieją różne teorie dotyczące dalszego losu okrętu. Według jednego z byłych estońskich członków załogi został przekazany na złom w 1976 roku[1]. Inne źródła podają 1978 za rok złomowania, nie zgadzają się jednak co do tego, czy stało się to w Inkermanie[3], czy też nie[13]. Raczej wyklucza się wersję, że okręt został osadzony na kaukaskim wybrzeżu i służył jako restauracja[13]. Po odzyskaniu niepodległości, Estonia podejmowała kilkukrotne próby odnalezienia swojego prezydenckiego jachtu, nie przyniosły one jednak rezultatów[13].

W zbiorach Eesti Meremuuseum znajduje się obecnie przedwojenny metalowy model „Pikkera”[2].

Opis konstrukcjiEdytuj

„Pikker” był okrętem o długości 58 metrów (57 metrów na konstrukcyjnej linii wodnej) i szerokości 7,34 metra. Standardowe zanurzenie wynosiło 2,4 metra. Pełna wyporność to 540 ton, zaś 500 ton wynosiła jego wyporność projektowa[1] lub standardowa[2]. W okolicach dwudziestego metra od dziobu znajdował się uskok pokładu. W uskok ten wpasowana była nadbudówka, przeznaczona dla prezydenta i innych oficjalnych gości. Jej standard był podwyższony w stosunku do pozostałych pomieszczeń, posiadała na przykład szerokie okna zamiast bulajów. Nadbudówka dziobowa posiadała dwa poziomy. Na obu nadbudówkach znajdowały się maszty, zaś pomiędzy nimi, na nadbudówce rufowej komin[2].

„Pikker” napędzany był dwoma silnikami wysokoprężnymi wykonanymi w Deutsche Werke Kiel. Ich łączna moc 1900 koni mechanicznych pozwalała osiągnąć jednostce maksymalną prędkość 18 węzłów[2].

Głównym uzbrojeniem okrętu w Eesti Merevägi były dwa działa kalibru 75 mm, długości 50 kalibrów (L/50) – jedno znajdowało się na dziobie, zaś drugie umieszczone było na skraju rufowej nadbudówki. Uzbrojenie uzupełniały dwa karabiny maszynowe kalibru 7,62 mm oraz karabin przeciwlotniczy Lewis. W czasie wojny główne działa zostały wymienione na trzy działa kalibru 45 mm. Opcjonalnym wyposażeniem była zrzutnia bomb głębinowych[2].

Na nadbudówce rufowej, po obu stronach komina, przechowywane były motorówka (z prawej burty) i drewniana szalupa (na lewej burcie)[2].

Lista nazw okrętuEdytuj

Zapis alfabetem łacińskim Zapis grażdanką Data nadania nazwy Do czego się odnosi
Pikker Пиккер 1940 Pikker (mitologia)
Kijew Киев 2 grudnia 1941 Kijów
Ługa Луга 15 marca 1943 Ługa lub Ługa (rzeka w Rosji)
Ilmień ?[d] Ильмень 1944 Ilmen
Rion Рион 21 czerwca 1948 Rioni
Moskowskij Uniwiersitiet Московский университет 1961 Uniwersytet Moskiewski

UwagiEdytuj

  1. Bartelski i Morozow 2014 ↓ podają, że okręt został zamówiony w styczniu 1939 roku, co jednak dawałoby tallińskiej stoczni niewiele czasu na wybudowanie go.
  2. Bartelski i Morozow 2014 ↓ podają nazwę „Pikkeri”.
  3. Podróż trwała od końca 1946 do wiosny 1947 roku.
  4. Malinowski i Myszor 2010 ↓, s. 66 podają tę nazwę jako hipotetyczną.

PrzypisyEdytuj

BibliografiaEdytuj